Pos *a ver** teh Juantsi:n, nijo:n kuali tine:chilis katí:n de n' ista:k, katí:n de n' chi:chi:ltik. ka:nachi tiki:xmati wa:n nochi tine:chili:s ki:ní:n ixo:chio, ki:ní:n de wehkapania, ka:ni moskaltia, *qué tanto** ki:ní:n inalwayotsi:n, nochi ki:ní:n ka:ni mochi:wa wa:n *qué tanto de**, de we:weyak, *qué tanto**, de nochi de moso:sowa wa:n ka:ni, ka:ni mochi:wa wa:n pos ki:niwki n' i..., n' ie:wayo. Nochi kanachi tiki:xmati, ka:nachi taman. Pos itech n' ie:wayo tiki:xmatis kati:ni n' ista:k wa:n kati:ni n' tein chi:chi:ltik. *Porque** tein chi:chi:ltik a:mo wel ehke:wi wa:n tein ista:k kualtsi:n ehke:wi. Wa:n yo:n *solamente serbirowa para artesanía** ika mopale:wiah tokni:wa:ntsitsi:n tein tama:chihchi:wah itech i:n xola:l. *Porque** tehwa:n nika:n i:n tima:se:walmeh, tikne:nta:lihkeh ya ke:ní:w n' tikchihchi:waskeh se:, se: ma:tachihchi:w, wa:n ke:ní:w n' kuali motas. Iwa:n tiknelo:skeh n' xo:no:kowe:wat para ihkó:n tiki:nextili:skeh n' koyo:meh tein wa:ltemowah ne: we:ixola:l wa:n mah no: ki:xmatika:n ya, *que** toni n' tikchi:wah n' tehwa:n nika:n wa:n toni ika timopano:lti:snekih, wa:n tiknekih mah te:chmahcha:naka:n ika ininepale:wi:l. Komo tehwa:n t'namaki:ltihkeh se: ma:tachihchi:w de yehwa yo:n poposokani, *porque** m' poposokanimekat o:me taman. Tein chi:chi:ltik, a:mo wel ehe:wi wa:n tein ista:k kualtsi:n ehke:wi wa:n *cuando** tikpaxi:xihxi:mas moka:was n' ikowyo pochiktsí:n. Ista:k. *Ándale**. Pochiktik. Wa:n, wa:n tein chi:chi:ltik, i:pa chi:chi:ltik, a:mo pochi:nias, nio:n *porque** tik..., a:mo pochi:nias nio:n *porque** tikxihxi:mas. Ixo:chio mochi:wa mota:lia ihkó:n se:, se: xo:chit miak wa:n poso:ni, achi *como que** aha:ista:k ixo:chio. Pero a:mo nochi xo:chiowa, xo:chiowa *solamente** tein ista:k. De n' ista:k sah xo:chiowa. *Ésole** wa:n tein chi:chi:ltik a:mo xo:chiowa. Wa:n yehwa yo:ni miak taman tikchi:waltiah. Ne: wehka:w kikuiah para wahkalmeh. Ika kin..., ika kima:ma:yah pane:lah, ika kima:ma:yah sinti, ika kima:ma:yah pilimeh. Ihkó:n kichihchi:wayah pilwahkal. Wa:n *siempre** wahkalmeh tekitia ne: wehka:w *porque** yo:n *ichbolsameh** tein a:man onkakeh, a:mo onkaya ya. Aya:mo onkayah. Nochi, nochi kikuiah *solamente** wahkal kima:chihchi:wah. Kima:chihchi:wayah. Wa:n toma:wak n' kite:mowah yo:n kuomekat para taxi:kowa:ya, para ika kima:mayah sake:ra ka:n e:yi powal, de e:yi powal *cosas de** eti:k. *Porque** ne: ke:man a:mo tiki:xmatkeh *kilo**, ne: ke:man onkaya se: tamachi:w, se: tamachi:w ompa kite:te:kayah m' pane:lah, n' tsope:lik wa:n ke:mah para kintalilia:yah, o:me kini:xna:miktiah, wa:n ke:mah kit..., sa:sa:lowah itech wahkal, Kii:xtapalta:ta:lia:yah. *Ajá** wa:n kiwa:lkuiah ya. Kwa:lkuih nika:n xola:l, ompa kikowayah ya n' tokni:wa:n a:kin kipias, a:kin kipias pa:kilis. Pero ne: wehka:w ihkó:n motekipanohkeh, ika yo:n poposokanimekat. Yeh a:mo ke:man, a:mo ke:man nikihto:s ki..., ne: wehka:w a:mo kikuiah para ke:meh a:man tikchihchi:wah tehteina:motsitsi:n. Ne: ke:man *solamente** pilwahkal wa:n wahkalmeh para ika tiksentiliah tosin wa:n, wa:n ihkó:n teihsá: okseki para tikma:ma:s teihsá:, yehwa sah yo:ni. Pos neh no: nimitsili:ti de nikmati no: tepitsi:n, pos kuali a *de que** tine:ch..., tine:chilih *porque** nika:n itech i:n tietokeh itech i:n kale:kawiltsi:n, nika:n no: te:chyo:le:wkeh pos nika:n timolihtokeh *de cada** tise:meh pos tiki:xmatih nijó:n poposokani, pos ekintsi:n nikakik ya de n' tine:chilih, ekintsi:n nimitsili:ti neh nik..., niki:xmattok ne:n de e:yi, o:me de n' ista:k. Se:, se: de n' chi:chi:ltik, yo:n ma:ski, se: kitila:na wa:n ke:masá: seki posteki de n' chi:chi:ltik. Posteki de se: kkuelpachowa posteki, a:mo nochi kualtia. Wa:n de n' ista:k kualtsi:n se: ki..., kiyewalowa ihkó:n, *o** no: kuali se: kichi:wa ihkó:n se: kiposteki, a:mo posteki, mokueta:nia sah. Wa:n oksé: yo:n ne:wí:n, a:mo, tikiliah ihkó:n seko, ma:ski a:mo semi we:i owihka:n onkak seki ista:komekat mota:ta:lia ta:lpan, ta:lpan mowi:wila:na ihkó:n. Wa:n yo:n seki ne:n ista:k yo:n itech kuowit, itech kuowit mowila:na, wa:n mota:li:lihtiw yo:n i..., n' ima:yotsitsi:n ihkó:n motehtetsi:lowa para ompa moki:tskihtiw, ki:tskihtiw ihkó:n para a:mo, ma:s se: kitila:na a:mo pá:nwetsi. Wa:n yo:n chi:chi:ltik itech seki wehweikowmeh, ompa mo..., mowi:wila:na, mowi:wila:na wa:n ompa milpihtiw ya. Yo:n tehtetsi:ltik n' ima:yo, ihkó:n motehtets..., ihkuí:n de we:weyak wa:n motehtetsi:lowa. ompa kkuitiw, ma:ski se: kitila:na pero a:mo wel wi:tsa. Wa:n yo:n pos ne: neh nik..., niki:xmati *que** kikuiah nijo:n ne:n yo:n poposokani yo:n de n' chi:chi:ltik achi teiktik. Achi teiktik *porque** pos a:t ke:ní:w pané: wa:kkatik. Wa:n i:n de n' ista:k seki nijo:n ike:span seki mowi:wila:na mehmela:wak, wa:n se: kitila:na pos yehwa yo:n kikuih *a veces** para ne:n komekatsí:n para wahkal wa:n kita:liah se: kone:tsí:n, ke:masá: nijo:n ihkó:n tota:tahwa:n ke:masá: se: kitaya kichi:wayah se: yewaltik, yo:n kichi:wayah yewaltik, ompa kita:lia:yah ne:n ne:si ke:masá: tomat kwi:kayah para a:mo moxokoli:s. Ompa kwi:kayah oso pahpatatsí:n no:, no: taxi:kowa:ya, kihilpia:yah ika n' xo:no:t, n' xo:no:t kachi tih..., tohtoma:wak kichi:wayah para a:mo koto:nia, pero no: de n' toma:wak ne:n komekat. Ne:n komekat nijo:n wa:n oksé:, n' oksé: komekat no: ista:k, yo:n ta:lpan moso:sowa, ihkó:n te:tehko, wa:n ta:lpan ihkó:n moso:sowa de n' ista:k. Yo:n no: se: kuelpachowa, a:mo posteki. Yo:n ipaniá:n nijo:n moka:wa ne:n ipane:wayo, se: kki:xtilia wa:n moka:wa ke:meh xo:no:t m' paniá:n ya. Wa:n ne:n chi:chi:lkomekat yo:n ma:ski se: kwahwa:nas ihkó:n se: kxakualo:s, pero a:mo, a:mo nijo:n pochi:nia pos ta: yo:n nochi chi:chi:ltik ke:meh n' ie:wayo wa:n ikowyo. Nochi chi:chi:ltik wa:n seki onkak semi *cecerca** ne:n itsmol. N' itsmol semi *cecerca**, wa:n yo:n kuelpacho:ti a posteki. Wa:n okseki achi we:weyak ihkó:n kipia n' itsmol. Ka:mpa ne:n momahma:yo:tia ya, entó:s achi we:weyak ompa sah ke:masá: mochi:wa ya ihkó:n momahma:yo:tia ya, seki yowi nika:wí:n, seki nika:wí:n yowi, nochi kualtsi:n momahma:yo:tia ya, wa:n ike:spa:n ke:masá: pos ompa nochi motehtetsi:lowa, yo:n kui:kuí:n ima:yo, ompa motehtetsi:lowa ya wa:n pos ke:masá: se: kitila:na, a:mo weli. Pero de sepa wa:ki a, ke:masá: ka:sá ika se: kite:ntekiti a melaktsí:n, se: kka:wa sake:ra se: na:wi to:nal mah wahwa:ki n' ima:yo, entó:s se: kitila:na, ta:lpan wetsiti a. Ta:lpan wetsiti a, se: kiteki a. Se: kiteki a wa:n se: kwi:ka ya ne: se: kkuiti a ne: kuowtah, pos ta: yo:n kuowtah onkak, kowtah. Kowtah onkak wa:n pos a:mo nowya:n, ka:mpa aha:te:nte:noh. Aha:te:nte:noh ka:nsá: se: kita mowi:wila:ntok, niman se: kihtowa pos ne: yeh de n' kuali ne: komekat, ta: ista:kkomekat se: kike:steki wa:n niman ne:si, nijo:n, achi i:i:xtapal ihkó:n se: kki:xtilia ne:n ipa:ne:wayo pos se: kah..., se: kita ne:n pochiktik. Wa:n de n' chi:chi:ltik pos nijo:n se:, se: kita niman ki:sa n' icho:kilo. N' icho:kilo chi:chi:ltik, yo:n no: ki:sa n' icho:..., n' icho:kilo chi:chi:ltik wa:n de n' ista:k, no: chi:chi:..., ista:k ne:n icho:kilo. N' icho:kilo wa:n yo:n de se: mahxi:ltia, ke:meh i:n pochiktik se: itilmah a:mo ki:sa. A:mo ki:sa *porque** chika:wak ne:n icho:kilo, chika:wak, a:mo ki:sa. Wa:n yo:n a:mo nikihto:s para ti..., teihsá: tikua:tih *o para** chikteh kikua:s, kimahse:was, yo:n *solamente** para ne:n ma:tachihchi:w. Ekintsi:n ne:n ma:tachihchi:wah seki ki..., kisohsoh, kisohsoh kintsi:n wa:n kintsi:n miak taman kichi:wah de yo:n, *porque** yo:n poposokani yo:n semi kualtsi:n no: ki..., kikuiah *antes** ne:n tota:tahwa:n. Pos timolia:yah a:mo, a:mo, a:mo kualtias nijó:n, tiktamo:tayah, tiktehtekiah seki para tokowtati:l, tokowtati:l oso ne:wí:n t'te:te:mayah, *porque** tikihtowa:yah *que** a:mo teh nijo:n te:ch..., te:chpale:wi:s. Pero kintsi:n miak nijo:n tokni:wa:n, tokni:tsitsí:n kichi:wah yo:n ma:tachihchi:w, pos ki..., kita:liah yo:n xo:no:tsí:n wa:n nijo:n monamakiliah *o** timonamakiliah. Pero ekintsi:n miak taman kichihchi:wah, seki tikiliah yo:n nijo:n kitetsi:lowah, pos miak taman, miak taman welih ya ne:n tokni:wa:n, *porque** pos nijo:n wehka:w n' ta:tahmeh seki weliah ke:meh yo:n kua:it, seki n' tokni:wa:n weliah, pero kintsi:n nochi de neh nikita, de n..., de n' weliah nijó:n kua:it, pos a:mo nochi nemih ok. A:mo nochi nemih ok wa:n ekintsi:n kichi:wah se: kua:it ihkó:n, pos no: taman ya, no: taman ya ki..., kipa:patilohtiuweh wa:n ihwa:k kualtsi:n kit..., kichi:wa:yah ihkó:n. Kita:lia:yah itech ne: kipilowa:yah, wa:n ki..., kipilowa:yah wa:n ompa ne: kilpia:yah, wa:n ompa kualtsi:n kichi:wtia:yah wa:n kintsi:n neh nikita, kite:kpa:ntiuweh, kitekpa:ntiuweh, kichihchi:wah ma:ski n' ima:i:xko. N' ima:i:xko kichihchi:wah se: mekapal, pero ihkua:k kita:liliah semi pisi:ltik ne: xo:no:tsí:n. Wa:n kintsi:n kichihchi:wah seki pa:pata:wak. Pa:pata:wak wa:n *antes** se: kitila:na ihkó:n a:mo nijo:n kaxa:nia wa:n kintsi:n komo se: kitila:n ihkó:n pos motila:na. *porque** kaxa:l..., kaxaltik kichi:wah wa:n *antes** kichi:wayah semi tel..., ne:wí:n wehka:w ya pos kichi:wayah ne:, mah tili:nto. Mah tili:nto, a:mo, a:mo poxa:wak katka wa:n kintsi:n kichi:wah seki poxa:wak. Wa:n no: kintsi:n kikuih para yo:n teihsá: kima:ytiah yehwa ne:n wahkaltsí:n, pile:walo:ni, kiliah pile:walo:ni. Yo:n pile:walo:ni *porque** pos ompa kite:kah. Ompa kite:kah yo:n pile:walo:ni kiliah pile:walo:ni, ika ki..., ki..., ko:oli:niah, ihkó:n kine:nemi:ltiah, kito:tope:wah. Kipilowah ne:n, kichi:wah se: tamali:n kipa:npilowah wa:n ompa kita:liah yo:n pile:walo:ni, wahkal wa:n ompa kite:kah ne:n kone:tsí:n, wa:n ke:mah kito:tope:wah, kito:tope:wah. Niman kihtowah, a: pos ne: kochik ya ne: kone:tsí:n, kochik ya ne: pili. Pos kito:tope:wah a:mo koto:ni ne:n *hilo** kichihchi:wah, tamali:n. N' tamali:n no: achi kichi:wah de ihkuí:n de miaktsi:n para a:mo koto:nis, *porque** no: ne: kale:wal ka:mpa ne:n kipilowa:yah, i:xtapal kita:lia:yah *o** kale:wal oso se: kowtsí:n, ompa kilpia:yah wa:n ki..., kita:liah yo:n pile:walo:ni. Yo:n pile:walo:ni kilpilia:yah ihkó:n ne:n ni:nipaka wa:n yehwa n' komekat no: kkuiah. No: kkuiah n' komekat, ompa kite:kayah wa:n ke:masá: pos ihsa ya ne:n kone:tsí:n, ke:mah nijo:n ki..., kitetekuinowah ika *mismo** ne:n tamali:n, wa:n kipilowah ya, kipilowah. Sepa *cuando** kochisnekia ne:n kone:tsí:n pos sepa ne:, kitemowiah ya. Kitemowiah ya wa:n ki..., ki..., sepa ne: ika kipilowah ya. Yo:n pile:walo:ni, *porque** kiliah pile:walo:ni *porque** ika ki...., kine:nemi:ltiah, ki..., kito:tope:wah, nijo:n kito:tope:wah yo:n pili para mah, para mah kochi, mah a:mo ihsa. Nijó:n no: ompa de kito:tope:wah, ihkó:n kualtsi:n kine:nemi:ltiah, mopa:patah, kualtsi:n ihkó:n kine:nemi:ltiah ika nijo:n, kitake:ntiah ika n' ia:ya:w, ika n' ia:ya:w wa:n ki..., ki..., ompa ne: kkochte:kah, niman kitatih pos ne: kochik a ne: kone:tsí:n. Yehwa sah yo:n neh nik..., nikmati sah, *a ver** xne:chili. *Bueno pues** neh nikaktok, wa:n ka:n timokaya:wa de n' komekat tein ista:k tikihtowa, onkak ista:kpoposokani, wa:n se: kipanxihxi:pe:wa moka:wa pochiktsí:n. żKa:n timokaya:wa, ka:n...? *Porque** onkak miak komekat. Onkak poposokani, tata:wikmekat, texokomekat, kuitaxkolmekat wa:n a:ki:tsmekat. żWa:n ka:n timokaya:wa se:meh de yo:nkeh? żTiki:xmati ne:n poposokani kati:ni? Pos nehwa niki:xmattok nijo:n, *Porque** neh... niki:xmattok ni..., *bueno** pos ekintsi:n tikihtohtokeh de i:n poposokani, nijo:n e:yi taman neh niki:xmattok, o:me de n' ista:k, wa:n se: de n' chi:chi:ltik. De n' chi:chi:l..., de n' ista:k yeh nimitsilia ta:lpan mowi:wila:na. *Porque** ne:n texokomekat no:, no: taman. Nochi, nochi tata:man. Pero i:n ne:n neh niki:xmattok e:yi. Yehwa ya de n' chi:chi:ltik wa:n yehwa ya n' o:me, *porque** de n' ista:k se: te:tehko, ihkó:n mowi:wila:na ahko, itech, itech kowit. Wa:n oksé: yeh, ta:lpan ihkó:n mowi:wila:na, ka:sá: ihkó:n pa:nki:sa. Entó:s kualtsi:n mehmela:wak no:, no: taman ie:wayo. No: taman, nehwa niki:xmattok de e:yi poposokani, de n' o:me de n' ista:k yo:n te:tehko, yo:n kualtsi:n se: kki:xtilia n' ie:wayo wa:n ki:sa yo:n de n' te:tehko ne:n ke:meh ne: ike:span de n' kowit. Wa:n oksé: achi kohko..., se: kipihpixka ihkó:n, se: kipihpixka ika se: iisti, se: imahpil, wa:n kohkoto:ni, ihkui:ntsitsi:n sah ki:stiw n' ie:wayo. Yo:n nimitsilia de n' ta:lpan moso:sowa. Yo:n seki kipia ne:n inalwayotsi:n tata:mpa, de moso:sowa se: kki:xtilia. Nika:n i:n moso:wtiw wa:n ni..., nika:n ipoxta:mpa ne: kipia n' inalwayo, n' inalwayo. Wa:n oksé: a:mo, yo:n kipia n' itsi:ntan sayoh n' inalwayo, wa:n pa:nki:sa ihkó:n itech kowtsí:n, yo:n a:mo kipia. Wa:n ihkui:kuí:n de we:weyak ka:mpa ne:n itsmol, n' ii:x ihkuí:n de we:weyak. Wa:n yo:n de n' chihchi:chi:ltik yo:n semi *cecerca** ihkuí:n, a:mo we:wehka. Semi ye:ktehtepitsitsi:n ihkó:n kipia, ke:meh eskia motohtokatok. Ke:meh eskia motohtokatok wa:n ne:n de n' oksé: ista:k, ne:n ista:kpoposokani, yo:n no: *igual**, no: we:weyaktsitsi:n ihkó:n kipia ne:n itsmol ka:mpa ne:n itsmoli:ni ka:mpa ne: kipia ne:n ompa ne: e:wa ya para ihkó:n momahma:yo:tia ya. Yehwa yo:n neh niki:xmattok, xa: tikita nika:n ka:mpa, nika:n i:n ixta:watatsi:ntan, de ne: Tahchikteko paratani ompa semi telonkaya. N' ompa neh niko:nkuika *porque**, pos ne:n nosiwa:mon no: semi tekiti de yo:n chi:walis wa:n neh ompa nik..., niko:nkuika yo:n komekatsí:n de m' poposokani. *Pues** neh niki:xmati, *que** yo:n tein tikihtowa ta:lpan mowila:na, wa:n no: *serbirowa** para, para wahkalkuowit, yeh mono:tsa n' tata:wikmekat, yehwa neh niki:xmati. Wa:n poposokani niki:xmati o:me taman. Se: chi:chi:ltik wa:n se: n' tein ista:k. Wa:n *cuando** xo:chiowa, mota:lia ihkó:n se:, se: mowi:lana no: n' ixo:chio wa:n ompa pe:wa poso:ni xo:chitsitsí:n, pero miak n' kichi:wa. Miak yeh xo:chit kita:lia. Wa:n ime..., ima:xiwyo, yehyewaltik. Wa:n ka:mpa tami yewaltik kipia seh se: *como que** iyehyekapan, yehye:kapanpitsa:wak. Wa:n niki:xmati *porque** neh ka:mpa no:, ka:mpa ne:pa no..., nota:lpan, ompa onkak. Ompa nikteki, para neh nitekiti, *porque** neh no: nitekiti. Neh nikchi:wa miak taman ma:tachihchi:w, *desde** wehka:w a. *Cuando** neh wa:lahka se: tamachtihkeh, wa:n te:chilih *que** mah tikinchihchi:waka:n seki, seki koyo:ikpalmeh, koyo:ikpalmeh ke:meh a:man kikuih yo:n kuowapal, kisahsa:lowah, wa:n yo:n koyo:ikpal te:chnawatih ne:n tamachtihkeh, *que** mah tikchihchi:waka:n yo:n ma:chi:walis, *porque** ehkos ehkos i:ksá: tota:kilo:w de kahfe:ntsi:n, kiehkos teihsá: kokolis, wa:n a:mo te:chpale:wi:s ok. Wa:n komo a:mo timone:xtilihkeh ika yo:n ma:t..., ma:chi:walis, ma:tachihchi:w, timoka:waskeh *mal**. Timoi..., timoka:waskeh wehka takuitapan *porque** a:mo tikpiaskeh tomi:n. A:mo tikpiaskeh toni ka n' timop..., timopale:wi:skeh, toni ka n' timotakowi:skeh. Wa:n yo:n koyo:t kwa:lti:tanka n' ahkopatekiwah, mah te:chne:xtili:ki, ke:ní:w n' titahkuilo:skeh, ke:ní:w n' titapowaskeh wa:n wa:lahka. Ke:masá:, *antes** a:mo weliah nantahkuilowa:yah. Wa:n ompa ya, wa:n ompa ya yo:n te:chyo:lchika:wako. Te:chilih *que** a:mo wel tikuiskeh sayoh se: taman chi:walis, sanoke *que** kipia de tikpiaskeh miak taman, ke:meh koyo:meh. Koyo:meh kipiah miak taman. Kipia tapialmeh wa:n yo:n tapialmeh kipia ixta:wat ka:mpa kintamakatok. Kipia ihkó:n ka:mpa mot..., ita..., ikaltanamakalo:ya:n, ka:mpa tanamaka. Kinamaka miak *cosas** teihsá: tein tiknekih. Wa:n koyo:t yeh kipia, oksé: chi:walis tein yeh mote:moli:s wa:n ika yo:n pos mopale:wi:s. Pero n' tehwa:n, ika titako:wtamatiskeh sayoh n' ta:kilo:tsí:n de kahfe:ntsi:n, wa:n *cuando** a:mo te:chpale:wi:s yo:n ta:kilo:tsí:n pos timoka:waskeh *mal**. Pero komo tikchi:wah, tikchi:wa *este** oksé: chi:walis, de yehwa yo:n ma:tekit de kuamekat, pos timopale:wiskeh. Wa:n yehwa yo:n koyo:t te:chne:xtili:ko, tamachtihkeh te:chilih *que** a:mo, *que** ta: mah tikchihchi:waka:n seki koyo:ikpalmeh. Wa:n nika:n ke:mih tikita onkak miak, onkak miak kuowit wa:n chichi:wtok a ke:meh a:mo moneki tiktehtekiskeh ok. Yo:n eskuowit, ke:meh moskaltia, ihkó:n ata mota:lilia se: imo:lik, wa:n ompa yo:n tiknemili:skiah ke:ní:w t'metsti:skeh para moka:was se: koyo:ikpal. Wa:n yo:n koyo:ikpal, tiki:xchihchi:wayah ika seki kuowe:wat tein onkaya no: *mismo** ompa ka:mpa onkak m' poposokani, wa:n ompa ya n' timopale:wi:skiah. Wa:n timopale:wiah *porque** neh nikchihchi:wka. A:, tikchihchi:wka se:. *Porque** neh nima:tachihchi:w. Neh nikchihchi:wak yo:n koy..., koyo:ikpal. Niksahsa:loh yo:n kuowit, tikte:molia:yah seki kuowtako:t tein ihkó:n tikihi:xtapalta:lili:skiah para ika mochika:was wa:n mochi:wak. Wa:n *desde** yo:n ihwa:k *hasta** a:man nikwa:ltohtoka i:n chi:walis, *hasta** a:man wa:n ke:mih nikita miak tokni:wa:n kiitah teihsá:, wa:n no: kichihchi:wah ya. *Entonces mejor** nika:wak a wa:n nikchi:wa oksé:. *Porque** yo:n poposokani, Oksé: taman. te:chtekipanoh, pero achto a:mo teh, *como que** a:mo kiwehwelitayah, *porque** nimitsilia *que** kinchichi:wayah sayoh wahkalmeh. Pilwakal wa:n tama:malo:nimeh. *Porque** a:mo teh onkaya yo:n, yo:n, ke:ní:w kiliah, yo:n *bolsameh** wehwei:n, ika kisakayah sinti ke:meh a:man. A:mo, aya:mo onkaya. *Hasta** kua:koweh kikua:ma:maltia:yah wahkal. *Hasta** kua:koweh kikua:ma:maltia:yah pane:lah ika yehwa yo:n wahkal. A:, wahkal. A:mo onkaya yo:n *bolsameh** wehwei:n tein a:man monamaka. A:man a:mo. Pos yehwa yo:n ne:n nika:n... Teh aya:mo tikitak tak. Pero neh nikitak *porque** neh nikitak nikchi:wak wa:n nipano:tiwa:lah, tatsa:la:n de i:n, ta..., tatsa:la:n de yehwa yo:n chi:walis. Wa:n yo:n tahyo:wi:lis. Ke:mah. Pos yehwa yo:n nimitstahtania, no: nik..., e:mah de yo:n ti..., ka:mpa tikihtowa:ya ne:n tata:wikmekat, Pos yo:n ne: tikmattokeh, yo:n no: mochi:wa ne:, no: tech kuowit *o** ka:nsá: ika itech tepe:t mowi:wila:na, wa:n yo:n se: kixihxi:wa wa:n i:n poposokani pos se: ki..., kehke:wa, se: kehke:wa, se: kki:xtilia n' ie:wayo, wa:n yo:n tata:wikmekat pos yeh yo:n se: ki..., kixihxhi:ma yo:n yeh cho:kiloh no:, yo:n no: kualtia n' ista:k no:. Wa:n sepa n' oské: taman, no: de wahkal, ne:n yo:n kiliah chili:yohkowit, wa:n yo:n kuesalme..., ik..., se:, se: kiliah no:, no: para wahkal kuesalmekat. Nijó:n no:, no: kualtia, kiliah kuesalmekat *porque** ihkó:n tsa:tsaya:ni, se: kki:xtilia n' e:wat kualtsi:n tsaya:ntiw. Wa:n yo:n chi:li:yohkowit yo:n a:mo semi wel we:weyak ne: mochi:wa mehmela:wak, achi ihkó:n tehtetsi:ltik. Yo:n ike:span de ne:n kowit, no: mo..., achi chihchi:chi:ltik, pihpi:tsa:wak pero we:i, mowe:ita:lia *mero** ka:mpa moskaltia. Yehwa yo:n nochi niki:xmattok yo:n, yo:n komekatsí:n pero i:n pos yehwa ya ne:n, yeh nimitsilia n..., a:mo yehwa, a:mo nimopolowa ta: niki:xmattok yo:n *porque** neh nijo:n no: ni..., nikuiti ne:wí:n ne:chyo:le:wah wa:n niki:xmattok de e:yi taman poposokani. Yehwa de n' ista:k wa:n a:mo n' tikihtowa *de que** xa:, xa: wiwilakani. Wiwilakani a:mo kualtia, yo:n a:mo kualtia nikihto:s wiwilakani a:mo kualtia para teihsá: ma:tachihchi:w se: kiewalo:s, yo:n a:mo. Kati:yehwa i:n nijo:n yehwa i:n neh niki:xmattok de e:yi taman ne:n poposokani. Yeh o:me taman de n' ista:k wa:n de n' ista:k pos yo:n no: taman monalwayo:tihtiw, de n' ta:lpan moso:sowa. Wa:n de n' oksé: no: de ista:k, yo:n ke:..., ka:s ika se: kita ike:span de n' kowit oso tech tepe:t ompa tehkotok, se: kitila:na wa:n pos ke:masá: *mismo** yeh se: kikui, ika se: kilpia ya ka:mpa se: *kimanota:lia** ya. se: kitetekuinowa wa:n se: *kimanota:lia** komo a:mo teh se: kita ne:n komekat, pos se: kki:xtilia n' ipane:wayo wa:n ma:sá: ihkui:kuí:n ki:sa pos ika se: kitahkoilpia ya. I:n *serbirowa, pero** yo:n chi:chi:lkomekat, yo:n ma:ski tik..., tik..., tikihto:s *que** tikuiti n' ipane:wayo, yo:n a:mo kualtia, kohkoto:ni, *igual** n' oksé: de n' n' oksé: de nmitsilwia ta:lpan e:wi ne:n, ta:lpan moso:sowa m' poposokani, yo:n hkui:kuí:n se: kehke:wa kohkoto:ntiw, yo:n i:pa a:mo kualtia para se:, nikihto:s se: talpi:s pero, yehwa yo:n nikitak ne:n, no: yo:n kualtsi:n mokueta:nia. Pero i:n chi:chi:ltik komekat, yo:n komo ka:mpa ne:n ii:x tik..., tikuelpacho:ti, ne:nke:n pohposteki, yo:n a:mo, a:mo kualtia. *Igual** para se: ki..., *cuando** wa:ki se: kitehteki yo:n semi tel..., teltakua:wak, teltakua:wak no: ne:n poposokani *porque**, seki mochi:wa ye:kwehwei, *hasta** ihko:kó:n de tohtoma:wak mochi:wa m' poposokani de n' chi:chi:ltik. Wehwei mochi:wa, ihkó:n mehmela:wak, kitehtekitioweh, ke:masá: *siquiera** na:wi tatek se: kite:ki, para se..., masá: se: kikuelpachowa ya. *Siquiera** na:wi tatek se: kikuelpacho:sneki yo:n poposokani chi:chi:ltik, pero a:mo kualtia, posteki. Ka:mpa se: kkuelpachowa ihkó:n se: kitamachi:wa, wa:n se: kikuelpacho:ti a, posteki. Wa:n oksé: ke:meh eskia yo:n de n' ista:k, se: kichi:wa ihkó:n, mokueta:nia. Mokueta:nia, pos a:mo, a:mo posteki. Mokueta:nia, yehwa ya nijó:n se:, se: kikui, yo:n, yo:n semi kualtsi:n tapale:wia. Pero i:n okseki a:mo, a:mo, a:mo nochi se: kikui, ke:meh, yo:n imahma:yo de n' para se: kikui yo:n pihpitsa:wak, a:mo kualtia, pohposteki no:. Kualtia *pero selo..., solamente** se: kiewalowa sah. Se: kiewa:lowa sah, a:mo se: kkuelpachowa. Ne: ke:man pos nochi tikuelpachowa:yah, pero kintsi:n seki kiewalowah sah, yo:n tak a:chá: welis pero n' imahma:yo. *Pero mero** toma:wak pohposteki wa:n oksé: yeh ne:n ista:k n' o:me, yo: weli. Se: kikueta:ni ihkó:n, se: kikueta:nia, entó:s moka:wa kualtsi:n ya. Kipia, nijo:n se: kitamachi:wa ihkó:n i:xtapal wa:n se: kkueta:nia, pos a:mo posteki, pero i:n, i:n seki pohposteki. I:n 'tsilihtok *igual** ne:n tata:wikmekat no: seki a:mo posteki, ma:s se: kichi:wa ihkó:n se: kkuelpachowa. Wa:n yo:n no:, no: kikuih semi para kiewalowah yo:n ye:kkualtsi:n ki:sa ne:n ie:wa..., ne:n kowtsí:n *porque** kixihxi:mah kualtsi:n ika se: tateki:lo:ni se: kikui yektsikilitsi:n, wa:n se: kixihxi:ma. Se: kixihxhi:ma kualtsi:n, entó:s kualtsi:n pochiktik ki:sa ya. Kualtsi:n pochiktik ki:sa *igual** ne:n kuesalmekat, yo:n se: kite..., kiti:tila:na ihkó:n, se: ki..., se: kki:xtia n' e:wat kualtsi:n ki:stiw, kualtsi:n ihkó:n pahpankalaktok. Pahpankalaktok yo:n nika:n nochi. Wa:n sepa ne:n yo:n xi..., yo:n a:mo no:, a:mo no: wel semi se: kihto:s se: kki:xtili:ti n' ie:wayo. Yo:n no: se: kihxi:tiw, se: kixi:n..., ika se: tateki:lo:ni, kualtsi:n se: kixihxi:tiw, se: kixihxi:ntiw, se: kkualti..., yo:n no:, no: kualtsi:n se: kiewalowa. Se: kiewalowa, yo:n nijo:n a:mo n'mati kox kuali se: kkuelpachowa, pero yo:n se: kiewalowa. Se: kichi:wa ihkó:n se: kiewalowa wa:n se: kina:miktia ya. De ompa ke:mah, ompa se: kiso ya. Ompa se: kiso ya, nijo:n mochi:wa para se: ki..., kehe:witita:lia ya ne:n kowtsitsí:n wa:n se: kita:lia ya ihkó:n, de i:xo:me, pero ne:n okseki a:mo, a:mo *igual siempre** wa:n yehwa yo:n neh nik..., niki:xmattok yo:n wa:n pos komo a:mo, ti..., ti..., *bueno** a:mo tiki..., tiki:xmattok sayoh de o:me taman, pos nika:n neh nimitsilihtok Neh niki:xmati... wa:n ke:masá: ne:wí:n ti..., timoahsiskeh, ke:meh i:n nochi tikowtahnemih, teh no: tiow ne: mokowtah wa:n neh no: niow para ne:, nimitsne:xtili:s katí:n *o** nimits..., nimitska:wili:ti:w kalihtik, katí:n de n' ista:kkomekat de n' o:me, para tin..., ti..., tikmatis no:, para no: tikneltokas nikwi:kas se: ihkó:n se:, se: takoto:n, seh se: takoto:n de e:yi taman. De e:yi taman para ke:masá: ke:meh i:n no: tima:tachihchi:wa, tikchihchi:wa mochi:walis, pos no: kuali a *de que** tikchi:wa *lucha** para tikchi:wa mochi:walis para mits..., ika timotekipanohtok, ika ne: mah mitspale:wi no: kuali, pos no: ke:masá: no: kuali tikihto:s, pos nika:n ne:chne:xtilih i:n tatahtsi:n *o** ke:meh i:n, Anastacio Nicolás, yehwa i:n yeh ki:xmati de e:yi taman i:n poposokani, pos ekintsi:n niow nikte:mo:ti ne: nokowtah, ompa a:chá onkas, ta: nikita *que** i..., e:wtok seki n' ike:span de n' kowit, xa: yehwa. Entó:s ompa ne: tikitas wa:n n' ima:yo achi ma:..., ma:nehnextik, achi ma:pohpototik n' ima:i:ka:n wa:n okseki a:mo. Yehwa yo:n neh nikmati. *Pues** neh niki:xmati, no: nikixmati n' chili:yoh wa:n no: niki:xmati n' kuesalmekat. Pero n' kuesalmekat a:mo wel se: kikueta:nia *porque** xama:ni. Kuesalmekat kipia seki ihkó:n ka:mpa tikihtowa ki..., kipia *como que** mahma:ka:wtok, ompa n..., ompa m' pe:wa tapa:ni wa:n a:mo wel se: kikueta:nia wa:n chili:yoh, a:mo mo..., a:mo mochi:wa we:weyak *este** ne:n i:n tein mehmela:wak. Yeh tepitsi:n sayoh ke:meh se: se: ma:it sayoh de moskaltia, wa:n ompa moskaltia *más** moskaltia *más, pero** pos chihchihkoltik, ihkó:n tehtetsi:ltik, n' chi:li:yoh wa:n *más** takua:wak. Yo:n *más* takua:wak, ka..., kachi takua:wak *que gue..., que**, poposokani. Yehwa yo:n neh niki:xmati *porque** neh nikchihchi:wani *hasta** a:kayeto:lo:ni para pili. A:kayeto:lo:ni para pilimeh, nikchihchi:wani n' chili:yoh. *Porque** se: noxwi:tsi:n nikchihchi:wilih wa:n kichi:wak n' a:kayeto:lo:ni e:yi xiwit, wa:n a:mo wehweliw. A:mo wehweliw, nochi ihkó:n yetoya, taxi:koh. A:mo. A:mo pala:ni, pero *xicuidaro**. Pero yo:n ke:namih eskia kuowit, a:mo, a:mo momati komo kuamekat. Wa:n yehwa ya niki:xmati n' chili:yoh, wa:n kuesalmekat. Wa:n kuesalmekat a:mo wel tikueta:ni:s *porque** yeh tapa:ni. Pos yo:n chili:yoh *a veces** ke:meh, ke:meh kuowit takua:wak, Nijo:n neh nikneltoka *porque** ahko ne:n, de pe:wa ihkó:n de n' we:weyak, wa:n ahko miak mochi:wa n' itsmol. Miak mots..., mochi:wa n' itsmol wa:n mo..., moma:tahta:lia ihkó:n wa:n sepa ihkó:n ahko mochi:wa ihkó:n de weyak, mela:wak wa:n sepa parahko sepa mochihkolowa oso itech ne:n kowit motetekuinohtiw, motetekuinohtiw ihkó:n kkuitiw, motetekuinohtiw, *hasta** ahko, *hasta** ka:mpa, ka:mpa tamiti a. Itech se: kowit ka:mpa tamiti a, ompa tami a, pero kualtsi:n, ke:mansá: motetekuinohtiw itech n..., ke:meh ne: komohkó:n mokui:kui:ltia, mokui:kui:ltia *hasta** ahsi ahko. Wa:n ne:n kuesalmekat pos *por eso** ke:meh tikihtowa, wetstok ihkó:n, pero se: kiewalowa no: kualtia para ne:n wahkal, yo:n yewaltikeh. Yo:n yewaltikeh ne:n ihkó:n se: kiewalowa, a:mo se: kiposteki, *porque** yo:n eski tikihtowa xama:ni. Xama:ni, pero a:mo nochi xama:ni, no: yetok sah yo:n kuesalmekat *porque** pos yo:n kualtsi:n no: ta:tahmachyoh ki:sa. Ta:tahmachyoh *porque** ihkó:n i..., ki:sa ne:n e:wat, kualtsi:n pahpantekochtik. Motehkochowa nika:n, nochi ihkó:n yowi ne:n mehmelaktik se: kki:xtia n' e:wat, yo:n ke:meh eskia motekochowa, tsa:tsaya:ni. Wa:n yehwa yo:n se: kikui, ta:, pos yehwa yo:n neh nikmattok ne:n ka:sá: ika ne:wí:n nikita wa:n nikwa:lkui ihkó:n. Ke:meh i:n tama:chihchi:walis pos miak taman *siempre**, kichi:wah, ke:meh yo:n kichi:wah ne:n *trenzado** kiliah, yo:n i:xtapal kichi:wah, seki yo:n ki..., kima:..., kima:te:kpa:ntiuweh, wa:n pos yehwa yo:n kihilpihtiuweh, a:mo, a:mo, a:mo posteki. Wa:n pos yehwa yo:n ne:n, neh niki:xmattok sah yo:n de yo:n kuomekat a:mo, a:mo wel *más** ni..., nimitsili:ti *porque** yehwa sah yo:n. M..., *porque** n' kuesalmekat, moskaltia wa:n mopilohtiw no: ika *mismo** iisti. Kipia se: kuamekatsí:n ka:mpa mopilowa ke:namih witskilit, ika yo:n panki:sa. *Porque** witskilit no: kipia yo:n se: i..., iisti wa:n ka:mpa mopilowa kitetekuinowa n' ii:kni:w wa:n yehwa ya n' ika mochika:wa para panki:sa. Poposokani, no: iwki, no: kipia se: iisti ihkó:n wa:n yehwa n' kiki:tskia wa:n ika kitetekuinowa wa:n ompa mopilowa para panki:sa n' tein moskaltia. Ne:paka ohtoka sepa kiki:tskia oksé: wa:n *por eso** moka:waki kualtsi:n melaktsí:n wa:n yehwa yo:n *serbi:rowa para** teihsá: ma:chi:walis. N' kuamekat miak taman onkak, pero yetok ke:ní:w mopale:wia no:, ke:ní:w mochika:wa para ohtoka, *porque** yeh, *solamente** ika yehwa yo:ni, ima:nalwayo, ika mopilowa wa:n kitetekuinowa. *Porque cada** se:m..., se:meh de nochi i:n tein ta:ltikpak onkak, yetok tonika mopale:wia. Ke:mih witskilit mokechahokui, kiki:tskia se: i..., se: kahfe:nkuowtako:t oso teihsá:, ompa mopilowa wa:n yowi. Ne:paka sepa kilpia oksé:, ahko kilpia oksé:, ka:mpa kimachilia, *o sea** ka:mpa kimati a *que** yeh kuali kine:xtili:..., te:chne:xtili:s a toni n' ta:kilo:t kite:makas, mota:lilia ya n' ixo:chiotsi:n, mometstia wa:n xo:chiowa wa:n mota:lilia ya n' iwitsyotsi:n. Pos *lo mismo** m' poposokanimekat, yeh mopilohtiw wa:n yowi, *hasta** ka:mpa tami n' kuowit n' tein itech mopilohtiw wa:n ompa ke:mah ompa moso:sowa ya wa:n a:mo kanah wel yowi ok, *o** a:chá: ke:mah weli mo..., momaxalo:s sepa wa:n ya:s ne:paka ok, pero a:mo iw..., a:mo iwki ok ke:namih ka:mpa e:wte:wa. Ka:mpa e:wte:wa, itech se: sah n' ka:mpa imamá:n. Imamá:n yeh se: kuamekat toma:wak wa:n ompa n' ixwas. Wa:n para ki..., panki:stias wa:n no: kitohtokas ka:mpa ika yahki n' imomá:n, pero yehwa ke:meh nimitsilwia neh, *que** kilpi:s ika yo:n iisti wa:n ya:s wa:n kahsiti:w *hasta** ka:ni n' tamito n' imomá:n wa:n no: momahmaxalo:s wa:n no: xo:chiowas wa:n kita:li:s n' ixo:chiotsi:n, pero a:mo ta:ki. Neh ihkó:n niki:xmati. A:, wa:n... *Porque** neh nitekitik, De wehka:w, nikuik yehwa yo:n poposokani. Wa:n no: nik..., no: niki:xmatik, ke:yeh yo:n kuopoposokani tikihto:skeh yo:n kuomekat, te:chpale:wia, *porque** onkak oksé: kuowit ok *más**, kachi ok para te:chilwi:skeh *que** i:n ihkuí:n tikchi:was. Wa:n ika yo:n nikchihchi:waya neh. Pos nijo:n yehwa yo:n neh no: nikmattok *de que**, nijo:n neh nikmattok *de que cuando** ihkó:n yowi a, ihkuí:n mowila:na ya. Yo:n tikiliah poposokani *porque** *cuando** tikchi:wah ihkó:n tikuelpachowah ki:sa pané: yo:n se: ichihchi. Se: ichihchi: ki:sa *porque, por eso** tikiliah poposokani *porque** ihkuí:n *cuando** se: kkuelpachowa panki:sa ne:n cho:kil, ke:meh eskia poposoka, poposoka ka:mpa se: kkuelpachowa, se: kki:xtilia n' ikomekayo, *por eso** tikilia poposokani, *porque** ke:yeh, ki:sa ke:meh eskia se: ichihchi. Yo:n se: ichihchi nijo:n yehwa yo:n tikiliah poposokani. Poposokani wa:n ihkuí:n mowila:ntiw wa:n ka:mpa nehkuí:n mopanwila:nati, ta:ká:n yetok se: kuowit ne:wí:s pos ompa moma:yo:tia ya, yetok se: n' i..., n' ima:y ne:n kuowit, wa:n ompa moma:yotia ya, yowi a itech oksé: kowit. Itech oksé: kowit ihkó:n nochi mo..., mowi:wila:na ya. Ka:sá: ika ye:k miak ihkó:n ima:yo, mowi:wila:na ya wa:n yo:n no:chi, nochi, nochi kualtia ne:n i..., n' ima:tako:yo. Nochi kualtia n' ima:ta..., kiliah n' ima:tako:yo *porque** pihpitsa:wak. A:mo *porque** tikiliah ima:tako:yo de okseki kowit. A:mo, nochi de poposokani pero mehmela:wak. Axka:n de ne:n ikua:pan, yo:n ima:taka:yo a:mo no: nochi ye:kkualtia ok *porque** chika:wayati a n' ahko. N' ahko chika:wayati a, ka:mpa ne: tikihtowa se: yowih [i]wa:n imomá:n, kualtsi:n se: yoweh de selik, de selik, pero ahko *de que** moma:ma:yo:ti:ti a n' oksé:, ihkó:n moma:ma:yo:tia ya chika:waya ya. Chika:waya ya ne:n, yehwa yo:n neh nikmattok, ihkó:n ka:sá: ika yowi ihkó:n wa:n ka:sá: ika ihkó:n moma:pampilo:ti a wa:n ke:mah yetok se: kowit ihkó:n, ompa moma:yo:tia sepa. Milpihtiw ke:meh yo:n tikihtowa n' ima:yo ke:meh ne:n witskilit. Pos no: ke:meh witskilit wa:n ke:meh n' ayohtsí:n. N' ayoh no: *igual**, no: ka:mpa no: ihkó:n mowila:ntiw,[...] ihkó:n, wa:n no: milpihtiw, *igual** ne:n witskilit *porque** witskilit yeh no: moma:yo:tihtiw ke:meh eskia kilpihtiw. Teihsá: xiwtsí:n ihkó:n kilpihtiw para ompa mochika:wilihtiw. Axka:n yo:n, yo:n ka:mpa kilpihtiw ke:meh eskia ika yo:ltok, komo tikoto:nilih yo:n ima:yo ihkui:ntsi:n, komo tikechkoto:n pos wa:ki a. Yo:n ke:meh eskia y..., yehwa ompa moyo:litihtok, ompa moyo:litihtok yo:ni. Nijó:n witskilit, ke:meh eskia kipia n' i..., n' imahma:yo ihkó:n tehtetsi:ltik ke:meh ne:n poposokani. *Porque** ne:n poposokani ke:meh eskia yo:n ima:wa:n. N' ima:wa:n ka:mpa ne: kki:tskihtiw. Xa: ke:meh e:yi, e:yi de tama:n ihkó:n de ika kilpihtiw, yo:n ka:mpa ne: kualtsi:n kitetekuinohtiw, n' a:mo tikihto:s tiktila:nati wa:n koto:ni:s, a:mo. A:mo koto:ni *porque** yo:n semi chika:wak ihkó:n. Teihsá: xiwit ihkó:n tiktila:nas ka:mpa ilpitok iwa:n wi:tsa. Iwa:n wi:tsa *hasta** se: kkoto:na ihkó:n, *porque** ke:yeh, chika:wak ki..., kilpia. Kilpia yo:n, kilpihtiw wa:n ompa mochika:waltihtiw, tak yo:n para ne:n ke:meh ne: yo:ltok no: *porque** komo sepa se: kitekik ne:n tani, ta:lpan, pos ahko nochi wa:kiti a. Yo:n komo, komo se: ki..., kitak nijó:n, yo:n semi tel se: ki..., *kicuidarowa porque** yo:n, semi te:..., te:pale:wia wa:n yo:n nowiyá:n ne:n *casi**, nochi mowi:wila:na ihkó:n, ke:masá: se: kita sake:ra e:yi kuowit ihkó:n ka:mpa mowi:wila:na, ta: we:weyak. We:weyak, xa: tikita ka:nsá: ika nijo:n ihkó:n mo... mote:..., mowi:wila:na, mowi:wila:na, wa:n *hasta** mahsi *siquiera** e:yi kuowit, ihkó:n mote:tekpa:na ompa *mismo** moma:..., momahma:yo:tia ya. Ompa momahma:yo:tia ya wa:n seki pos de wehkapan a:mo wel se: kiteki ok. A:mo wel se: kiteki pos ta: wehkapan. Tein a:mo wel se: kitila:na de yo:n tohtoma:waya pos a:mo wel se: kitila:na ok. *Solamente de** yo:n de m' pihpitsa:wak yo:n ke:mah, yo:n se: kitila:na, wi:tsa seki. Pero de n' tohtoma:wak *mismo** ompa moihilpia ya ika yo:n tikihtowa n' ima:yo motehtetsi:lowa, pos *fuerte** ihkó:n moki:tskia ya, wa:n a:mo wel se: kitila:na wa:n de sepa momahma:..., *mismo** ya ne:n i..., n' ima:yo de n' kowit kitsakuilia ya. kitsakuilia ya, a:mo, a:mo wel nijo:n, a:mo wel taneki:sa ok *porque** yehwa kitsakuilia ya. E:mah. Pos *por eso** nimitsilia, ekintsi:n nimitstamiilwih, *que** ika yo:n iistiwa:n, yehwa n' ika mopilowa, wa:n ika yo:n mo..., ika yo:n mo..., moohtokaltia, mopilohtiw wa:n ohtokas, *hasta** ka:mpa tamiti:w n' ineskaltilis. Kahsiti:w n' imomá:n wa:n ompa ya miak mowi:wila:nas ihkó:n sentakuis a, para kihtowa *que** yeh no: ompa tami a. Kemih tehwa:n, te:chiskaltihkeh wa:n timoskaltiah wa:n *hasta** ka:mpa tiwe:wehtito. Pos no: ihko:ni yo:n kuomekat. Poposokanimekat niki:xmati *que** kipia, seki *cuando** tiktsontekis, kipia seki a:tsí:n pe:wa chahchala:ni, wa:n, wa:n yehwa yo:n, wa:n yo:n mono:tsa poposokanimekat. Wa:n texokomekat, no: tiktsontekis wa:n yehwa yo:n neh niki:xmati *que** poposokani n' i..., n' icho:kilo n' texokomekat. Pero texokomekat kikuih para pahti, yo:n texokomekat, a:mo tikmatih tehwa:n ke:ye: yo:ni pero se: okichpil, *cuando, cuando** kimachilia kuata..., *este** talka:wa oso ki..., ki..., *como que** ki..., kitalka:wiltia n' a..., ox iyo:lo n' a:mo taxi:kowa *o** ke:ní:w, pero yo:n texokomekat kitsonteki, wa:n kipipi:na, wa:n kipale:wia yo:n, yo:n tokni:w. Wa:n yo:ni sah yeh n' ika moyo:litia. Wa:n *por eso, que** neh kihtowa nikita, wa:n nikihtowa *porque** nikmati. Pero komohkó:n a:mo mo..., komo a:mo ki..., komo a:mo kitai:lih yo:n a:t tein kipia i..., n' icho:kilo tein kipia yo:n texokomekat, pos weli kichi:was mah ika i:xpoliwi a, *porque** ta:l, nika:n itech i:n ta:ltikpak, onkak miak kokolis. Wa:n ihkó:n ke:meh onkak miak kokolis, onkak miak pahti tein ika timopale:wi:skiah, pero a:mo nochi tikmahmatih, a:mo nochi tikmahmatih. N' texokomekat, o:me taman. Se: tein ti:ltik wa:n se: n' tein chi:chi:ltik. Tein chi:chi:ltik n' texokomekat onkak *solamente** ne: tanikua:kopa por Xaltipan, Ayotzinapan, ompa onkak pero itech n' tepe:yoh, texokomekat. Wa:n texokomekat onkak tein ti:ltik, nika:n por Tahchiktekopa. Ompaka tikahsis texokomekat, pero tein ti:ltik. Wa:n tein chi:chi:ltik, weli no: tikta:li:s *cuidado** wa:n tikitas nika:n, Ayotzinapan ka:mpa se:, se: ta:l kilwiah Tahsoltepe:yowaltitan, ompaka n' onkak yo:n kuomekat. Wa:n tein ti:ltik, nika:n Tahchiktekopa, por A:tehkohkomol *o por** we:ikuowtah, ompaka tikahsis texokomekat. Texokomekat. Pero m' poposokani, ka:mpa tiknekis onkak, *hasta** neh itech nota:lpan no: onkak. *Por eso** niki:xmati itech yo:n, yo:n tato:k, ta:kilo:t *o** mochi:wa sah, pero onkak wa:n tekiti. Pos, Pero x'chi:walti, xikchi:walti para mochi:was. pos yehwa yo:n, ekintsi:n tikelna:mik de n' texokomekat, ihkó:n n'neltoka *porque** ke:masá: itech tepe:t oso itech kuowit ne:wí:n se: kita wa:n a:mo tei a:tsí:n, semi se: kele:wia n' a:tsí:n, *hasta** wa:ki se: i..., se: iyo:lpan, se: ichihchi, a:mo se: kipia ok se: ichihchi, wa:n a:..., a:mo tei a:tsí:n se: kite:mowa, entó:s niman se: kihtowa nika:n yetok i:n texokomekat, niktekiti. Se: kiteki, wa:n ke:mah se: kichichi:na, ihkó:n panchachalaka n' a:tsí:n, se: kichichi:na ya. Wa:n okseki de n' ke:masá: se: ki..., se: kita n' okseki, yo:n chi:chi:ltik, ka:nsá: ika mowi:wila:ntok, pero a:mo nochipa se: kita. Yo:n, yo:ni, yo:n a:mo kipia a:tsí:n, yo:n wa:kkatik. Wa:kkatik wa:n achi ti:ltik ke:meh tik..., ti:ltik ihkó:n mowi:wila:na pero yo:n x..., tik..., xiktsonteki yo:n a:mo teh kipia a:tsí:n. Nijó:n ti:ltik a:mo kipia a:tsí:n, pero n' okseki texokomekat yo:n ke:mah. Yo:n komo se: kits..., ktsontek, yo:n kipia n' a:tsí:n *hasta** se: ixwi. Se: ixwi, ke:masá: se: kitektiw ihkó:n e:yi ta..., e:yi ta..., ta..., tateki:l ihkó:n, ihkui:ni de we:weyaktsitsi:n, tsikitsitsi:n se: kitehteki wa:n se: kkohkoto:ntiw, oso ke:masá: ihkó:n wila:ntok ihkó:n ike:span kowit oso ke:meh ihkó:n itech tepe:t wi:wila:ntok, *o** ka:nsá: se: tekititok ihkó:n itech yo:n teswakowit, *o** xi:kalkowit ike:span ka:nsá: ika yetok *o** hko:ni, se: kitso:nteki wa:n ye:k miak ki:sa n' a:tsí:n. Entó:s ompa se: tai a. Ma:sá: timoahsih ne:wí:n ke:meh i:n tiowih kowtah, pos a:mo teh a:tsí:n. Niman kihto:s se:, a:mo teh a:tsí:n, tikte:mo:tih. Kihtowah, pos nika:n yetok texokomekat, tik..., tiktsontekitih wa:n tit...., titai:tih, i:n tikmattokeh kipia a:tsí:n. Entó:s tiktekih wa:n titaih. Tita:ih nijo:n a:tsí:n, pero pos no:, no: kuali para se:, neh nikmattok *cuando** yo:n poposoka *de tanto** ki..., n' a:tsí:n tsikilitsi:n, yo:n kuali nijo:n kone:meh te:iliah n' ta:tahmeh kita:liah nika:n se: ixi:kko. Yo:n *cuando** se: mose:wihtok, de n' tayowa se: kone:t, pos ki..., ki..., yo:n te:..., te:..., se: mo..., nikihto:s se: mo..., mox..., moxi:xa. Entó:s yo:n se:, se: kino:wia ihkó:n, yehwa yo:n ne:n no:, no: kuali, se: ixi:kko te:ta:liliah. Yehwa yo:n neh nikmattok, pero n' okseki ne: ke:meh ekintsi:n tine:chilihtok semi mah se: tai para n' oksé: taman, a:mo nikmati. *De veras** nika:n tehwa:n nochi ne:n ti..., timolihtokeh ekintsi:n kualtsi:n *de que** nijí:n tikpia nijo:n nochi kintsi:n talna:miki:lis, ke:meh tehwa:tsi:n, *igual** neh, nochi tik..., tiknemilihtokeh ki:ní:w wa:n tikmattokeh ki:ní:w m' para ti..., timonohno:tsaskeh pos nochi timomakatokeh *cuenta** kí:ní:w n' tik..., ki:ní:w ti..., ki:ní:w n' ti:xpanowah wa:n ki:ní:w n' tikitah ne: kuowtah, ki:ní:w n' ton, ton te:ch..., [...] katí:n de n' te:chpale:wia, katí:n ika timoyo:litia *cuando** a:mo teh a:tsí:n. Pos te:chpale:wia yehwa yo:ni, *cuando** tikita a:mo onkak a:tsi:ni ka:mpa teh tinemi wa:n itech, te:chchi:wilia *falta** miak para tehwa:n tipano:skeh sayoh *porque** telto:na wa:n a:mo nimowi:kilih a:tsín, yehwa yo:n tapale:wia neli. Ika yo:n timoyo:lchika:was tepitsi:n, *mientras** tikahsiti:w ka:ni n' a:..., ka:ni n' onkak a:t. Ne: wehka:w kichi:wayah a:tekochmeh wa:n ompa mosentilia:ya n' a:tsí:n, wa:n ika yo:n timop..., timoyo:lchika:wayah, timopale:wia:yah. Pero komo wehka, ke:ní:w n' ika timotalo:ti ok titai:ti *hasta** ompa wa:n ta:ká:n wehka, ihwa:k tiehkos ne: motekipah, i:pa kiowi a, tiwa:lpano:tiki:sa ya sah. Wa:n para a:mo yo:ni, ika yehwa yo:n kuamekat, 'tahkoteki wa:n x'pipi:na. Pero yo:n a:mo timochi:wilihtok se: *mal**, sanoke yo:n nimitsilwia *que** yo:n, yo:n cho:kilo:t tein kipia tapale:wia. Neh nimitsilwia *porque** se: no..., nomontika:w, ika yo:ni mopale:wihtok. A:it toni n' kipia de kokolis, pero ika yo:ni i:xpeta:ni. Pos yehwa yo:n se: mo..., mokaka *de que** ke:ní:w para se: nemis, para se: mopale:wi:s, yo:n, ke:meh ekintsi:n timolwihtokeh miak taman te:chpale:wia. Nijó:n *matita**. pos yeh *we:imata** mochi:wa wa:n tohtoma:wak wa:n pos a:mo nochi tikmatih katí:n te:chpale:wi:s, katí:n te:ch..., te:chyo:liti:s, te:chyo:liti:s wa:n katí:n de n..., ika timopale:wi:skeh *cuando** timiktoskeh itech se: a:mik. Entó:s semi kuali nijó:n, ekintsi:n nochi tikmattkeh, wa:n neh pos yehwa sah de n...., de nehwa nikmati. *Pues** tehwa:n timohmo:tstokeh *sob...**, e..., itech i:n tehwa:n timonohno:tstokeh itech i:n talna:miki:lis, de poposokani, wa:n ke:mah tikpatakeh ya, ti..., tina:ltaksakeh ya iwa:n texokomekat, *pero mismo, mismo** yehwa. Pero, ekintsi:n neh nimitsilwih ya kati:ni wa:n toni nepale:wi:l. Pero m' poposokani no: tapale:wia pero yehwa ya para ke:meh i:n teihsá: ma:tachihchi:w. Wa:n para i:n texokomekat, pos i:n no: oksé:, *como que** mah tikihto:ka:n, neh wa:n teh, teh no: se: wa:n neh no: se:. Teh tiTacho wa:n neh niJuan. *Entre** tio:me:n ta:taman tikpiah to..., toto:ka:y, talna:miki:lis. Teihsá: talna:miki:lis tikpiah pero ta:taman. Pero a:mo, ta: ompa tio..., ompa tioweh, ompa tioweh para timosenyo:lmahxitiah toni n' onkak itech nejí:n xola:l, toni n' onkak itech i:n xola:l, toni n' weli tikchi:waskeh, wa:n toni mah a:mo tikchi:waka:n. *Porque** tein a:mo kuali motas, mah a:mo t'chi:waka:n wa:n tein kuali motas, yehwa mah tikuika:n, Eski... ke:namih tein onkak, *hasta** topi:piltsitsi:n weli tikinimakaskeh, wa:n i:n talna:miki:lis, ihkó:n ohtokas. Wa:n tein to:nal yehwa:n nemiskeh, niman te:chelna:mikiskeh ya no:, *que** tota:tahwa:n nemikoh, ihko:ni n' kihtowa:yah wa:n ihko:ni mochi:wak. *Bueno**. Te:ch..., te:chilihkeh ihko:ni sah. Pos yehwa sah de yo:n poposokani, miak taman te:chpale:wia, Ihkó:n sah. Nijó:n o:me komekatsí:n, yehwa ne:n texokomekat wa:n yehwa ya m' poposokani, pos nochi te:chpale:wia. Nochi yehwa yo:n kintsi:n ne:h, pané: yehwa sah. Kintsi:n no: kuali tine:chili:s ki:ní:n Pos ihkó:n sah. moto:ka:y, ki:ní:n moto:ka:y wa:n ka: tiwa:le:w wa:n Yehwa sah neh nikmati wa:n yehwa sah neh nimitsyo:lchika:wa ika. tine:chili:s ki:ní:n Neh nimono:tsa Juan de los Santos, pero niki:xmatik de miak *tiempos**. Neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián wa:n nika:n xola:lpan San Miguel Tzinacapan ompa niwa:le:w.