Teh tiki:xmati mowihxiwit, wa:n yo:n mowihxiwit, ka:mpa kipiah, ¿para toni n' kualtia? Pos n' ka:mpa kipiah yo:n mowihxiwit, pos yo:n semi, no: kuali para to..., topah. Yo:n tikihtowah topah, ma:sá: ne:n no: kimanayah wa:n ika kina:ltia:yah kone:meh. yo:n teihsá:, kipiayah toto:nik *o** teihsá:. *Por eso** kiliah mowihxiwit wa:n pos yehwa yo:ni niki:xmati tepitsi:n wa:n pos nijó:n semi, semi kuali. No: semi kuali wa:n pos a:mo nikihto:s onkas, onkak kowtah, ampo:wí:n s..., onkak nehkuí:n kahkaltsi:ntan, ka:sá: ika itech ohti se: kita n' xiwit. Entó:s, ¿ke:yeh kiliah yo:n mowihxiwit? *Porque** pos *siempre** n' ima:yo ihko:ko:ntsitsi:n wa:n ihkó:n de wehkapania, a:mo semi wehkapania. A:mo nikihto:s we:ikowit mochi:wa. Ihko:ni sah tak, seki ihkó:n mowihxiwit. Yo:n *porque** kiliah mowihxiwit *porque** moma:ma:yo:tia ihkó:n. Pero, ¿sayoh para pilimeh *o** kualtias no: para se: yeh? Pos yo:n, yo:n nochi kualtia *de que** para se: yehwa *o** kone:meh te:a:lti:skeh. Yo:n a:mo nikihto:ti *que** ti..., tikua:tih, *que** we:lik ika *timoserbiro:tih**, yo:n a:mo. Wa:n komohkó:n para se: kokolis tikpiaskeh wa:n mah te:chmanili:ka:n yo:ni, Yo:n sayoh para teihsá: ihkó:n ton kokolis n' kipahti:s yo:ni? Pos nehwa nijo:n nikmattok *que** ika kiniliah, ika n'mattok toto:nik, toto:nik komo te:kui. ¿A:mo ke..., a:mo oksé: kokolis onkas para ki..., kipahti:s ok yo:n? Pos neh a:mo n'mati, yehwa sah yo:n nota:tahwa:n ne:chilia:yah *que** toto:nik para kketsayah wa:n ma:yohtokotsowa:ya wa:n ika kina:ltia:yah m' pilimeh mowihxiwit. Sayoh pilimeh. *Bueno**, oso *bueno** a:mo n'mati *pero todos** xa: nochi, nochi, nochi weliskia Nimolwia neh, de se: yehwa. nimolwia neh xa: no: te:chna:mikiskia komo se: i:n wehwei:n ya Wa:n yehwa yo:n neh nikmati, pero oso... pos no:, no: kuali tine:chili:s teh xa:, xa: kachi tikmattok ki:ní:n topah oso se:, se: kikua ki:ní:n *porque**, teh xa: kachi tikmattos, kuali tine:ch..., tine:chili:s. Pos neh no: nikmati wa:n nikaki, kihtowah, *que** kininmaniliah kone:meh tein mokokowa ika toto:nik wa:n se: tokni:w tein we:i, *pues** komo kikuik toto:nik, mah kimanaka:n wa:n ika kimetspa:kah, oso iwa:n kisen..., kisempa:kaskeh ke:mih yetok. Yehwa yo:n nikaki neh. Pos nehwa nikinitilia:ya nota:tahwa:n ika kin..., nochi kimpa:kayah, paniá:n, nika:n impoxko, inkechko, n' intsontekon pe:waya, nochi n' imetswa:n *hasta** ne:n ixokpalwa:n nochi wa:n *después de** hkó:n kinte:ka:yah ya ihkó:n para ne: de nohne:lmeh wa:n kintake:ntia:yah ka n' a:ya:t. Entó:[s] ke:meh eskia yo:n mi:to:nia:yah. Yehwa yo:n neh nikmattok pero pos de wehwei:n pos tak, xa:, xa: no:, xa: no: te:..., se: pahtis ta:, pos yo:n kuali yo:n xiwtsí:n. Oso mah tikihto:ka:n, ika kisena:ltiah. Ke:mah, pos kipa:katih ipox, kipa:katih n' imetswa:n, wa:n *entonces** mah tikihto:ka:n kisena:ltiah. Pos neh nikmattok yehwa yo:n kinse:na:ltiah *hasta** n' i..., n' imetsko, nochi [...] *porque**, *Ándale**. a:mo, a:mo sayoh kinmetspa:kah, yehwa yo:n neh nikmattok to..., *Bueno** para toto:nik, toto:nik de n' kinkuih pos kaxa:ni. *Después** moka:wa ke:meh eskia sekuih ya, a:mo toto:niah ok. Se:wi. *Porque cuando** se: toto:nia, ye:k nochi *hasta** toto:nik se: itilmah *parejo**. Ke:mah. Kiki:xtilia ya yo:n kokolis. Ke:meh eskia yo:n se: mi:to:nihtok, ke:meh eskia yo:n Pos, se:, se: popo:katok. *Bueno**. Yo:ni sah m' pos n' tikneki tikmatiskeh, tiksenmatiskiah ke:mih, ke:mih ke:ní:w n' *serbiroskia** *o** kualtiaskia de yehwa yo:n xiwtsitsí:n para ih..., ke:meh yo:ni ihkó:n tikinilwihtia:skeh *hasta** topi:piltsitsi:n Pos neh... *que** ke:meh toni m' pahti mota:lili:skeh komo teihsá: kokolis kinahsik, para a:mo *importa** tikitati:weh ok ne:n tapahtihkeh. Pos yehwa yo:n *de que**, tehwa:n te:chiliah tota:tahwa:n nijó:n semi topah. Semi topah, kihto:sneki topah *porque** yehwa ne:n te:ch..., ika te:chpahtia:yah. Yehwa ne: ika te:cha:ltia:yah nijó:n a:tsí:n kikawa:ntia:yah, kimolo:ntia:yah, kkawa:ntia:yah n' a:tsí:n wa:n ika te:chpa:kayah. Entó:s nijó:n tikiliah topah *porque** yehwa te:chna:miki. Te:chna:miki *porque** nijo:n, wa:n kintsi:n pos no: tikitstokeh to..., topi:pilwa:n, pos no: seki tik..., ika tikimpa:kah, tikinmetspa:kah oso nochi itech n' ma:ko, n' metsko, nochi itech n' ininpox *o** n' insehse:katan, nochi tikinaha:wiah ihkó:n *porque** para kinna:mikis. Wa:n no: tikinka..., kinka:wilia:yah seki ne:n ihkó:n tsikitsitsi:n ne: xiwit. Xiwit motamomox se: kinka:wilia itech n' inimpa:nko, para yeh mah ki..., kimpahti. Wa:n nejó:n xiwtsitsí:n, pos no:, no: ahwiya:k, no: ahwiya:k yo:n xiwtsí:n. Yo:n a:mo nikihto:s taman, teihsá: taman, tamantik, a:mo, ta: yo:n ahwiya:k no:. Ahwiya:k *porque** pos yehwa topah. Pos i:n tehwa:n wehka:w ya ne:n, ne: ke:man ya, tota:tahwa:n ihkó:n te:chne:xtilia:yah, kihtowa:yah pos nijí:n mowihxiwit semi tel..., telno:kuali para to..., topah. Kihto:sneki to:pah pos nijo:n te:..., te:chna:miki de te:ch..., ika te:cha:ltiah, te:chpahpa:kah *o** te:ch..., nochi te:chchi:wiliah ne:n ki:ní:n, nochi topaniá:n, tometsko *parejo** nochi te:chkui:ltia:yah, entó:s te:chna:mikia. *Por eso** kihtowa:yah topah, wa:n wehka:w ya ne:n totatahwa:n, yehwa:n kimatiah. Ekintsi:n no: tikitstiuweh ya pos no: tikchi:wah wa:n de yehwa neh nikmattok pero, pos no:, no: teh no: tine:..., kuali tine:chili:s ki:ní:n ne:n teh xa:, xa: kachi tikmati ki:ní:n moskaltihkeh mopi:pilwa:n *o** ki:n, xa: tik..., xa: tikmatia ki:ní:n nankina:ltia:yah, ki:n nankimolo:ntia:yah, ox tsikitsi:n a:t *o** miak *o** motokotsowa:ya n' a:tsí:n, *o** toni ka nankui:kuiah, pos no: kuali tite:chili:s ki:ní:w. Pos ihko:ni sah yo:n tiki:xmatkeh, tote:iskaltihka:wa:n kih..., te:chi:xpano:ltihkeh ika yehwa yo:n mowih, *cuando** teihsá: ihkó:n, ke:man teihsá: ihkó:n te:chahsia toto:nik, pos no: sen..., senta:tanemiliah toni n' te:chna:mikis, *porque** pos a:mo, a:mo kimatih ok toni n..., te:chta:lili:s *cuando** te:chkuiah toto:nik ihko:ni. Senta:tanemiliah ke:meh toni n' te:chna:mikiskia wa:n yehwa yo:ni nikakia no:, yehwa ya yo:n nikakia no: *que** mowih semi pahti. Mowih semi kuali mah te:chmanili:ka:n wa:n te:chpa:kaskeh ika. Wa:n komohkó:n nohnel ok, pili ok pos kitetekuinowah ika tilmah wa:n kite:kah mah mi:to:ni, wa:n kika:was yo:n kokolis tein kipias wa:n *hasta** *hasta** moka:waki:w ke:namih katka, de a:mo semi toto:nias ok. A:, wa:n yo:n toto:nik no: se: ki..., kokoliska:wi *o** a:mo se: takua ok. A:, pos yo:n tel iwki. A:mo se: takua ok neh nikmattok *que** ke:masá: pos se: kka:wa n' taxkaltsí:n sake:ra se: o:me, e:yi to:nal, a:mo niman, *de que** se: pahti a ka n' toto:nik, yo:n xiwtsí:n te:pahtia, a:mo niman se:, se: takualiskui, *siempre hasta después**, ke:meh eskia yo:n se: tahyalkuitok. Entó:s ihkó:n neh nikitaya kone:meh ihkó:n *hasta**, kinmakayah ihkó:n ne:n xiwtsí:n pos a:mo, a:mo wel taya:yah. Ke:meh eskia yo:l..., yo:lixwitoyah. Yo:lixwitoyah *porque** taihtik yetoya n' toto:nik. *Pues** n' mowih, kimanaskeh *se rollito, o sea** se: tatsi:tskil, se: taki:tskil de mowih kimanaskeh, wa:n yo:n para mochi:wa pahti, *hasta** mah mopata n' a:t, mah kitapalwi, ihko:ni nehwa nikakik wa:n nikitak, *que** kitekih, se: taki:tskil de xiwit, wa:n pe:wa kimanah, *cuando** molo:ni a, pe:wa kitapalwia ya n' a:t. *Enton...**, wa:n ke:mah kiki:xtiah ya de n' tiko:mit, wa:n kiketsah mah se:wi, A:mo kitekili:skeh oksé: a:t xoxowik, sanoke *mismo** yehwa n' a:t, mah moyo:koli se:wi. Wa:n de moyo:koli:s se:wis, yo:n tapala:t yehwa ya n' ika kipa:kaskeh n' a:kin mokokowa. *Porque** a:kin mokokowa, kemih yekintsi:n tine:..., tikihtowa, *que** a:mo se: te:we:lia. Ke:mah. A:mo se: te:welia *porque** yo:n toto:nik te:chte:mpata, ke:mih timokokowa, a:mo tik..., a:mo tikwe:lili:s nio:n tei. Mitsmakaskeh teihsá: we:lik, teh tikeko:s *como que** pané: a:mo we:lik, *hasta** ke:meh tikihiyas. Wa:n a:mo, Pos... kipia de kite:mo:skeh sepa ke:ní:w tikwe:lili:s n' teihsá:. Pero no: tamanka: nono, No: taman *de que** n... oksé: pahti mitsakaskeh sepa, para tikwe:lili:s a tein tika:wak *cuando** tit..., ke:mih *cuando** titakua:ya. *Porque** n' kokolis toto:nik, te:chte:mpata wa:n te:chkokolakia. Pos yehwa yo:n neh nik..., nikmattok *de que**, se: ki..., se: kimana wa:n kipa, kipa ne:n a:tsí:n, *pero que** nijo:n mosenelowa. Kipa kihto:sneki kipa, kima:nelowa ihkó:n moka:wa *porque** kisen..., a:kipa. Wa:n yo:n tikihtowah *cuando** yo:n a:mo se: te:we:lia, pos *como siempre** se: te:nchichi:ya, ke:meh eskia wapaktik ne:n taxkaltsí:n se: kikua. A:mo teh se: kwe:lilia, ke:meh eskia yo:n, pos a:mo, a:mo se: kimati ok ke:ní:w se: takua:s. Entó:s *cada** se: ite:iskaltihka:w ihkó:n te:ilia se: ihko:ni, pos niman kihtowah, ne: tik..., tikui:li:tih teihsá: para te:nwe:lias. Entó:s pos yehwa nijó:n, neh nikmattok, kipanketsah tsik..., n' a:t tepitsi:n miak, wa:n ompa ma:yohtokotsowa. Nijó:n ma:yohtokotsowa, pos yehwa ya kikuih, yehwa ya kikuih. Pero ne:n, ne:n xiwtsí:n ima:yo, a:mo, a:mo nikmati ka:nachi, yo:n a:mo, a:mo, a:mo nikmati kox kipowah. *Porque** yo:n neh ni..., ne:yoh kits..., se: taki:ts..., kiliah se: taki:tskil, para ihkó:n kichi:wah, kikuitih wa:n kipanta:liah ya ne:. Kipohpostekih ihko:ni kikohkoto:nah wa:n kipanta:liah itech n' ko:mit. Ke:mah molo:ni a, de molo:ni a, se:wi tepitsi:n, ke:mah ki..., de se:wi a kuali ki..., ka:ltiah ya ne:n kone:tsí:n. Ihkó:n ka:ltiah ya, pos *después** nijo:n, ye:ktamati a, ye:ktamati a pero yo:n, nima:n yo:n, ihkuak yo:n, nima:n a:mo wel nikihto:s ne:nemi. Yo:lik, yo:lik ihkó:n *hasta** sepa ne:n ki..., kite:moliah teihsá: para sepa moe:..., moy..., moyo:lkui. Moyo:lkui kihto:sneki para moyo:lchika:wa ya ka..., *después** kikua ya ne:n taxkaltsín, tai a n' a:tsí:n ihkó:n, ihkó:n tehtepitsi:n *hasta** moyo:lkui a, ke:mah pe..., pe:wa ne:nemi a. Ne:nemi a, niman kihtowa ne:n te:mo..., te:momá:n, kihtowa, nijí:n pahtik a i:n kone:t, ta: ne:nentinemi a. Pe:wa ne:nentinemi a. Wa:n kilia, a:mo ka:n timokaxa:nih ta: yekin ti..., tipahtik ika ne:, i:n xiwit. Yo:n semi kuali, niman kihto:skeh, pos ne: tikuiti:weh n' ampo:wí:n onkas, sepa tikmanili:skeh ta: yo:n, tikpa:katih kit *siquiera, siquiera** ika ohpa. Ohpa *o** e:xpa para *más** kina:mikis. Wa:n no: tiktai:lti:tih tsikilitsi:n ne:n a:tsí:n, i:n a:mo teh nikihto:s te:..., te:..., te:pahwih, i:n kualtsi:n we:lik. Wa:n no: a:ahwiya:k n' a:tsí:n, *de cuando** pa:ti a ne:n xiwtsí:n, pos ahwiya:k no: moka:wa n' a:tsí:n, ahwiya:k. Entó:s no: kwe:lilia ne:n kone:t pos tai, ta: pos nijó:n semi topah. Topah tikihtowah *porque** yehwa te:chna:miki, yehwa te:chna:miki yo:n. Ka:nsá: ika ihkó:n se: kita ne:wí:n, semi se: ki..., se: kipia *cuidado** mah a:mo se: kite:xi:ma, ka:mpa *cerca de, cerca** ka:mpa ne:n *cerca de** n' kali a:mo wel se: kite:xi:ma *porque** yo:n se: ke:wtok, pos se: kihto[wa] nikuiti:w i:n, pos ta: i:n semi kuali, i:n semi kuali para se: ipah. ihkó:n oso ka:nsá: ika se:, se: kita, oso kaltsi:n..., kaltsi:ntan no:, no: e:wi. Pero a:mo k..., a:mo nijo:n miak, we:wehka. Ke:mah, yehwa yo:n neh nikmati no:. *Pues** tikte:ne:wkeh ya i:n pahti tein tiki:xmatih, ¿wa:n tiki:xmati *que** xo:chiowa no:, tiki:xmati n' ixo:chio? ¿Wa:n yo:n kito:kah ixo:.., iteyo oso *mismo** ikowyo? Pos neh a:mo nikitak ox kito:kkeh, ta: pos nikitak sayoh ihihkatok sah. A:, *bueno**. Pos tasohka:matik timosenyo:lmahxitiah ika nejí:n pahxiwtsitsí:n, niktasohka:mati, wa:n Pos *igual** tehwa, neh niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan, Pos no: *igual** neh ni..., niwi:tsa de S..., de San Miguel Tzinacapan. Neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Nimol... Wa:n neh nimono:tsa Juan de los Santos.