*Bueno**, teh tiki:xmatis, yo:n kuowit kiliah tio:kuowit, kox neli n' tiki:xmattok, wa:n neh nikaki kihtowah *que** onkak o:me taman. Se: tein ista:k wa:n se: tein chi:chi:ltik. Pero kihtowah *que** tein chi:chi:ltik, kachi mahtakuachtik *que** tein ista:k. Wa:n niknekia nitakuowtamatis kox neli, tehwa:tsi:n weli tinechyo:lmela:was, tikmattos, komohkó:n tiki:xmatiskia, para timoyo:lmela:waskeh kox neli, o:me taman kuowit, o:me taman onkak de yo:n kuowit tio:kuowit. Pos neh niki:xmati yo:n tio:kowit ne:, se: taman sah. Ne:, se:, nikita chi:chi:ltik, pero neh nimolia tein chi:chi:ltik tein chika:wak kuowit ya. *Cuando** yo:n ista:k, kiliah ista:k pero xa: tein selik nimolia, pero niki:xmati se: kow..., se: taman sah yo:n kuowit. Wa:n se:ki kihtowah semi mahtakuachtik, pero a:t ke:ní:w, neh no: ke:masá: no: n'te:tekik yo:n kuowit, no: n'tekik wapalmeh, no: n..., no: n'tekik ke:masá: ika *sierra**, pero yo:n *sierra** tein yo:n tehwa:n, tein ta:tahmeh te:chne:xtilihkeh se: kitila:na ika se: ima:y, a:mo yo:n *motosierra** kilwiah. Yo:n kachi tak ihsiwka kitekih n' kuowit, a:mo n'mati ke:ní:w yo:n, ke:meh *de motor**, neh n'mattok nik..., ke:masá: t'te:ntekih n' kowit, yo:n tio:kowit, ne:, *cuando** se: te:nteki a:mo n'mati ka:nika, ka:nika n' kowit ne:, mochi:wa, ox to:nalki:saya:mpa, ox tio:takia:mpa moka:wa yo:n kowit ne:n, ne:n takua:wak, tein xiiktik komo se: kiteki ika *sierra** wa:n se:ntapal ki:sa xo:no:tik. Yehwa yo:n, komo a:mo wel se: wel se: tate:ntia ika n' *sierra**, te:..., te:ta:ni wa:n a:mo kits..., a:mo se: kiteki ok, moka:wa ke:meh *borrego** ipanko ne:, komo a:mo wel se: tate:ntia. Wa:n komo teh kualtsi:n ttate:ntia *mosierra**, ne:, a:mo kitsakuili:s yo:n kitekis pero soh tepitsi:n mah kuali te:neh yo:n *sierra** para kuali se: kiteki yo:n, ni..., nikitak n' kuowit, se: kiteki yo:n tio:kuowit, y..., o:m..., o:me taman *como que** s..., sentapan ne: xiiktik wa:n sentapal ne: achi xo:no:tik. Pero a:mo, a:mo nikmati ne: ox, ox o:me taman yo:n, yo:n, tio:kuowit. Neh nimolia *que** xa: chika:wak, de, *bueno de** chika:waya yehwa n' chi:chi:ltik wa:n tein ista:k ok xa: tein selik ok nimolia neh. Yehwa nimolia neh, pero niki:xmati soh se:, se: taman sah yo:n kuowit *compadrito**. *Como que** teh tiki:xmati, de se: kuowit, ka:mpa ika kimaga *más** n' to:nal, ompaka n' chi:chi:le:wi, wa:n ka:mpa ye:kawilowa, a:mo kimaga to:nal, yehwa yo:ni ne:n, yema:nik. Ke:mah. Yehwa nimolia neh *que** Wa:n neh nikta:lia *cuidado que**, o:me taman *porque** ke:mih se:, ke:mih moskaltia, *mismo** yehwa yo:n kuowit, wa:n a:mo wel kitekisneki ok ne:n kuowtekkeh, nikakilia neh, *que mismo trozo** a:mo wel kitekilia ok *porque**, moka:wa semi mahtakuachtik, wa:n a:mo kolto..., a:mo wel kohtokaltia ok n' itepos, wa:n *por eso** tikihtowah xa: o:me taman, *porque**, pos ke:yeh seki kuali kitekih, ihsiwka wa:n seki a:mo wel kitekisnekih, yo:ni ne:chka:ya:wa neh, pero niki:xmati n' tio:kuowit, *pues** o:me taman wa:n nikaki ihkó:n kihtowah *que siempre** o:me taman eski. Yehwa sah yo:ni nikmati neh. Ke:mah, pos neh, neh *que** n'mati neh, pos neh sen..., sentaman sah niki:xmati n' tio:kowit, ke:meh nika:n tehwa:n a:mo kachi onkak, pero tein *más** momakah *cuenta** tein tanikua:kopa nemih *o** Xa:ltipampa ompa semi ionkaya:n yo:n tio:kuowit. Pero nika:n tehwa:n a:mo okachi we:i tei, yeh ika a:mo timomakah *cuenta que** ox, ox o:me taman yo:n tio:kuowit. E:mah, pero neh n'matini *porque**, kení:w de o:..., de se: kuowit de o:me t..., o:me taman kichi:waya *porque**, seko yema:nik, *bueno** wa:n seko ne: xo:no:tik ki:sa *porque** yema:nik. wa:n seko ne: ki:sa xiiktik, xiiktik, kualtsi:n nehnemi n' tepos komohkó:n ika *sierra**, a:mo semi te:tani, xiiktik kualtsi:n. Xiiktik kihto:sneki kitektiw kualtsi:n, pampi:xowtiw ne:n kowtamomox, wa:n seko nikihtowa xo:no:tik *porque** a:mo ki:sa n' tamomox, mote:nihilpia sah se: *isierra** komoa a:mo te:neh. Sentapal ki..., i:pa iwki, iwki yo:n kuowit eski nimolia, eski o:me t..., o:me *como que** sen..., sentapal ne: takua:wak wa:n sentapal ne: achi, achi poxa:wak. Yehwa nimolia neh yo:n kuowit *compadrito**. *Bueno**, ¿wa:n yo:n i:pa se: taman sah n' kuali *serbiros**, a:mo *serbirowa para** kalkuowit? ¿I:pa r..., pa..., i:pa para kowwapal sah? ¿Oso *serbirowa** okseki teihsá: se: kichi:walti:s? Komo t..., Pos yo:n kuowit *serbirowa** de miak taman, sayoh mah, mah, mah kita n' a:koni ne:n *kiserbiros** para a:mo kwehwelo:s n' kuowit, komo melaktsí:n pos ki..., ki..., tein melaktsí:n kuowit weyaktsi:n, kita kite:makas n' tamachi:w, de kinekis se: kalkowit, se: taihtiyo:t *o** se: kale:wal, kuali kitekih wa:n yo:n ki..., kikohkoto:nah, kikuih para wapaltsitsí:n, pero kitah ne:n, ne:n a:kin ia:xka, a:mo kwehwelo:s, komohkó:n weyak kitekisneki wa:n chihkoltik pos kwehwelowa ya, sentapal sah ki:sa wehweliwi a ne:n, i:n *costera** kiliah, wa:n para a:mo wehweliwis miak..., kachi kuali kitekih tohtokotstik ke:meh kite:makas se:, sake:ra o:me, e:yi *vara** ne:n kuowit, para a:mo ka:wilo:skeh wa:n, wa:n komohkó:n kita melaktsí:n se:, se: se: tein kite:makas kuali, sake:ra se: na:wi *o** ma:kui:l *vara**, kitekih para teihsá: kale:waltsitsí:n oso taihtiyo:meh. Komo a:mo *g..., gironcitos**, komo tsikitsi:n pos kitekih *gironcitos para, para puertas** kikuih, para teihsá: ihkó:n, *mesameh** kichi:wah, yo:n kuo:wit nejo:n neli ki..., kite..., kitiliah ke:meh a:mo ka:wilchi:waskeh n' kowtsí:n *porque**, para a:mo kwehwelo:skeh *porque** kachi kuali *que** tohtokotstik, ke:mih kite:makas n' *tabla** sah, ke:mih kinekiskeh, ke:mih kite:makas ne:n kuowtsí:n, o:me *vara**, o:me *vara** wa:n tahko, e:yi *vara**. Yehwa yo:n kitekih n' kuowit, *por eso** kitekih seki wapalmeh, wa:n seki pos tein kitah mehmelaktik pos *serbiros** a:mo teh moa:wilo:s pos kitekih para kal..., para kalkowit ya *compadrito** yo:n. Kualtia para kalkowit no: taxi:kowa semi. Pero ok..., kachi ki..., kitekih kachi ne:, para wapalmeh, *porque** kachi, kachi kinki:sa n' toni..., kinamakah *porque** kachi patioh ki:sa yo:n kinmakah *por, por pie** n' kihtowah n' koyo:meh. Yehwa n' kinamakah yo:n kuowit, pero no: kualtia para kale:wal, kualtia para taihtiyo:t kitekih yo:n. E:mah. Pos yehwa yo:ni nikneki nikmatis *porque**, para no:, komohkó:n nimokowilia se: kowtsi:ni ka:sá:, nikte:teki:lti:s, pero mah kitekika:n, toni *serbiros**, kale:wal, taihtiyo:meh oso kuowapal, para se: itatsakuil de se: icha:ntsi:n pos neh nimolwia no: kualtias. Ke:mah. ¿Ka:n semi *delicado** eski de na:la:paliwis? Yo:n ke:mah semi, n' a:t semi, semi ika tepitsi:n pala:ni ke:meh, a:mo semi takua:wak n' kuowit, wa:n *más** takua:wak eskia, i:pa n' a:t i:pa kichi:..., kichi:wilia *mal** ne:n, ne:n wapaltsí:n. Yo:n kuowit moneki mah se: kipia ka:mpa a:mo taa:paliwi, para a:mo kwehwelo:s n' a:tsí:n, n' a:tsí:n semi tawehwelowa wa:n kipala:ntia niman. Niman ista:ka:pala:ni, *por eso** yo:n kwelitah yo:n para wapalmeh, para kaltihtik mah yeto, ka:mpa taiya:ntok, ka:mpa a:m..., a:mo kima:s kiowit, para a:mo kwehweliwis[kwehwelo:s o wehweliwis], *porque** wehweliwi ika tepitsi:n yo:n, yo:n *compadrito**, n' kowit semi, semi yema:nik, niman a:chichi:na wa:n pala:ni a. Wa:n yehwa ya yo:ni n' kinchihchi:wah ihkó:n *kuowcajontsitsi:n**, teihsá: kichihchihchi:wah tein kualtsitsi:n i:n tokni:wan tein tama:chihchi:wanih, kowxi:manih, kowtehtekinih tein kichihchi:wah teihsá:, tehwa:n tikilah *kuowcajon**, ¿yehwa yo:n *serbiros**? *Hijuemala**, yehwa, yehwa n' semi kualtsi:n kina:miki yo:n para kitek..., kitekiti:ltiah yo:n *porque** neli kualtsi:n yo:n kuowit, ne:, semi kualtsi:n *porque** alaxtik, kawaktik wa:n ahwiya:k. Kox..., Yeh ka yo:n kweli..., kwelitah ne:n tokni:wa:n, kualtsi:n kixihxi:mah n' wapalmeh. ¿Ox kiwelitaskiah komohkó:n koyo:meh? Ke:mah, *o**..., yo:n komo semi kwelitah yo:n, *porque** kualtsi:n kawaktik yo:n kuowit, yo:n kichihchi:wah teihsá: ke:meh yo:n tilmahewalo:nimeh *o** i:n kowxi:lahmeh tikin..., tikilwiah, kichihchi:wiliah kualtsi:n kalaxowah, kualtsi:n moka:wa kahkawaktik. Wa:n kita:liliah yo:n, kita:liliah ok *barniz** ne:n i:n, tak kowxihxi:manih, kita:liliah e:yi taman. Se: taman tein ti..., ika ki..., mahyá: ki..., kia:palowah wa:n ika se: taman, ika o:me taman ya kita:liliah ne: para tepitsi:n ki..., kalaxo:skeh wa:n yeh se: taman tein yo:n kawaktik a kita:liliah. *Por eso** te:chtanektiah i:n tachihchi:wanih, ke:ní:w kuali moka:was para no: yehwa:n kinamakaskeh kuali yo:n, yo:n, ke:mih yo:n tilmahe:walo:nimeh, ke:meh yo:n, kowxi:lahmeh oso sayoh ke:meh i:n tatsakuilmeh. Tein kualtsitsi:n moka:was, Ke:mah. wa:n xa: kachi kixta:waskeh neh nimolwia. Kixta:wah *porque** kwelitah yo:n, kualtsi:n yo:n kuowit semi, semi ne: kawaktik, wa:n kita:liliah ok yo:n *barniz**, yo:n kita:liliah yo:n kowxihxi:manih, kachi kualtsi:n mo..., moita wa:n kit..., tepitsi:n *medio** chi:chi:ltik n' kita:liliah, ke:meh, ke:meh itapalo ne:n tio:kowit, ye:kkualtsi:n moka:wa, ika yo:n kwelitah wa:n kixta:wah semi ika ipati:w. A:, *bueno**. Ke:mah. Entó:s yehwa sah yo:ni neh niknekia nikmatis, *que** yo:n kowtsi:ni para toni *serbiros**, wa:n niki:xmatia neh *como que** nimokaya:waya o:me taman. Pos, teh tne:chyo:lmela:wa ya *que** i:pa se: taman sah n' eski, pos tasohka:matik a no: tiki:xmatiskeh ke:ní:w moka:wak. Ke:mah. Ke:mah. De ka:ni n' teh ti..., tik..., tiki:xmati yo:n kuowit, de ka:ni n' teh tiwi:tsa? Neh nik..., niwa:le:w de nika:n San Miguel Tzinacapan wa:n nimono:tsa niErnesto Vázquez. Neh nimono:tsa Juan de los Santos, pero pos a:mo niki:xmatik s..., semi yo:n, kowtsitsí:n, pero a:man no: nikmatis a. Ke:mah.