*A ver** Juantsi:n tine:ch..., nika:n ta: tiwa:lahkeh nika:n tietokeh itech i:n kale:kawiltsi:n pos, no: kuali tine:chilis teh xa: tikmattok *de que** m' pitsoa:xiwit nijo:n kiní:n mochi:wa *o** ki:ní:n ta:ki, kox kualtia para se: kimahse:wa *o** para katí:n, teihsá: ihkó:n kikuah chiktehtsitsi:n *o** *o** n' ixo:chio ki:niwki wa:n ki:niwki n' iteyotsitsi:n wa:n *qué tanto de** moskaltia, nochi ka:ni mochi:wa, Pos yehwa yo:n nikneki nijo:n nochi xne:ch..., ne:chilwi wa:n nochi ti..., nika:n timonohno:tsatih kualtsi:n, nio:n timopa:pana..., pa:panawi:tih, mah nochi kualtsi:n, para tikmatiskeh kiní:n yetok nijó:n xiwtsí:n. *Bueno** pos m' pitsoa:xiwit, yeh moso:sowa sah, yeh onkak itech kahfe:ntah ka:sá: se: kahsi. Ka:mpa se: tama:pale:wia ika chi:walis. wa:n te:ch..., te:chyo:le:wah para titama:pale:wi:skeh ompa se: kahsitiw a. Pero m' pitsoa:xiwit yeh motelsowa sah, yeh nio:n para tikma:me:was. Semi yo:lik para se: tame:wtiw itech yo:n, itech yo:n ka:mpa onkak m' pitsoa:xiwit. Wa:n a:xiwit, yeh no: se:. Pitsoa:xiwit yeh kohkostik n' ixo:chio, wa:n moso:sowa wa:n a:mo para x'wiwita. *Porque** ka..., kenamih tikahkotila:nas ihko:ni sah n' koto:nis. A:mo wa:ki. A:mo wa:ki wa:n a:mo wiwiti. A:mo wiwiti, ke:mih tikahkotila:nas sah wa:n ompa sah n' kohkoto:ntia:s. Ixiwyo, pisi:ltik wa:n ikowyo, ke:mih ka:mpa i:xaktos itech, ika n' inalwayo, ompa sah n' koto:nis. Yehwa m' pitsoa:xiwit. Pos nehwa ni..., nimitsili no: *de que** no: ni..., nikmati, nijo:n, pitsoa:xiwit pos nehwa niki:xmati ihkó:n, ka:sá: ika ihkó:n e:kkaltsi:ntan no: moso:sowa, wa:n mochi:wa nalwatsí:n, ihkó:n nijo:n mo..., moto:ka, wa:n se: kahkotila:na ye:ktakua:wak. Wa:n nijó:n ixo:chio nijo:n mochi:wa ahko ne:n kohkostik. No: kohkostik ne:n ixo:chio wa:n maye..., achi ma:..., ihkui:ntsitsi:n imahma:yo, e:kapihpitstik, achi yehyewaltik ihkó:n. Wa:n ikowyo achi, achi nextik ihkó:n, achi chi:chi:ltik ihkó:n moso:sowa. Moso:sowa wa:n ihkó:n katka *de que** se: kitila:na seki kohkoto:ni. Kohkoko:to:ni, moka:wa itsi:ntan ne:n i..., n' ikowyotsi:n, wa:n ye:k..., ye:ktakua:wak wa:n yehwa yo:n neh nikmattok *que, de que**, pos ne:n chiktehtsitsi:n a:mo n'mati ox kikuah ne:n i..., n' iteyotsi:n *porque**, pos nijó:n iteyotsi:n no: tsikitsitsi:n, a:mo semi telwehwei. Iteyotsitsi:n ihkó:n wa:n *a veces** no: te:..., se: mo..., te:kuihkui nika:n wa:n pos seki nijo:n ki..., ihista:k wa:n *es...**, n' iteyotsitsi:n pero, pos a:mo tik..., a:mo se: kimati kiní:n ox we:lik para se: chiktehtsi:n kikua *o** *o** i:pa *o** kini:w ixwa, yehwa yo:n neh a:mo nikmati *porque** pos ke:masá: nijo:n se:, se: kita tsikitsitsi:n ne:n ihkó:n *matita**, pero a:mo se: kimati ke:maniá:n xi:i:ni, ke:maniá:n ne:n ixwak. Sayoh seki se: kita we:weyak ya ihkó:n. Kasá: ika tata:mpa ne: yetok oso ka:sá: ika ihkó:n pos neh nikita ke:masá: kalte:noh *o** ihko:ni, kasá: ika nijo:n ihkó:n kahfe:ntah ihkó:n ne:, yetok oso ka:sá: ika ihkó:n ka:mpa yetok yo:n, nijo:n ihkó:n mowila:na wa:n mowi:lana wa:n semi teltahtakua:wak pero yo:n, yo:n moye:kmahma:yo:tia, moye:kmahma:yo:tia, ihkó:n moso:sowa. Moso:sowa wa:n de se: kitila:na ihkó:n ko..., ke:meh eskia kopi:ni, kopi:ni, ehke:wi, wa:n ne:wí:n se: kita:lia, yo:n a:mo, a:mo kachi wa:ki. Yo:n ma:s se: kita:lis ne:wí:n ka:mpa yema:nik n' ta:ltsí:n pos nijo:n selia. Selia nijó:n *matita**, *después** ompa ya mo..., mo..., momo:moya:wa. Ihkó:n momo:moya:wa mowila:na, wa:n *después** sepa mo..., mowe:ita:lia ya. Mowe:ita:lia pero yo:n a:mo wehkapania. A:mo wehkapania, nijo:n, sayoh ihkó:n moso:sowa. Yo:n moso:sowa wa:n pos yehwa yo:n neh nikmattok pero, pos yehwa no: i:n nika:n ti..., timolihtokeh, teh no: tne:chili:s kiní:n xa: kachi *más** tikmati de oksé: taman, xa: we:lik, para tehwa:n *o** we:lik para xa: para teihsá: k..., teihsá:, ihkó:n to..., to..., ika te:chpahtia:yah n' tota:tahwa:n, para to..., te:..., xiw..., de n' xiwtsitsí:n seki pos tikmattokeh ke:ní:w n' to..., topah. Pero teh no: kuali tikihto:s, no: tne:chili:s ox xa: tikmattok de para ti..., ti..., ika timopahtiah oso se: kikua. *o** katí:n chiktehmeh no: semi kwe:liliah n' i..., n' iteyo. E:mah. *Pues** yo:n pitsoa:xiwit a:mo, a:mo niki:xmat ox kikuah, kox se: kikua:s wa:n a:mo niki:xmat kox pahti. Neh sayoh nikita ihkó:n *que** ka:mpa kahkahfe:ntah *o** ka:mpa mihmi:lah, *pues** moso:sowa wa:n semi owih para se: tachipa:wa ka:mpa onkak *porque** a:mo kineki wiwitis. Iteyo..., neh sayoh nikita n' ixo:chio, de *tiem..., desde** wehka:w a. Pero a:mo nikmati kox se: kikua:skia *porque** a:mo ke:man nikitilia n' iteyo. Ixo:chio ke:mah, momehmetstia, mochi:wa ke:namih seki yo:n, yo:n pi:piltsitsí:n mokowiliah mehmetseh, yo:n tsope:k, kinamakah itech ka:mpa kaltanamakalo:ya:n. Ihkó:n sah yo:ni, mochi:wa mehmetseh, pero a:mo niki:xmati kox we:lik, wa:n nio:n no: niki:xmati kox kikua teihsá: okuiltsí:n, sanoke i:pa nikita mosowa wa:n xo:chiowa, wa:n kohkostik n' ixo:chiotsi:n, mochi:wa ke:mih se: kapoltsitsí:n wa:n yehwa ya. żWa:n, i:n kapoltsitsí:n ne:n chi:..., chihchi:chi:ltik oso ixo:chio? Ixo:chio. żWa:n xoxoxoktik *o*...? Kostik. Neh niki:xmattok tsikilitsitsi:n ihkó:n, achi ihista:k iteyotsitsi:n wa:n pos yehwa nijó:n ke:masá: xi:i:ni, yehwa yo:n ixwa. Ka:sá: ika se: kita ihkui:ntsitsi:n. *Pero más** a:mo, Pos yehwa n' ke:meh tikihtowa a:mo,a:mo nikmati no: ox kikuah chiktehmeh. Yo:n ne:n ka:sá: se: kita kualtsi:n ihista:k ihkó:n tsikitsitsi:n. Tsikitsitsi:n wa:n pos wehwetsi, *cuando** nehwa nikita ke:masá:, ta: ihkui:ntsitsi:n ne: ixwa. Ihkui:ntsitsi:n *matitas**, wa:n yehwa yo:n de moskaltihtiw, yehwa ya yo:n moso:sowa. Pero yo:n neh a:mo no: nikmati no: kox kikuah yo:n chiktehtsitsí:n, pos nochi a:mo tikmatih. Yeh nika:n nochi ti..., timolihtokeh para tikmatiskeh, katí:n ne:n teihsá: ihkó:n tsa..., tikitaskeh nijo:n nochi yo:n tik..., tikmatisnekih ki:ní:n moso:sowa *cada** nijo:n pitsoxiwit *porque** nijó:n a:mo, *casi** nikihto:s a:mo ne:wí:n kowtah onkak, yo:n kasá: ika kaltsi:ntan oso ka:mpa se: tato:ka ihkó:n pos ye:kwiwiti, wiwiti se: kit..., se: kahkotila:na wa:n ye:kwiwiti pero ye:ktakua:wak kwi:ka ne:n ta:ltsí:n, takua:wak ne:n xiwit. *hasta** seki kohkoto:ni a. Kohkoto:ni de n' nalwat se: kahkotila:na pos ki:sa iwa:n inalwayotsi:n. Pero ye:ktakua:wak de se: kahkotila:na. Tepitsi:n se: kahkotila:na ihkó:n kohkoto:ni. *o de** kohkoto:ni pos ne:, se:wí:n[ne:wí:n] se: ktamo:ta ya. Pero ne:n okseki, ne:n ihkó:n wi:tsa n' inalwayo n' iwa:n wa:n se: kita:lia ne:wí:n pos sepa nijo:n ihkó:n selia. Selia ya, yehwa yo:n neh nikmattok pero, pos no: *igual** a:mo nikmati no: kox we:lik *o** ki:ní:w *o** katí:n chiktehmeh, chiktehtsi:n kikuah. Yo:n nikmattok, sayoh nikitani. A:, pos a:mo ke:man tikitak n' i..., n' iteyotsitsi:n ki:niwki *o**, yehwa yo:n ne:n ekintsi:n ne: nik..., no: nik..., nika:n tie..., tietokeh nikneki nikmatis de de ne:ni neh nikmattok pos yehwa ya nika:n nimits..., nimitsilihtok *porque**, pos a:mo no:, a:mo nochi tikmatih ika n... Pos nochi tato:ktsitsí:n ta:taman ito:ka:y, miak xiwtsitsí:n onkak, wa:n ta:taman ito:ka:y, tein onkak nika:n itech n' ta:ltikpak. Onkak xiwtsitsí:n seki para pahti, wa:n seki i:pa tame:la:wa xiwtsí:n wa:n seki para *serbirowa** kipale:wis se: tapialtsí:n *o** teihsá: kipale:wi:s *o** te:chpale:wi:s *hasta** tehwa:n. Para tikua:skeh no: i:xyetok sah n' kati:ni. A:mo tikua:skeh tein a:mo t..., a:mo te:chne:xtilihte:wkeh, ne: wehka:w totaskaltia:nih. Yo:n pitsoa:xiwit a:mo ke:man nikakilih a:kah, *que** ki..., kiteki para pahti. Tein ke:mah, neli kisalo:wiah, *o** kiwihwiwitah wa:n kinekiskiah mah a:mo mochi:wa ok *porque** semi owih n' kiwiwitah. Wa:n a:mo x..., a:mo nikihto:s titati:witekiti tikwa:lkuiti se: kowkamachal, ika tiktawi:tekili:ti *porque** a:mo kikui. Ta:ká:n tiksalo:wih, a:chá: twiwitas. Pero komohkó:n tikma:me:wa, titamiistipa:tis *porque** neli kohkoto:ntiw n' i..., inalwayo, imekayo. Ke:mah pos yehwa yo:n nochi tiknekih tikmatiskeh ne:n ke:meh teh tikmati no: wa:n no: nikmati neh, pos yehwa sah yo:n *de que**, pos neh no: nikmattok *de que** ke:ní:w wa:n yo:n kiliah no: pitsoxiwit *porque** moso:sowa, moso:sowa wa:n no: pos nikmattok, niki:xmattok n' iteyotsitsi:n pero pos nijo:n a:mo se: kimati kox yo:n kikuah chiktehmeh, pero tsikitsitsi:n. Tsikitsitsi:n yo:n a:mo, a:mo nikihto:s ne:n wehweia. Wa:n ixo:chio pos yeh nijo:n kohkostik, n' ixo:chio pero pos yeh nijo:n a:mo nikmatik nijo:n katí:n to:nal ne: xo:chiowa. Neh ke:masá: nikita ihkó:n *de que** xo:chiohtok nehkuí:n nikita, e:ktila:wtok, pero a:mo nikita ke:maniá:n *mero** katí:n, katí:n to:nal pe:wa xo:chiowa. Wa:n ke:masá: nikita neh i:pa xo:chiohtok ya, i:pa xo:chiohtok ya, n' ima:ko se:wtok ya ika ne:n xo:chitsí:n. Pero a:mo ke:man nikita ne:n tsikitsitsi:n mah, mah e:wto ihkó:n tsikitsitsi:n *porque** ihkó:n xo:chimeh seki se: kita pe:wa nijo:n moskaltihtiw ya. I:n neh ke:masá: nikita pero i:pa, i:pa xo:chiohtok ya. I:pa yetok ya nochi xo:chioh ya, ne:n ne:stok ne:n xo:chitsí:n ne:n kohkostik. No: se: kihtowa pos nika:n i:n onkak i:n a:pitsoxiwit. Pero yehwa yo:n, neh no: nikmattok *de que**, pos yo:n a:mo para se: kimahse:wa, yo:n ipa para ne:n teihsá: ihko:ni sah, itech kahfe:ntah onkak se: kah..., nikihto:s se: kahkotihtila:nas pos wi:tsa iwa:n ta:ltsí:n pero ta:, pero ka:mpa achi takua:wak n' ta:ltsí:n pos a:mo wel se: kwiwitatiwetsi. Nikihto:s tiktsi:n..., *solamente** ika ne:n *machete** se: kitsi:ntekis, pero a:mo no: weli, pos ta: yeh moto:ka, moto:ka ne:n inalwayotsi:n, moto:ka ka:mpa yo:n ihi:xyeh pos ompa monalwayo:tia, wa:n ompa moto:ka ya, moto:ka ya ompa se: kahkotila:na pos kokotokatiw pero ye:ktakua:wak. *Solamente** ka:mpa yema:nik n' ta:ltsí:n pos ehke:wi tepitsi:n se: kahkotila:na pero yo:n mowe:ita:lia ihkó:n nochi moso:sowa, ke:meh nika:n e:wa wa:n ihkó:n motila:wtiw, ihkó:n motila:wtiw, se: kahko:wiwita, yo:n ne:wí:n se: kita:lia, se: ki:xkepa wa:n pos ke:masá: no: se: kita:lia itech teihsá: kowtsí:n, itech xiwit, ompa tatsa:la:n se: kkalakia para mah wa:ki. *Porque** komo ta:lpan se: kitamo:t ne: *mismo** sepa yeh itsmoli:ni. Itsmoli:ni wa:n momahma:yo:tia ya. Momahma:yo:tia ya wa:n mowe:italia ya, mowe:ita:lia *hasta** ne:wí:n wehka ihkó:n moso:sowa ya. Moso:sowa wa:n *siempre** yo:lik ya, para kihto:s se: ma:tame:was semi te:..., te:ma:kokoh. *Pues** ke:mah. Se:meh de tehwa:n, *cada** se:meh de tehwa:n, tiki:xmatih ta:taman ito:ka:y *cada** se: xiwtsí:n tein mochi:wa itech i:n ta:ltikpak. Se: *pers...**, se: *gente** ihkó:n kiitas, se: *cristiano** kiitas se:, se: xiwtsí:n onkak wa:n kito:ka:ytia oksé: to:ka:it. Wa:n oksé: a:ksá: sepa ki:xahsikiw wa:n no: kita:lilia, kita:lilia se: to:ka:it ke:namih kikaktiwa:lah ne: ne:ka wehka:w. Wa:n ihkó:n pos ika ti:xpeta:nih yo:n to:ka:ymeh de to:ka:ymeh de se: xiwtsitsí:n tikitaskeh wa:n te:chilwiah ke:ní:w mono:tsa, seki tein *serbirowa**, seki tein a:mo *serbirowa**. Seki tikmowilihtinemih, seki a:mo tikmowiliah *porque** seki te:kua wa:n seki a:mo te:kua. Pero ki..., ta:taman ito:ka:y. Wa:n te:chi:xpeta:nihkeh de ne: wehka:w, wa:n te:chto:ka:ytilihkeh ke:ní:w mono:tsa wa:n yehwa yo:n tehwa:n tiki:x..., tiki:xmatih *hasta** a:man. Ne:ch..., *pues** nijo:n, *a ver** kuali tine:chili:s kiní:n moto:ka:y, de ka:n tiwa:le:w, kuali tine:chilis kintsi:n. Pos neh nimono:tsa Juan de los Santos, Wa:n... Wa:n yehwa niki:xmatik nejó:n tato:ktsí:n, xiwtsí:n *que** ixwa, ixwa sah, yo:n a:mo a:kah kito:ka. Pi... Moyo:kolia ixwa itech n' ta:ltikpak. wa:n pe:wa moskaltia wa:n yehwa yo:n ne:chi:xmati:ltihkeh ne: *tiempo**, ne: wehka:w tein nota:tahwa:n nemiah, ka:mpa titekitiah pos niman kihtowah, żke:yeh n' a:mo teh, aya:mo teh tikchi:wa wa:n ye:kye:wa ya n' tiwa:lah? Pero nochi i:n pitsoa:xiwit n' onkak. wa:n ka:n wel wiwiti. Pero ta: titel..., ye:wa ya n' tiwa:lah pero. Pos ke:mah, pos a:man *que** tiehkok a, pos ne:chpale:wi a no:. 'Matia ke:yeh n' a:mo wel niktoka. Ke:yeh n' ka:n wel nikchi:wa we:ika ya n' tekit wa:n pos ye:wa ya niwa:lah neli. Nepantah ya. A:man xne:chpale:wi a. Para tikitas a ke:ní:w se: tekiti *porque** pos i:n telowih i:n se: kiwiwita i:n pitsoa:xiwit. Tahta:kua:wak m' pitsoa:xiwit. Yehwa yo:n. Pos nehwa nijo:n kuali a tine:chilwih kiní:n moto:ka:y, nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Niwa:le:wa nika:n xola:l de San Miguel Tzinacapan. Wa:n no: tepitsi:n niki:xmati yo:n pitsoa:xiwit, yo:n pitsoa:xiwit pos no: Moso:sowa wa:n ye:ktakua:wak nijo:n para se: kahkotila:na ye:ktakua:wak. A:mo, a:mo *igual** se:, a:mo nikihto:s yema:nik. Yehwa sah. Pos neh nimitsyo:lmela:wa ika yehwa i:n xiwtsí:n tein ixwa. Wa:n yehwa sah yo:n niki:xmatilia. A:, *bueno**. Tasohka:matik.