*Bueno** Tacho, neh nikneki niki:xmatis no:, de i:n tikwa:lkuik i:n xiwit, pi:skowit. Wa:n yo:n pi:skowit, onkak, neh no: niki:xmati mochi:wa ka:sá:, pero semi ka:mpa weli nikita, pero a:mo ke:man nikta:lia *cuidado**, kox we:i mochi:wa, kox motoma:wa, kox moskaltia para teihsá: kuowit kitekiskeh ika yo:n tepos oso sayoh para toni. Pos tik..., tikneki tikmatis no:, *de que** ki:ní:n ta:taman tikmatih wa:n pos kuali a *que** tine:chtahtanihtok nijó:n *porque** pos nikwa:lkuik nijó:n xiwtsí:n de m' pi:tskowit wa:n pos nika:n no: nimitsili:ti para toni i:n kualtia, ka:ni onkak. Pos yo:n nikmattok onkak ne:wí:n, tehtepe:tsi:ntan, ka:sá: ika yetok kowtah tahtatahkoya:n. Wa:n yo:n a:mo semi wehkapania, nikihto:s weyak, melaktsitsí:n, yo:n, sayoh ke:meh de o:me, e:yi ihkuí:n de t..., de weyak, wa:n a:mo, a:mo semi mehmela..., ka:mpa moka:wati a de mehmela:wak ompa mo..., moma:yo:tia ya. Ompa moma:yo:tia ya wa:n de ompa moma:yo:tia ya, ompa mot..., mo..., xo:chiowa wa:n ompa kita:lia ya ne:n i..., n' iteyo. Nijó:n iteyo ne: nijo:n mochi:wa ya n' ahko, pero nijó:n ne:n, nijó:n ikowyo kikuih para n' imets de n' *hacha**, no: ihkó:n tikiliah yo:n *cuando** ttekitih ya, ne: *cuando** pe:wati a ne:n tikiliah ne:n kualtsi:n tikta:li:tih, tikuitih ya ne:n kowit. Niman nikihtowa, niow nikte:mo:ti ne:n pi:tskowit, xa: onkas mehmela:wak para ne:n no..., no..., nosalo:n i...., n' imets, nikmetsa:li..., nikmetsti:ti. Entó:s nijo:n, niman kihto:skeh pos tikte:mo:tih ne:n pi:tskowit. Teh tiki:xmati ka:n onkak nijó:n mehmela:wak para n' imets ne:n no..., no..., notepos ne:n nos..., nosalo:n nikua:chihchi:wati *porque**, yo:n semi taxi:kowa. Entó:s pero kilia pos ne:n, nijó:n para se: imets de n' se: isalo:n, se: itepos ihkó:n, nijo:n se: kichihchi:wa, se: kikua:xihxi:ma wa:n se: kita:lilia ya. Yo:n no:, no: mehmela:wak seki pero a:mo semi kuali telwe:weyak. Wa:n sepa para se: nijo:n, sepa se: kikui no: nikmattok para ne:n de, pos de ne:n *hacha** se: kimetstia. Se: kipach..., takachxihxi:ma[kipatachxihxi:ma] ihkó:n patax..., patachtik, wa:n se: kkua:kala..., kkua:kalakilia ya se: n' *ihacha**. Yo:n *hacha** pos nijo:n, kualtsi:n yo:n se: kikui wa:n a:mo, a:mo posteki. No: taxi:kowa, a:mo okuilowa. Yo:n chi:chi:ltik, neh nikmattok n' ikowyo chi:chi:ltik, wa:n pos takua:wak. Wa:n a:xka:n de n' itsi:ntan pe:wa pos achi mela:wak, pero n' ahko ne:n mo..., momahma:yo:tia ya nochi n' ipa..., n' itsmol, wa:n nijo:n yo:n a:mo nikihto:s para kualtia para teihsá: kalkowit, yo:n, para kowtati:l, pero yo:n ye:ktakua:wak. Ye:ktakua:wak wa:n ahko ne:n mochi:wa ne:n ixo:chiotsi:n nochi, achi ihista:k wa:n ompa motekpa:ntiw n' iteyo, Nijó:n iteyo achi nijo:n *mohmoradito**, wa:n achi *bohbolahtik** ihkó:n iteyo, nijó:n iteyo kikuih para ne:n tama:chihchi:walis. Kichi:wah yo:n ne:n ko:skat, ko:skat ki..., kikuih, ke:meh ekintsi:n miak ma:..., tama:chihchi:walis, neh a:mo no: nikmatia, pero se: tokni:w niman kihtowa, ne:pa onkak, xa: timati ka:ni m' pi:tskowit, *pues** xa: ti... Nikilia nikmati ne:pa. ¿A:mo tikita, xa: xi:i:ni a n' iteyo? Nikilia, ke:mah. Xi:i:ni a wa:n kkuahtokeh ne: chiktehmeh. Chiktehmeh kikuah, yo:n mohmotmeh *o** seki kipampipi:nah sah, *porque** a:mo wel kitolowah *porque** wehwei, wehwei ihkuí:n, wa:n yo:n semi tahtakua:wak, tahta:kua:wak wa:n se: kipihpixka wa:n komo a:mo *mismo** yeh ki:sa ke:meh yo:n tepe:..., tepe:tomat. Entó:s yehwa ne:n kichi:wah, kualtsi:n kitekpa:ntiuweh pero kkohkoyo:niah ika yo:n tepos, kkohkoyo:niah *porque** takua:wak, kualtsi:n kisa:salowah, wa:n miak a:mo kimatih. Neh ke:meh ninentinemi ne: kowtah wa:n ke:masá: nikwa:lkui teihsá: hkó:n, *semillita** ihkó:n, pos ne:n nikilia yo:n tama:chihchi:wah, pos nika:n nikwa:lkuik i:n kowtetsí:n, mah, mah tikitaka:n komo kualtia, pos nijo:n, pos ni..., nikwa:lkui a, kkohkoyo:niah. A:, pos i:n kuali etok, ta: kualtsi:n pohpochiktik wa:n ye:ktakua:wak. Wa:n miak a:mo kimatih nijó:n para ne:n kos:kat kichi:wah. Yeh kualtsi:n, kisa:sa:lowah, kisa:salowah, kitekpa:nah *hasta** ki..., kimahxitiah ihkó:n, ke:mah mokechtamachi:wah ya kox kinina:miki a. Yo:n miak a:mo kimatih, pero nijó:n nochi *serbirowa para hachamets** wa:n para ne:n salo:n n' i..., n' i..., n' imets. Imetskowyo de n' salo:n ika se: kichihchi:wa wa:n de ne:n tama:chihchi:walis. Yo:n no:, no:, no: kualtia, sayoh *que** seki a:mo tikmatih. A:mo tikmatih para yo:n, timoliah xa:... Wa:n yo:n no: semi kipipi:nah ne:n chiktehmeh, ne:n kipipi:nah, ne:wí:n se: kita pa:pata:ntokeh yo:n no: ompa kkuahtokeh yo:n pi:tskowit, pero neh nikmattok ne:wí:n we:ikowtah. Kasá: ika kowtah tepe:tsi:ntan *o** ka:sá: ika kowtah, ka:sá: ika se: kita, ihkó:n ne: achi tihti:ltik n' ikowyo, wa:n ma:pa:pata:wak ihkó:n mo..., ihkó:n moma:yo:tia wa:n ahko ne: no:, no:..., a:mo nikihto:s wehka mela:wak. Yo:n a:mo semi wehkapan, hkó:n, ihkó:n de wehkapan. A:chá: achi tepitsi:n tani de i:n taihtiyo:meh yetokeh de wehkapan. Yo:n se: kiteki ihkó:n wa:n se: kiteki, seki se: k..., se: kiteki ihkó:n mehmela:wak wa:n se: kixihxi:ma para se: kkua:ta:lilia ya n' *hacha**. Wa:n komo a:mo no: welis ihkó:n de n' toma:wak, seki toma:wak ihkó:n, s..., a:mo semi wehwei mochi:wa ihkó:n de tohtoma:wak, kuali se: kitapa:na ika *mismo de n' hacha**. Se: kki:xtia ihkó:n wa:n se: kixihxi:ntiw wa:n se: kikua:ta:lilia ya. Nijó:n semi teltakua:wak, komo yo:n kowtsí:n ne: chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik nijó:n kowit, a:mo ista:k, chi:chi:ltik wa:n ye:k..., ye:kpipi:nik *por eso** tikiliah ne:n..., wa:n a:mo no: semi ta:tapa:ni, ta: yo:n kualtia de se: kkua:ta:lilia ne:n ma:sá: no: *mismo** yehwa ne:n se: kikui nik..., se: kkua:ta:lilia ne:n, tikiliah ne:n yo:n se: kowit se: kkua:kalakilia, wa:n pos se: kitili:ntia ya, a:mo, a:mo nikihto:s kaxa:ni. Pero komo tikta:lih yo:n nijo:n, yo:n seki kowit kaxa:ni. N' xokot nochi kahkaxa:ni. ¿Wa:n yo:n semi titako:wtamati *que** yehwa ya *más** chika:wak? ¿Toni ka n' tikitilih *que más** chika:wak yo:ni *que**, *que** okseki? Pos yo:n nikitilih, ke:masá: neh nikitaya ne:chne:xtilia:ya no:pá:n de wa:kik, kite:ntekia ika ne:n *machete** kkehkepa ya. Kkehkepaya *porque** nijo:n takua:wak. Entó:s niman kihtowa, i:n pi:tskowit i:n kuali yetok para *tohachamets o para** tosalo:nkow *porque** a:mo, a:mo xo:no:tik, pipi:nik. Wa:n de n' okseki pos mopa:tsowa. Pa:tsiwis. Wa:n, wa:n yo:n tikahsi a:achkatsitsi:n ihkó:n ka:mpa tinemi tikahsi oso semi we:wehka sah n' onkak? Pos yo:n nijo:n, yo:n a:mo se: kihto:s *que** tikahsitiwetsiti ampo:wí:n, nika:wí:n por Atekohkomolkopa, yo:n tikahsis ne:wí:n A:tsa:la:n oso ka:sá: ika itech tehtepe:tsi:ntan. No: ka:sá: ika kaltsi:ntan no: kipiah, pero a:mo no:wiya:n. Wa:n yo:n a:mo tikahsis niman, ampowí:n tikahsis, xnemiti ampowí:n wa:n tikitas yo:n pi:tskowit, yo:n ka:sá: ika tek..., tetsi:ntan de n' tepe:t, ka:sá: ika ihkatok oso ka:sá: ika tetah. Ka:sá: ika ihkatok yo:n pi:tskowit. Niman se: ki:xmati *porque** n' ima:yo ma:yehyewaltik wa:n ike:span achi tihti:ltik wa:n mela:wak ihko:ni. *Porque** neh niki:xmati se: tein yo:n ma:pisi:ltik, wa:n no:, no: pi:skowit, pero yeh onkak nika:n por Tonalix, por Xaltipan, pero semi we:wehka sah yo:n tikna:mikis tikahsis yo:n kuowit. Wa:n yo:n kuowit neh niki:xmati, *que** semi chihchi:wtok ke:namih, ke:namih se:, se: teswakuowit. Wa:n nikahsi, nikita pero, semi tel ka:mpa weli sah nik..., nik..., nik..., nikita yo:n kuowit. A:mo, a:mo nikahsi *seguido** wa:n a:mo nikita ke:ní:w. Sanoke neh no: niknemil..., *bueno** nikpiaya, Pos neh ni... neli *serbirowa** para salo:mets, *porque** ne: wehka:w yehwa neh nosalo:mets katka. Wa:n nikte:mowa:ya oksé: para *nohachamets**. Notepostateki:lo:ni imets, pero a:mo ke:man nikahsik ok. Xa: timomakas *cuenta**, *que** yetoya se: ne: Ka:la:tsapotah, wa:n ompa neh nikitaya, pero de ompa kite:ntekkeh wa:n kipolohkeh, a:mo i:k kanah nikitak ok. Pos, pos neh no: nikita ke:meh ka:sá: ika kite:ntekih, wa:n mochi:wa n' itsmol. N' is..., n' itsmol yeh moskaltia ya oso yehwa se: kikui para n' imetskowyo n' salo:n, *o de hachamets, porque de** n' itsmol kualtsi:n mochi:wa ihkuí:n mehmela:wak. Mehmela:wak wa:n yehwa yo:n neh nik..., niki:xmattok ka:nsá: ika kite:ntekih, itsmoli:ni. Pero yo:n a:mo, ke:meh ekintsi:n nimitsilihtok a:mo wel nijo:n nikihto:s *que** tikahsitiwetsiti ampo:wí:n tik..., mitsili:skeh x'te:mo:ti. Neh nikuito *hasta** ne: a:nal:pa, ne: A:tsa:lan. Ompa niahka nitachiato ne: ka:mpa neh nokuowtah ne:n, ne: seko, wa:n ompa nikahsik tepe:tsi:ntan, nika:n motano:tsa nika:n Chechelo:tepe:tikpak wa:n pos n..., ampo:wí:n a:mo, a:mo nikahsik. Mah se: nemiti ne:wí:n eliwis, a:mo se: kahsi, ompa ne: *siempre** ohonkak, ihkó:n no: yetok o:me *mata** wa:n yehwa ne: nikwa:lkuik n' ima:xiwyo pero kintsi:n pos aya:mo kipia n' iteyo, aya:mo kipia n' iteyo, pero ne: kipia n' i..., n' iteyo pos no: ke:masá: nikuiti. Para n' tama:chihchi:walis no: semi kualtsi:n no:, ta: takua:wak n' iteyo. Takua:wak n' iteyo, a:mo, a:mo xahxawatik. Ne: *macizo** n' iteyo, kualtsi:n chika:wak, ma:s se: kipa:tska ihkó:n a:mo pankalaki. E:mah, yehwa ne:n no:, no: weli wa:n pos seki tokni:wa:n *hasta** kintsi:n seki no: ki..., kinektokeh de ne:, pero a:mo kimatih. ¿*Hasta** ka:n tikuito i:n? *Hasta**, nikuito *hasta** ne: kowtah, ne: A:tsa:la:n, ne:paka de n' a:t. nikuito, ne: ka:mpa motano:tsa ne: Chechelo:tepe:tikpak tanitsi:n. ¿Wa:n ke:n tikmatik? Pos niahka nitachiato ne:, ne: nokuowtah ne: ka:mpa tikpiah ne:n ta:ltsí:n wa:n ompa ne: nitachiato wa:n ompa nikte:moh. Nika:wí:n a:mo, a:mo kanah tikitas yo:n pi:tskowit, *de veras** ke:meh tikihtowa, a:mo se: kahsi niman. Se: kite:mohtinemi para se: kahsi pero ne:wí:n kowtah. Pos it..., pos n' iteyo, nikita pero a:mo ke..., nikitak yo:n *tiempo**, pero a:mo ke:man nikitak ox kikuah okuilimeh. ¿Wa: no: kikuah okuilimeh? Kikuah chiktehmeh, kipampipi:nah. Yo:n te:na:ka:lmeh kikuah. Neh nikitani *por[que]** ke:masá: nikita kualtsi:n ti:le:wtok, yo:n tihti:le:wi n' iteyo. ompa kipampihpixkah, ompa ne: te:naktok se: ki..., se: kita wa:n ke:mah pa:nwetsi a ne:n i..., n' iteyo. Ki..., kwi:kah sayoh ne:n ie:wayo *porque** wehwei, wehwei ke:meh kahfe:n. A:, ¿wehwei n' iteyo? Ke:mah, ke:meh kahfe:n. Oholol..., ohololtik. ¿A:mo yehwa n..., a:mo yehwa n' onkaya nika:n Ka:la:tsapotah, tein tein nimitsilia *que** kipiaya seki iteyo pisi:ltik, kipiaya ke:namih yo:n ahkopahet kwa:lkih, kiliah kalawa:sah? A:chá: ke:mah, ke:meh kalawa:sah ohololtik pero ne: wehwei. Wehwei, ohololtik ke:meh yo:n, teihsá: ihkó:n *Bueno**, pos neh yehwa sah yo:n no: niknekia nikmatis ke:niwki n' tiki:xmati teh *porque** neh niki:xmati *solamente** se: taman sah de pi:tskuowit. Pos no: *igual** neh se: A:mo nik..., taman sah niki:xmati no:, a:mo *más** niki:xmati neh de pi:tskowit. *Bueno**. Pi:tskowit neh niki:xmati se: taman sah. *Bueno, pues, a ver, cualquier** se: to:nal timona:mikiskeh, Yehwa sah. *a ver** ta:ká:n tiseyowih wa:n tine:chne:xtili:s ke:niwki. Pos ompa ne: a:na:lpa no: semi nemih ompa a:kuetahmeh oso yo:n chechelo:meh, pos ompa ne:, ke:meh teh tikwelita no: tikinte:mo:s. pos ompa ne:wí:n semi onkakeh. Ata tikitaya yo:n se: *vez** niahka ompa ne: nikitak ompa nentok itech se: komekat kkuahtok ne:n Ke:mah, yo:n kowta:ncho, ompa nemih semi. onkak, onkak miak okuilin tein motekipanowa, itech yo:n kuowyoh. Wa:n onkak miak ta:kilo:t, tein ika moi:xpano:ltia. *Pero a ver** ehkos to:nal, tiseya:skeh wa:n tikitaskeh kati:ni i:n tikiliah pi:skowit. *Bueno** ke:mansá: tik..., kuali tikitati:weh. Tasohkamatik *que** tine:ch..., tine:chilwia *que** tiki:xmatik wa:n neh no:, a:mo nikmati ox yehwa ya n' tein neh niki:xmati oso xa: no: se:. Pos komo yehwa nimitsilia ne:n salo:n kikuih wa:n imets ne:n *tohacha**, pos yehwa ya. Pos eski ke:mah. Chi:chi:ltik, chi:chi:ltik n' ikowyo wa:n semi chika:wak, de wa:ki semi chi:chi:ltik. *Bueno, pues**, Tacho, nipa:ki, tine:chyo:lmahxitia kati:ni n' onkak itech kowyoh, wa:n yehwa n' tiknekih tikmatiskeh. E:mah. Xine:chili:s ne:n moto:ka:y. Neh nimono:tsa Juan de los Santos. Wa:n toni... Neh nimono:tsa ne:n Anastacio Nicolás, niwa:lah de ne: xola:lpan San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: de San Miguel Tzinacapan. Tasohka:matik tine:ch..., tine:chilih wa:n ti..., timonohno:tskeh kiní:n tikmatih. Ihko:ni.