*Bueno, pues**, nika:n tikmatisnekih, kox no: iwki tiki:xmati i:n i:tspahpata, ke:mih neh niki..., niki:ita. Neh nikita ne: ka:mpa mochi:wa ta:la:taw, ka:mpa a:mo wel teh kito:kah ok, ompa motaktsonta:lia, yo:n i:tspahpata. I:maxi:wyo we:weyak no:, ke:mih pahptatatsi:n, pero xo:chiowa, taman sah n' ixo:chiotsi:n wa:n i:n, no: ta:ki, pero seki pahpatatsitsi:n tsitsikitsitsi:n, kachi nohne:lmeh *que piñapahpatatsi:n**. Ke:mah. Wa:n a:mo n'mati neh kox yehwa ya niki:xmattok, oso xa: no: te:..., xa: no: se: n' tiki:xmati n' teh. ¿Ke:mih ke:ní:w n' tine:chyo:lmela:waskia? Kachi kuali para tik..., timosenyo:lmahxiti:skeh, yo:n tato:ktsí:n ox kito:kah, oso, oso ixwa sah. Wa:n yehwa yo:n neh sayoh nikita n' ka:mpa nikita, pero a:mo nikmati kox kitohto:kah, oso sayoh moyo:kolia n' ixwa, ka:ni wa:le:wa, kox kipia iteyo oso oso ikamohyo n' kito:kah, oso ka:ni yo:n wa:le:wa. *Porque** neh nikita n' ka:mpa onkak, pero a:mo nikita ihkó:n kitahta:lia ka:mpa onkak tato:k, sanoke ka:mpa tahta:la:taw ompa sah neh nikita wa:n *bueno** pos nikwelita no:, *porque** no: xo:chiowa. Kualtsi:n ixo:chio wa:n no: ta:ki. Pero katí:n a:mo nikmati, kox we:lik, pero a:mo no: nikmati ox teyowa oso ox ikamohyo n' kito:kah *o** toni yo:ni n' kichi:wil..., kichi:wa para mochi:wa, pero itech tahta:la:tawit, mochi:wa wa:n mota n' ixiwyo, motkitok m' pahpatatsi:n. Wa:n yehwa yo:n niknekia nikmatis no:, kox no: iwki n' tiki:xmati n' teh. Pos neh no: niki:xmattok *compadrito** yo:n i:tspahpata kiliah, nejo:n mochi:wa neli ne:, ka:mpa yo:n ta:la:taw, ka:mpa chihchia:wit tepitsi:n, ka:mpa a:mo teh mochi:wa tato:k, wa:n yo:n a:mo kito:kah, yo:n i:pa mochi:wa sah kowtah, wa:n a:mo teh we:lik kite:maka, wa:n nejo:n kualtsi:n mochi:wa n' iiswayo, yo:n ma:ahalaxtik wa:n ata yo:n moma:ytia moma:ahkokehketsa. momaahkokehketsa alaxtsitsí:n wa:n yo:n a:..., pané: a:mo tsaya:ni yo:n iswa..., a:mo sa tsahtsaya:ni n' iswat de mochi:wa, ma:tihtila:wak, ma:kahkakaltik. Wa:n kualtsi:n ixo:chio *porque** n' ita:kka no: mah..., mahoketsa, a:mo mopampilowa ke:meh pahpata, sanoke mahkoketsa n' i..., n' i..., ixo:chio wa:n ki:sa ne:n i..., ixo:chio kualtsi:n ke:meh i:n pahpata i:pa xo:chiowa wa:n de wa:ki a n' ie:kapanxo:chio moka:wa m' pahpatatsitsi:n tsikitsitsi:n, tsikitsitsi:n pero yo:n a:mo, yo:n a:mo we:lik, i:pa, i:pa sayoh mahyá: xo:chit sah, *cimarrón** pahpata. Ne:, tein we:lik yehwa n' tein mopampilowa ne:n ta:ki yehwa n' tein we:lik m' pahpata wa:n yo:n seki mahkokehketsa n' ita:kka, yo:n a:mo we:lik, yo:n *cimarrón**. Yehwa n' tikihtowa mochi:wa ka:mpa, ka:mpa kuowtah, ka:mpa ta:la:tawyoh sah, ka:mpa chihchia:wit, ka:mpa a:mo motekiti, ka:mpa a:mo teh se: kkalakia tato:k, yehwa n' mochi:wa yo:n pahpata, ata i:tspahpata kiliah. Yehwa yo:n niki:xmattok *compadrito** wa:n yo:n a:mo kito:kah, mochi:wa sah, mochi:wa sah wa:n nejo:n a:mo teh kitekih n' iiswayo para tamal, niu:n tei,tak xa:..., a:it ke:yeh, a:mo ne: a:mo kitekih tein eski, kit..., kikuih para tamal pero okseki tamaliswat, tein ke:meh pahpataiswat kuali kikuih para tamal pero yo:n pahpata, a:mo ke:man se: kita kitekih wa:n kinamakatih *o** kikowah, yo:n a:mo se: kiteki, i:pa mochi:wa sah. xiwit sah yo:n. E:mah. Pos yehwa yo:ni moneki timose:panyo:lmahxiti:skeh, para tikitaskeh yo:n tato:k, toni *serbirowa**. ¿*Entonces** yo:n a:mo se: kikua? A:mo se: kikua *compadrito** yo:n, am..., a:mo teh kimaka ita:kka, *solamente** xo:chit sah. ¿A:mo monamaka? Kanah, a:m..., a:mo kikuah, nio:n iiswayo a:mo kinamakah, seki..., ka:n ke:man se: kita kinamakatokeh ne:wí:n yo:n iiswayo. Kualtsitsi:n, kualtsitsi:n, ahalaxtsitsí:n wa:n kualtsi:n a:mo tsahtsaya:ni, pero nejo:n... ¿A:mo kito:kah? Ka:n kito:kah, a:mo kito:kah. ¿Pos ke:ní:w yo:n mochi:wa? Tak mo..., mati ke:ní:w, xa:, xa: kimoya:wah chiktehmeh n' ita:kka, xa: teyowa, pero tehwa:n tikitah *que** sayoh mochi:wa pahpatatsitsi:n wa:n wa:n xa: ki..., eski kipias n' iteyotsitsi:n tepitsitsi:n, ika momoya:wa n' iteyo *porque** yo:n a:mo poliwtani, yo:n ka:mpa kowtah mochi:wa sah yo:n. Timoliah n' tehwa:n ike..., para n' ikamohyo a:mo tsikui:nis ki..., *de repente** ki..., kihkuaniah n' i..., n' i..., iteyo xa: chiktehtsitsi:n *o** xa: okuilimeh kihkuaniah n' iteyo para mochi:was okseko ya no: ata. Pero a:mo ki..., a:mo se: kito:ka yo:n, a:mo, a:mo a:kin kito:ka. Sanoke mochi:wa sah yo:n, yo:n i:tspahpata tikiliah. Ikamohyo sah n' *como que** mahchi:wa. Mati ke:ní:w ox moahchi:wa tak *o** ke:ní:w, pero ixwa ka:sá: ika, ka:mpa chihchia:wit, ka:mpa a:mo teh kichiw ko..., kalaki tato:k, komo a:mo a:kin tekiti, ompa mochi:wa yo:n i:tspahpata. E:mah. ¿Wa:n yo:n no: kikne:liah mah onka oso kite:xi:mah? Pos ki..., kite:xi:mah de tatampawia. Pero a:mo no: kita:..., a:mo no: kite:ximah kachi *porque** pos a:mo tat..., a:mo tatampawia n' ka:mpa, ka:mpa mochi:wa, a:mo teh mo..., kalaki tato:k, ka:mpa, ka:mpa chia:wit ompa yo:n mochi:wa ata. Wa:n a:mo kitasohta n..., n' tokni:wan *porque** tatampawia wa:n a:mo teh, a:mo wel teh se: kita:li:s teihsá: tato:ktsí:n. Ka:n wel teh kit... Ke:mah, ka:n weli, ka:..., ka:n weli, ta: ka:mpa yo:n mochi:wa pos a:mo kalaki tato:k, ke:meh cha:wihtik a:mo kalaki tato:k. Nio:n para se: kikua:s Nio:n para se: kikua:s, nio:n para tei a:mo wa:n p..., iswatsí:n pané:, pané: se: kita pané:, pané: kualtiaskia para tamaliswat eskia, pero a:mo ke:man se: kkaki kitekih ne:n yo:n iswatsí:n para tamal. A:mo ke:man tikakih tota:tahwa:n kitekiah yo:n tamal[iswat]. Ta:ká:n te:pahwih oso ke:ní:w, pero a:mo ke:man kitekih yo:n. Ke:mah, a:mo ki..., a:mo, a:mo kualtia para tamal, nio:n para tei yo:n, i:pa tamel[a:wa] onkak sah, pero a:mo teh, a:mo teh kualtia nio:n para teh kichi:waltiah. Pos yo:ni neh nikneki nitako:wtamatis, *porque** no: nikita onkak wa:n ne: ka:mpa neh nitekititinemi, pos no: onkak, no: mochi:wa, pero a:mo nikmati yo:ni kox monamaka, kox xa: a:ksá: kikowaskia para se: mopale:wi:s oso xa: i:pa mah onka sah, wa:n a:mo n'mati ka:ni wa:le:wa yo:ni, kox kito:kah, ox ki..., oso ox ke:ní:w yo:n wa:le:wa pero, a:mo ke:man nikmatik ke:ní:w yo:ni mochi:wa. Ke:mah, mochi:wa sah yo:n, a:mo, a:mo kanah kito:kah, a:mo a:kin kito:ka yo:n *porque, porque** a:mo we:lik. Ta: tein se: kito:ka tein we:lik, yo:n xiwit sah a:mo kito:kah *compadrito**. *Bueno**. Ke:mah. Pos yehwa sah yo:ni niknekia nitako:wtamatis. Tasohka:matik nik..., ni..., tine:chyo:lmela:wa *porque** neh ne: ka:mpa nikitstinemi, pos no: nikte:nteki, wa:n nika:wilita, nika:wilchi:wa, *porque** nikmachilia *que** pané: a:mo, a:mo teh *ne:chserbi:ro:s**. Ke:mah. Pero ya:ki tine:chyo:lmahxitia ya pos *mejor** nikahchi:was. Kachi kuali. Wa:n se: kita:li:s tato:ktsí:n *más**... Ke:mah. *Bueno** pos tasohka:matik, yehwa sah nikneki nikmatis. *pues porque para** tikpiaskeh *seguro**. Ke:mah. Pos, yehwa sah yo:ni niknekia nikmatis wa:n miak tasohka:matik, para no: tikmattoskeh, kati:ni n' tato:ktsitsí:n onkak itech kowyoh. Ke:mah. Neh nimono:tsa Juan de los Santos. Nok..., nok..., noxola:l nika:n San Miguel Tzinacapan. Pero para niknekia nikahsika:matis, tehwa nimitstahtanih. Ke:mah, kachi kuali mah se: motapowi ke..., ke:ní:w se: kimati para no: tikmati ke:ní:w yo:n ox mochi:wa sah oso kito:kah yo:n tato:k. Kuali yetok *compadrito**, neh nimono:tsa ne: Ernesto Vázquez wa:n noxola:l no: San Miguel Tzinacapan. Tasohka:matik.