*Bueno** a:xka:n tehwa:tsi:n ta:tah ne: sepa nika:n tietokeh yankuik a, ne:, nikneki xine:chtapowi nikakini kito:ka:ytiah se: ko..., se: xiwit oso x kowit, a:mo niki:xmati neh kilwiah kua:kualakowit oso kua:kualaxiwit. I:n yehwa i:n kowtsí:n oso xiwtsí:n, a:mo niki:xmati nimitsilwia, nikneki xine:chtapowi ka:ni mochi:wa, ox kito:kah oso, oso ixwa sah, wa:n ox no:ya:n sah onkak. A:, i:n kua:kuala..., kua:kualakowit, kiliah kua:kualaxiwit *porque** nik..., kipia n' ima:yo, n' i:n ka:sá: ika kitohto:kah, para kikuih ne:n tatsakuil ihkó:n *de que** kikehketsah pero kitohto:kah. Wa:n i:n kowtsitsí:n, pos i:n a:mo no: semi weh..., wehka ne:n mo..., moto:ka, nijo:n paniá:n sah yetok. Se: kiteki nalwa:tsí:n wa:n ke:masá: wetsi. Wa:n sepa se: kitohto:ka, *cuando** se: kitekpa:na ihkó:n se: kitohto:ka. Wa:n pos n' ixiwyo, ma:yehyewaltik *o** i:n achi we:weyak wa:n yekapihpitsaktik, wa:n achi kipia nijo:n ike:spa:n nika:n achi pané: yo:n ta:tahmachyoh. Ta:tahmachyoh wa:n xoxoktik wa:n pos yo:n a..., neh nikmattok a:mo okachi kikuih para teihsá: ihkó:n, teihsá: topah, Yo:n kikuih i:pa para t..., tatsakuil ihkó:n, kintatsakuiah teihsá:, pio:tsitsí:n *o** ihkó:n, ka:sá: ika ne:n se: mona:miki ihkó:n ka:mpa tapo:tok, panowah pio:tsitsí:n, pos ika tatsakuah. Yo:n selia, selia ikua:pan, selia wa:n *por eso** kwelitah nejó:n kua:kualakowit, *porque** yo:n komo se: kitamo:t newí:n selia, selia wa:n itsmoli:ni. Yo:n kuowtsí:n pos kito:kah, kitohto:kah wa:n sepa mowe:ita:lia ihkó:n, *después hasta** kkua:tehtekih ya. Kkua:tehtekih *porque** kua:sehselia. Pero yo:n kowtsí:n no:, no: ne:chiliah seki *que** kipia n' i..., n' ixo:chiyo. N' ixo:chiyo kihtowah achi nehnextik n' ixo:chiyo, pero neh nikita ke:mansá: selik, nijo:n ihkó:n, hkó:n tekpa:ntok. Pero neh nikilia nijó:n kua:kualakowit, kua:kualaxiwit *de que** nijo:n n' ixiwyo kipia kualtsi:n selik. Selik wa:n ma:pahpata:wak, *cuando** selik kualtsi:n kipia n' iyo:lpan, n' iyo:lpan kui:ntsitsi:n wa:n kualtsi:n *me...**, ihkó:n mokehketsa n' iyo:lpan, entó:s ika yo:n tikiliah *pero demás** ne: kua:..., kua:kualakowit. Kuakualakowit *porque** ihkó:n kualtsi:n kitekpa:nah, a:mo semi wehkapania, ihko:ntsi:n de wehkapania, ihkó:n ki..., ke:masá: ki:sa o:me kowtati:l. O:me kowtati:l tikiliah wa:n ihko:kó:n de we:weyak, wa:n se: kkehketsa. Se: kkehketsa ihkó:n se: kkehketsa, seki ihkó:n se: kita:lia ka:mpa yema:nik n' ta:ltsí:n, niman se: kita *que** monalwayo:tiya. N' inalwayotsi:n ihkó:n kihki:sa ni:nipa de nika:wí:n, kihki:sa n' inalwayotsi:n wa:n ika mo..., moto:ka ya. Moto:ka ya ne: ihkó:n se: kita, pos ne:nke:n ne: selia, itsmoli:ni a. Ikehke:span ki:sa n' inalwayotsi:n. E:mah, nika:n ikehke:span de nika:n i:n ka:mpa se: kito:ka, n' ikehke:span. N' ikehke:span, n' a:mo tatahkoya:n, tatahkoya:n pero tak de mosentilia, de yowi a, nalwatsí:n taihtik wa:n mo..., moto:ka ya ne: *pero demás** n' ikehke:span ki:sa n' inalwayotsi:n. E:mah. *Bue...**, tikihtowa n' teh *que** tikilia kua:kuala..., kua:kualaxiwit, porin ne:n ixiwyotsi:n mahyá: mokehketsa wa:n sehseltik. Pané: mokehketsa nijo:n, ihkó:n pa:pata:wak mokehketsa wa:n sehseltik. E:mah, *pero demás** tikiliah kua:kualakowit. Kua:kualakowit. Kua:kualakowit. Yo:n a:mo nikihto:s teihsá: tiktekitih ne:n kowta..., no: seki para kowtati:l oso teihsá: tikchi:watih, teihsá: para para teihsá: to..., tokalyekawiltsi:n tikuih yo:n kowtsí:n, yo:n a:mo. Yo:n sayoh para tatsakuil. E:mah, nika:n titatsakuah hkó:n ka:sá: ika ihkó:n tatapo:tok pos ompa tikehketsah, pos kualtsi:n ne:, sehselia. Yehwa yo:n tikuih. Pero pos neh a:mo, a:mo nikitstok yo:n kox kikuih ne:n teihsá: kalkowit, *porque** ta: yo:n a:mo wehkapania. A:mo semi we:wehkapania, sayoh ke:masá: kihki:sa o:me, oho:me, o:me, ihkó:n *cachitos**, o:me *cachitos** wa:n yehwa yo:n se: kkehketsa. Tinechilih, t..., nikakik tine:chtapowia:ya *que** ne:n i:n, yehwa i:n kua:kualaxiwit n' it..., n' ixo:chiotsi:n nehnextik, żwa:n no: kipia n' iteyotsi:n? Pos nochi, se: *viaje** no: nikitaka, ne: ke:man ya, kipia n' iteyo. Nijo:n iteyo wa:n pos nijo:n achi tsikitsitsi:n ihkó:n iteyo. Pero a:mo nikitak ne:n a:mo nikitak kuali ne:n, ki:ní:n, ke:maniá:n ixwa. Kox ixwa oso a:mo, kox itampa wehwetsi de ne:n i..., ne: ka:mpa moskaltia *o** a:mo se: kimati. Pero n' ixo:chio nehnextik, nehnextik n' ixo:chiotsi:n. Pos *es...**, ka:n n'mati xa: teihsá: tikneki ok tikahxiti:s, tine:chtapowi:s. Ne:, neh ki..., nimitsilia:ya *que** a:mo niki:xmati yehwa i:n yehwa i:n kowtsí:n, tikihtowa tsitsikitsi:n, ekintsi:n tine:chtapowih *que** a:mo semi wehkapantia ta:, ne: moketsa ke:meh, xa: ke:meh se: o:me *metrohpan**, xa: niman... Ke:meh se: neketsal. A:, n' ke:meh se: neketsal sayoh. Ke:meh se: neketsal. Ke:meh se: neketsal ne:n nimitsilia wa:n pos yo:n nijo:n, yehwa yo:n tikuih, yo:n a:mo, a:mo nikihto:s *que** teihsá: tikua:tih n' ik..., n' ima:yo, n' iselo, ne:n te:chchihchi:wili:s totapalo:l, yo:n a:mo, yo:n i:pa sayoh para ne:n tatsakuil, e:mah. Pos, Yehwa sah. pos miak tasohkama:tik ne:n tine:chyo:lmela:w, neli a:mo niki:xmatia, ne: a:xka:n n'neki xine:chili ne:n moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa. A:, pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:wa nika:n San Mi..., San Miguel Tzinacapan. *Bueno**, neh noto:ka:y Amelia Domínguez, nika:n Xaltipan nikayo:t. A:, *bueno**.