*Compadrito** nijo:n nika:n tietokeh, sepa timoahsikeh, pos kuali tine:chili:skia xa: tiki:xmattok yo:n pi:tskowit. Yo:n pi:tskowit nijo:n no: nikne:ki nikmatis xne:ch..., xne:chili. Ke:mah, neh pi:tskowit niki:xmattok o:me taman. Ke:meh name:chtapowia:ya yo:n tonto:nal ti..., timoahsikah nika:n, wa:n o:me taman niki:xmattok pero nochi n' ikowyo, se: taman sah n' kowit ne:n nochi ti:ltik n' ikowyo mahyá: yo:n ma:tewahkalkowit ne:n ikowyo tamati, ti:ltik. wa:n a:mo ne:, a:mo alaxtik, sanoke pan..., paxaxakachtik ne:n kowit. Wa:n nejo:n onkak seki ma:..., ma:wehwei, ma:yehyewaltik wa:n no:, a:mo wehkapania semi no:. Ne, semi wehkapan mochi:was telwehkpan, wehkapan, o:me *metro** wa:n tahko wa:n a:mo toma:wak mochi:wa. Wa:n s..., wa:n se:, oksé: taman pi:tskowit, yeh ma:pisi:ltik wa:n ma:nehnepantik, mahyá: ima:tsi:ntan ka:mpa pe:wa n' ima:xiwyo, sepa e:wa ne:n o:me tsikitsitsi:n, yehyewaltik, tsikitsitsi:n, tsikitsitsi:n. Ata ke:meh yo:n tsi:kameh kitekih yo:n kitekih yo:n xiwtsí:n, ihkó:n mota:lia imahma:tsi:ntan yo:n pi:tskowit sentaman. Wa:n yo:n kualtsi:n tikiliah pi:tskowit *porque** e:kkualtsi:n, *bueno** tehsá: para kalkowit a:mo kualtias, kualtias *solamente** para kowitso:k, para salo:nmets oso para *hachamets** kikuih. Wa:n yo:n kualtsi:n kwelitah yo:n kowit *porque** komohkó:n se: kalaxoh kualtsi:n, ika *machete** kuali se: kalaxowa, ye:kkualtsi:n moka:wa alaxtsí:n wa:n chi:chi:ltsí:n *cuando** a:paliwi yo:n kowit, komo a:paliw ye:kkualtsi:n chi:chi:ltik moka:wa, ye:kkualtsi:n. A:mo pochi:nia, chi:chi:tik. Wa:n eti:k semi *macizo** yo:n kowit. Wa:n nejo:n por[pero] n' ixo:chio a:mo niki:xmati, a:mo ke:man nikita ke:maniá:n xo:chiowa, ke:ní:w n' teyowa, neh nochipa nikitani xiwit sah kipia imahma:tsi:ntan *como que** pisi:ltsí:n kipia itech n' ikowyo, ompa n..., yo:n xiwit tein imahma:tsi:ntan, ne: to..., motohtokotsta:lia sah, ¿A:mo ke:man tikitah mah, mah xo:chiowa? yehyewaltsitsí:n ne:n xo..., xiwtsitsí:n. wa:n yehwa ne:n nikitani *que* yehwa yo:n, niki:xmati *que** pi:tskowit *porque** ma:nehnepantik. E:mah, wa:n neli n' komo se: kite:ntekik yo:n kowit, a:..., a:mo poliwi a, ihkó:n wa:ki oso xokoya n' itaktsoyo. Ne:, kachi itsmoli:ni. Itsmoli:ni wa:n kachi miak mochi:wa ne:n sate:pan, ki:sa salo:n..., para salo:nkowit kikuih ya ne:n kowtsitsí:n, Ka:n semi wehkapania wa:n a:mo *más** tohtoma:wak mochi:wa, pané: pihpitsa:wak sah yo:n kowtsí:n. Pero semi kualtsi:n para se: itsalo:nkow *o** se: *ihachamets**. Yehwa sah n' *compadrito** niki:xmati yo:n kowit wa:n neli o:me taman. Pos yehwa yo:n *de que**... Tasohka:matik tine:ch... Se:, se: i:n ma:pisi:ltik semi onkak nikahkuí:n tehwa:n i:n we:ikowtahpa *o** nikahkuí:n A:tpoliwi, Koyo:xo:chiko. Nika:n *loma** no: se: kita ka:sá: ika i:n pi:tskowit, i:n, i:n ma:nehnepantik. Wa:n i:n ma:yehyewaltik no: mochi:wa ka:mpa tehtepe:tsi:ntan, wa:n ka:mpa tehtetah, ke:meh nika:n, nika:n *este**, ka:n..., nika:n Ayotzinapan ihkuí:n, Kapoltitan talwiah, wa:n ne: A:tmolo:nkopa ompa mochi:wa i:n pi:tskowit i:n nimitsilia ma:wehweli, ma:yehwewaltik *compadrito**, ma:wehwei. E:mah, pero ikowyo iwki sah no: ke:meh okseki ma:nehnepantik se: tamatisneki, ti:ltik n' ikowyo mahyá:, mahyá: ti:ltsapokowit, ke:meh ke:n ti:ltsapokowit, ti:ltik n' ikowyo. Nehnextik. Yehwa yo:n niki:xmati pi:tskowit, o:me taman. Pos ne:... Ke:mah, tehwa:tsí:n xa: tiki:xmattos *compadrito** no: iwki a oso no: taman tiki:xmati m' pi:tskowit. Pos neh niki:xmattok nijo:n se: taman, ne:n, pi:tskowit tikiliah, *porque** a:mo semi wehkapania. Kanah. A:mo wehkapania, a:mo semi wehkapan, ke:meh o:me tamachi:w de de weyak nijo:n de wehkapan, achi mela:wak, *pero después** ompa momahma:yo:tia ya wa:n a:mo, a:mo nikihto:s a:mo teh kualtia para kalkowit, *solamente para** kowtati:l. Para kowtati:l. Kowtati:l se: kitehteki pos seki achi chihchihkoltik, mahma:yeh. pos a:mo mehmela:wak ok, pero yo:n *solamente** tikuih *hasta** nochi ti..., n' imets n' tein tosalo:n, nochi. Wa:n tikxihxi:mah se: kowtsí:n kualtsi:n patachtik, wa:n tikua:ta:liliah ne:n tosalo:n ihkó:n, para n' imets. E:mah. Pero yo:n a:mo semi we:i tikchihchi:wah, ihkó:n de weyak sah. No: se: kitamachi:wa sah. Ke:mah. Se: kitamachi:wa ke:ní:w de weyak, n' i..., n' imets, *igual** ne:n *hacha** no: se: ktamachi:wa *que** kení:w de n' weyak wa:n i:n se: kkua:ta:lilia. Se: ta..., se: kkua:ta:lilia para a:mo ki:sas. Yo:n kowtsí:n se: kxihxi:ma ihkó:n, se: kixihxi:ma kualtsi:n wa:n patachtik ihkó:n moka:wa, wa:n ke:mah se: kkua:ta:lilia ya. Ye:kkualtsi:n chi:chi:le:wi yo:n kowit pero, a:mo nijo:n nikihto:s yema:nik. Yo:n takua:wak. Takua:wak. Takua:wak wa:n a:mo semi tel..., teltoma:waya. Kanah. A:mo semi wa:n yo:n no: weli se: kitsaya:na, ki:sa ke:masá: o:me. Kualtsi:n tapa:ni no:. Ke:mah, porin melaktsí:n. O:me para *tohachamets**, ki:sa o:me. Wa:n yo:n ne: nochi, tak kasá: ika a:mo no: semi paniá:n mota:lia ihkó:n, monahnaweita:loch , motahta:lia ihkó:n ke:meh eskia mo..., mokehketsa, ihkó:n yowi n' inalwayo, wa:n yo:n onkak *cerca de** ka:mpa ne:n tepe:t ihkó:n tehtetah, ompa onkak. Nika:wí:n A:tekohkomol se: kihto:s se: ya:s nika:wí:n, Ompa mochi:wa. Tahchikteko pos a:mo se kahsis. A:mo se: kahsi *porque** Ompa a:mo se: kahsi. nika:n i:n ka:mpa nika:n tehwa:n tikiliah nika:n Chechelo:tepe:tikpak, ompa semi, ompa se: kahsi, ompa neh nikuito i:n tak Ompa mochi:wa. nijo:n yo:n yowipta ke:maniá:n, ompa nikuito. Ompa ne: nikahsik, Ke:mah. ompa ne: i:pa no: nnemito, nitachiato ne: nokowtah wa:n Ke:mah, ompaka no: nikitani, ke:meh i:n ke:masá: ompakawí:n ninemia yo:n ke:mah, ompakawí:n n' ika, n' ika n' itskuinti n'wi:kaya. nikitaya ompa ne:n onkak yo:n pi:tskowit, no: nikpanawia, yeh ika se: kita onkak. Pos... Yeh ika nimolia *que** yo:n pi:tskowit i:pa ne:chilia:yah n' ta..., n' ta:tahmeh ke:meh nia:ya ke:masá: ntamo:tati ompa ne:chwi:kayah, niman ne:chne:xtilia:yah *que** yo:n pi:tskowit, yeh ika niki:xmattok *que** onkak, onkak o:me taman pi:tskowit. O:me taman. Neh, neh niki:xmattok sayoh se: taman. Ke:mah, o:me, o:me taman. *Porque** kualtsi:n ike:span ne:n, nehnextik. wa:n nochi ti:ltik n' i..., n' ikowyo. E:mah. N' ie:wayo nochi ihkó:n tihti:ltik, achi Ti:ltik. *medio** nextik wa:n pos ne:n ikua:pan, ka:mpa ne: nochi momahmaxalowa ne: selik, pos ompa neh a:..., nijo:n nik..., xo:chitsí:n ihkó:n *cuando** ki:stiw ya. wa:n ike:span nika:n nochi ihkó:n motekpa:ntiw n' iteyo. Imahma:tsi:ntan mota:lia ne:n xo:chit. Iteyo ihkó:n, ihkó:n, nijo:n wehwei ihkó:n iteyo ke:meh yo:n kahfe:n. Entó:s ompa mosa:lohtiw, yo:n no: kikuih seki para n' ko:skat. Yo:n kos:kat *porque** n' ompa ne:, tik..., ke:masá: nikinkui:li:ti ihko:ni, ke:masá: nikahsi ihkuí:n, se: tama:tsol. Kintsi:n a:mo tei nijó:n, onkak *cuando** mayo hkó:n, Ika *tiempo** sah no: mochi:wa. onkak. No: ka *tiempo** sah. Wa:n no: ye:ktahtakua:wak, ta: yo:n kkoyo:niah a:mo k..., a:mo weli ika ne:n A:mo weli pos teihsá: kkoyo:ni:skeh. Yo:n *siempre** ika n' oksé: tepostsí:n kikoyo:niah wa:n kualtsi:n ki..., Ke:mah. kisahsa:lowah, kisahsa:lowah ihkó:n, *hasta** kichi:wah, *hasta** ke:mah motamachi:wah ya ka:nachi n' i:n, ne:n, ox kechahsi ne:n ko:skat. Ke:mah. Entó:s, pero yo:n no: kualtsi:n ne:si, kima:nelowah, ke:masá: seki kima:nelowah. Kualtsi:n mota no: kima:nelowah. Wa:n ihkó:n seki:n ne:n tokni:wa:n ne:chtahtaniah, ¿*hasta** ka:n tikuito nijí:n kow[tet]? Pos neh nikuito *hasta** ne: Chechelo:tepe:tikpak, *hasta** ka:mpa n' a:t ne:paka, n' Iska:ka:t *hasta** ne:paka nikuito. A:, kihtowa. *A ver** ke:maniá:n, kihtowa no: xne:chte:moli:ti:w, nik..., nikitak, nikwelitak. Ihkó:n tamatso:l nikwa:lwik wa:n niki:nne:xtilia, i:n yehwa i:n ne:n pi:tskowit n' it..., n' iteyo. Kihtowah, ¿pos no: mochi:wa n' iteyo? Ke:mah. ¿Wa:n ke:niwki ne:n ie:wayo? Pos n' ie:wayo kualtsi:n *moradito**. Sayoh *que** yo:n, se: kita ka:nsá: ika pata:nte:wa yo:n kiliah te:na:ka:l, chikteh, ka:nsá: ika te:naktiw, te:naktiw yo:n, yo:n se: *vez** ompa nikinahsito, xa: ke:meh o:me:n *hasta** mo..., mopa:pata:nkawiah, Kikuah pos n' iteyo n' chiktehmeh no:. *o sea** motewiah *porque** kkuahtokeh nejó:n ne: pi:tskowit n' i..., n' iteyo. Wa:n niman nikitato, nikita panxi:i:ntok, takah e:wat sah, seki, seki e:wat wa:n seki wehwei, ke:meh ta:tahko kkohkoto:nah, nijo:n seki nikita ompa ne: xi:i:ntok, *merito** ke:meh yo:n *semillita de** yo:n tepe:tomat, *igualito de** ohololtik. Ohololtik wa:n kualtsi:n tahtakua:wak, ihista:k, ihista:k ne:n i..., ipane:wayo ne:n kowtet, pero takua:wak. Wa:n ne:n i..., ipane:wayo ne:n achi *moradito**, pero kualtsi:n, entó:s sayoh no: kki:xtiliah n' ipane:wayo. *Hasta** yo:n chechelo:meh, no:, no: kik..., kikuah, no: kikuah yo:n chechelo:meh, pero sayoh kiki:xtiliah n' ipane:wayo. *Porque** n' iteyo a:mo wel kikuah *porque** takua:wak. Takua:wak n' iteyo wa:n pos a:mo, Takua:wak. ne:n te:na:ka:l, pos no: ki..., ki..., kwi:ka ne:wí:n pos kipantamo:ta ya n' iteyotsi:n. Yehwa yo:n neh nikita wa:n pos ne:chiliah nejo:n, ¿*hasta** ka:n tikuito [...] Pos ompa ne:, *hasta** ne:, seki ne:chtahtaniah, *hasta** ne: A:tsa:la:n wa:n pos ompa ne: nikte:mo:ti, pos no: komo tikmattok ompakawí:n tia:ni, ne: ke:man ke:meh, pos teh no: tikwelita para ne: tikowtahnemis, ke:meh i:n tikinte:mo:ti no:, Ke:mah, ompakawí:n no: ni..., nikitani ompakahkuí:n neli, ne:, ompa ne: kowtah nikitani yo:n kowit. nejó:n a:kuetameh oso ihkón tiki:nkuiti, n..., nochi tikinte:mo:ti, ke:masá: tikahsi yo:n kowta:ncho, Ke:mah. ke:masá: ihkó:n takuahtok ne:n tech n' kuomekat masá: se: kita. Ke:mah. Entó:s pos no: kiliah ne: Chechelo:tepe:tikpak *porque**, niman ne:chilia:yah nota:tahwa:n kihtowa pos ne:n seki ne:n ne:miah, motohtokayah itech se: kuomekat, ka:mpa n' tepe:t ihkó:n, ke:meh se: chikuase:meh chechelo:meh, entó:s kihtowa, pa... ke:..., ki:ní:n kiliah *que** Che..., Chechelo:tepe:tikpak. Kiliah Chechelo:tepe:tikpak *porque** kiliah ne:n, ne:nemih chechelo:meh wa:n Chechelo:tepe:tikpak ihkó:n *que** nika:n tehwa:n tikiliah ne:n tawakal tatekoch, entó:s ne:n yehwa nijó:n ito:ka:y, *hasta** ompa onkak m' pi:tskowit. *Porque** i:n pi:tskowit a:mo, a:mo, a:mo wel se:, se: kiteki para ne:n teihsá: i..., se: ikaye..., yekawiltsi:n se: kihto:s se: kketsati, i:n a:mo, i:n sayoh para ne:n kowtati:l ke:meh i:n se: kitehteki tsikitsitsi:n, A:mo kualtia, ke:meh tsikitsitsi:n mochi:wa. E:mah, tsikitsitsi:n. de oho:me ihkó:n se: kitamachi:wa, o:me *cuarta** wa:n se: ki..., kitehteki *porque** yo:n ke:masá: no: ihi:xaktok, Ke:mah. ihi:xaktok *porque**, pos yo:n a:mo wel semi se: kitahtapa:na, A:mo weli. a:mo weli eliwis, yo:n se: ktektiw. Ke:mah. Se: ki:xtapalkui, ke:masá: ki:sa o:me ne:n imets de n' *hachamets**, se: kitahkoteki ihkó:n, pero no: se: kitamachi:wa, se: kitamachi:wa *qué tanto de** weyak sah. *Porque** komo a:mo se: ka:wilowa wa:n yo:n wehka se: kkuiti, no: se: no: se: eti:ya. Eti:k se: kwa:lkechpanowa *o** se: kwa:..., se: kwa:lma:ma ika mekapal. YEh eti:k no: ata. Eti:k. E:mah. Nijó:n no: se: eti:ya. Pos niman kihtowah ne: nik..., ti..., nik..., niktamachi:wati sah, *qué tanto de** weyak ne:n kowtsí:n *porque**, pos no: tei:kne:ltih ne: ti..., tikuiti *hasta** ne: wehka, ne: wehka *porque** ne:, ne: tikmattok ne:paka ye:k..., *más de** se:, se:, tak xa: ke:meh se: o:me *hora** de ihkó:n de n..., de se: yowi *porque**, Wehka, wehka *compadrito** ne:pa. Wehka. Wehka ya wa:n sepa ne:n, pos ompa ne: no: semi nemih ne:n, Wa:n owihka:n. ne:n kowameh no: se: kinimowilia wa:n Wa:n ekintsi:n a:mo teh ohti, s..., te:palowa:niyoh. Pos nochi owihka:n, ekintsi:n witstah, pero h...., hkó:n tatampa se: aktiw wa:n nijo:n ompa neh niow ne: ni..., nitachiati no:, pos ompa ne: ni..., Ke:mah. Nijó:n yowipta pos ompa nikte:moto. Nikwa:lkuik ne:n selik, nikmakak ne: tatahtsi:n, ne:n, *Hasta** ompa n' tiahka. ne:wí:n ke:wak pero nejo:n, ma:yehyewaltik, yehwa yo:n neh niki:xmati. Yo:n de n' teh tiki:xmattok a:mo, a:mo niki:xmatia. Yehwa yo:ni *compadrito**. Nijó:n no: taman, no: taman, no: ma:pisi:l..., semi no:nohne:l n' ima:yo. No: taman. No: taman, pero n' ikowyo *mismo**, se: sah n' ikowyo. Ke:mah, n' ima:y no: taman. No:nohne:l, no:nohne:l semi n' ima:yo. Wa:n i:n, nijí:n, Ke:mah. Pos no: wehkapania wa:n i..., ne:n itsmol ihkó:n pos no: ka:sá: ika ne: wiwiti. Wiwiti wa:n a:mo, a:mo wa:ki, entó:s ompa mochi:wa sake:ra ka:n na:wi *o** Miakia. *o** ma:kui:l *o** chikuase:n, ne:, miakia. Ihkó:n mochi:wa wa:n yehwa yo:n se: kiteki a. para n' imets de ne:n salo:n, se: Salo:n. n' imets oso se: *cachito** hkó:n kuali se: kiteki wa:n se: kxihxi:ma pa..., ihkó:n patachtik wa:n para kkua:ta:lilia ya ne: se: isalo:n, se: kkuata:lilia wa:n se: ktili:ntia ya. Ke:mah. No:,no: weli ihkó:n, komohkó:n ne: *mismo** ne:n kowit, de n..., de se: kita:lia ya ne:pa, kuali ika se: kkua:..., kkua:tili:ntia ya wa:n komo se: kkuiti se: tetsí:n wa:n de yo:n patachtik ika se: kkua:tih..., kkua:tihtili:ntia ya. Se: kkua:tili:ntia kuali a. Entó:s nijo:n, noch..., nochi nijo:n, nochi weli, nochi para se:..., a:mo wel se: ka:wilowa yo:n kowit. Ke:mah ta:..., wa:n no: de se: kixihxi:ma, seki ki:sa ihko:ko:ntsitsi:n pos yo:n no: kuali se: ki..., kitatia. Ke:mah, kualtia. Ika se: tekolchi:wa pos ta: yo:n kualtsi:n no: wa:kik. Ke:mah. Wa:ki de wa:ki wa:n ke:meh yo:n, no: semi chika:wak. Takua:wakkuowit. Ke:mah. Chika:wak, takua:wakkuowit wa:n pos yehwa yo:n neh nik..., nikmattok *compadrito, que** ke:ní:w Ke:mah. *porque** neh nikmattok ki:ní:n moskaltia, a:mo semi tel..., a:mo semi telwe:i mochi:wa, sayoh yehyewaltia. Ka:n wehkapania. Kanah. Moyewalowa, moyewalowa ihkó:n wa:n kualtsi:n tatampa, kualtsi:n ta..., tatampayohtok, tatampayohtok. Ke:mah. Ompa se: kite:mowa ya n' i..., n' iteyotsi:n, ompa xi:i:ntok. A:, *sí**. Ompa pampi:xowi. Ompa xi:i:ntok n' iteyotsi:n, ihkó:n, neh, neh a:mo no: mikmatia, pero hkó:n ne:ch..., ne: ke:man ya pos ne:chilih no: nota:tahwa:n pos ihkó:n no:, ekintsi:n pos no: nikte:mohtinemi. E:mah, yehwa sah yo:n neh nikmattok *compadrito**. Ke:mah, pero i:n neh m' pi:tskowit tein nikahkuí:n niki:xmati neh no:, Neh a:mo ke:man nikita n' iteyo ke:niwki, nochipa nikita ixiwyo sah, pero n' iteyo a:mo ke:man nikita ke:ní:w, n' xo:chiowa a:mo ke:man niki:xmati. Nikita *solamente** ixiwyo, ke:meh ne: se: ki:xmati *porque** ma:nehnepantik. Yehwa sah yo:n niki:xmati pero a:mo, a:mo kipia iteyo nikihtowa, tak teyowa eski pero a:mo se: kimati ke:meh, a:mo nochipa tiowih ne: *cuando** teyohtok *o** xo:chiohtok, a:mo tiki:xmatih n' tehwa:n ke:niwki yo:n kowit. Pos tikchatih i:n seki to:nalmeh, i:n *mes de** mayo, nika:n tik..., E:mah. wa:n nikuiti:w wa:n nimitsne:xtili:s. Nimitsne:xtili:s nijo:n ki:ní:n ne:n Ke:mah, para se: ki:xmatis. *semilla** wa:n ki:ní:n ne:n i..., ipane:wayo, Ke:mah. nochi ne:n ki:ní:n ne:n, yeh nimitsne:xtili:s para no: tik..., tikmatis ta:, Para niki:xmatis no:. seki a:mo no: se: kimati, ke:meh neh pos no: tine:chilihtok nika:n i:n oksé: pi..., pi:tskowit no: *mismo** yehwa. Pero neh niki:xmattok neli neh. Ke:mah. Ke:mah, yehwa nochi, ikowyo se: taman sah, ta:taman ima:y. Pero a:mo nikmati ki:ní:n moskaltia *o** ki:ní:n, de wehkapan, ki:ní:n ne:n ie:wayo.Ke:mah. Ke:mah. Pos a:mo n'mati, sayoh nikitak kintsi:n ampó:n ne: yetok, pero pos a:mo, a:mo nikmati ki:ní:n, ke:maniá:n xo:chiowa *o** kipia n' iteyo. A:, i:n a:mo wehkapania no:. Ke:mah. Ke:mah. yeh ne: ke:meh n' okseki pos yeh nik..., nikmattok *porque** nikte:moti n' iteyo. Nikte:mo:ti n' iteyo wa:n no: nik..., masá: pos nikinita n' chiktehtsi:n, i:n s..., i:n a:mo nikmati. A:, ka:n no: wehkapania i:n, ka:n wehkapaniah, semi wehkapania e:yi *metro** mochi:wa, telwehkapantik a. yo:n se: ya a:mo wehkapani kachi *porque**, i:pa iwki sah n' kowit, nohne:l mochi:wa. Nohne:lmeh. Nohne:l sah, a:mo, a:mo wehkapania. E:mah, pero yehwa ne:n tehwa:n tikwelitah para yehwa n..., salo:nmets tikuis *o hachamets**. Wa:n i:pa n'mattok *que** yetok o:m..., o:me taman i:n pi:tskowit, nikmattok *[por]que** ne:chiliah n' ta:tahmeh *que** o:me taman, pi:tskowit, pero n' kowit se: taman sah wa:n sayoh n' ima:xiwyo mopata, yehwa sah yo:n. Wa:n yo:n pi:tskowit yo:n tikihtowa *más** takua:wak *o**, *o** ki:ní:n ihi:xaktok oso *siempre**... Ka:nah, ka:..., kanah, a:mo i:xaktok, mehmela:wak mochi:wa ke:meh ahokowit. ne:, a:mo i:xaktok ne:n kowtsí:n, kualtsi:n se: ki..., se: kixihxi:ma para salo:nmets kualtsi:n ki:sa, tein mehmela:wak. Alaxtsí:n. Alaxtsí:n ki:sa wa:n tikwelita iwki *porque**, nejo:n *cuando** a:paliwi ne:n kowit, komo se: tekititok iwki ika, ika kiowit se: tekititok, a:paliwi salo:nmets ye:kkualtsi:n chi:chi:le:wi ne:n salo:nmets oso *hachamets** ye:kkualtsi:n chi:chi:le:wi, ke:meh *pimientakowit**. Kis... Wa:n neh ni..., pané: n..., Iwki moka:wa ne:n, ne:n, i:n pi:tskowit komo, komo *hacha, hacha**, *hachamets** kualtsi:n chi:chi:le:wi. Chi:chi:le:wi. E:mah, yeh ka se: kwelita yo:n kualtsi:n. Pero se: moma:xola:wa de a:paliwi. A:, alaxtsí:n. A..., alaxtsí:n moka:wa, e:kalaxtsí:n, e:mah, alaxtsí:n. ¿Wa:n yo:n tik..., tik..., tikxihxi:ma ihkó:n teihsá: alaxtia oso ika ne:n *mache...**, ika *machete** sah? Ika *machete** ne: se: ki..., se: kalaxowa. De n' a:mo te:neh para ka:n mokokotstiw[kikokototstiw]. Kanah, te:neh, se: kalax..., se: kite:ntia kualtsi:n wa:n se: kikui wa:n se: ki:xtapalta:lia *machete**, ihkó:n se: kitila:na, kualtsi:n ki:sa ne:n, alaxtia. E:mah, ika o:me se: ima:y, a:mo, yo:n a:mo se: kitehteki, se: kixi:ma ihkó:n, komo ihkó:n a:mo alaxtia. A:, o:me, ika o:me se: ima:y. Se: kwihkoma mahyá: yo:n se: kichipa:wa *pita**. Se: kichi:wa ihkó:n yo:n. Iwki se: kitila:na, kualtsi:n alaxtia ne:n kowtsí:n, iwki se: kalaxowa yo:n. Pos yeh yo:n neh a:mo nikmattok *porque** neh nikui se: ihkó:n de n' a:mo te:neh para a:mo semi kit..., *des..., de...**, de pitsa:wak para mah sayoh kalaxohtiw. Ke:mah wa:n komo tikita ne: xixipochtia, komo tik..., tikwawa:na ihkuí:n ika *momachete**, iwki mahyá: tikwawa:ntiw, te:xixipochtia pos xkepili, *de repente** i:xkep..., aktok ihkuí:n, sepa xikepili m..., para kuali moka:was, a:mo xixipochtik ki:sas n' kuowit. Se: kitson... yo:n se: kikepilihtiw ke:meh, ke:meh tahtantia:s n' kowit. Se: kitsonkepa. Ke:mah, se: kitsonkepa sepa *o** se: kimak..., se: kitope:wa ihkui:ni a para alaxtsí:n ki:sa ya. A:, kualtsi:n moka:wa ya. Kua..., kualtsi:n, sepa se: kalaxowa ya, ye:kkualtsi:n moka:wa n' kowit. Wa:n yo:n neh nikmati pané: miak kwelitah. I..., kwelitah. Kwelitah, eti:k wa:n, Miak kwelitah ta: seki... wa:n takua:wak n' kowtsí:n. Takua:wak wa:n pos miak a:mo, a:mo ki:xmatih. Takua:wak. Ke:mah. Pos yehwa sah yo:n neh ni..., Yeh pos... pos *siempre compadrito, de que**, pos kuali tine:chili:s mo..., moto:ka:y, ki:ní:n, Ke:namo. No: neh... Ke:mah. timono:tsa wa:n de ka:ni n' tiwa:le:w pos kuali tine:chili:s. Ekintsi:n kualtsi:n timonohno:tskeh ya. A:, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez Chanico, de, de San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimitsili:ti ki:ní:n toto:ka:y, *de que** nika:n tietokeh. Neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, de San Miguel Tzinacapan. Kuali yetok *compadrito**. Yehwa sah yo:n.