Ne:chtapohpolwi na:no, n'neki nimitstahtani:s tehwa:tsi:n *que** ti..., titekiti itech ne:n, itech n' kalihtik, katí:n kowtsí:n tikmati *más** kualtsi:n wa:kik, kualtsi:n *más** tata, tein *más** tekoloh, ne:chili tehwa:tsi:n ton, ton kowit tiki:xmati tein *más** tekoloh wa:n ton kowit tein tiki:xmati tein ihsiwka wa:ki wa:n tein kualtsi:n xo:ta. Yeha n' tikneki tikmatis. Yehwa, yehwa n'neki nikmatis. Pos kowtsí:n tein, tein tekoloh, *sólo** ne: kowtsí:n de chalawih. Chalawih wa:n awa..., wa:n *este**, ¿no: tiki:xmati yo:n tikiliah wa:xkuowit? Wa:xkuowit semi kualtsi:n tekoloh, wa:n chalawih semi kualtsi:n tekoloh. Wa:n *este** n..., a:, yeha ya n' kahfe:nkuowtsí:n semi kualtsi:n tekoloh. A:mo niman i:xmiki. Yeha nejó:n. Wa:n *este**, tein achi kuahnexyoh n' kowtsí:n pos tein tein ah..., niman *como que** mah tikihto:ka:n, *este** tein semi kuahnexyoh ke:meh kihtowa ne: s...., ne: iwa:tsí:n, ne: yeha ya n' tikilwiah *este**, kuowit de, de okma, wa:n *este** yeha ya xo:nokuowit, yehwa yo:n *como que** achi kuahnexkuowit n' tikilwiyah. *Porque** yo:n a:mo takua:wak, wa:n i:n seki takua:wakkuowtsí:n. Semi kuali, semi kuali. *Lo que** tein nimitsta..., nimitstats..., nimitstahtania *este** nikneki, nikahsikamatisneki nehwa tein *más** chika:wak tit ki..., tein *más** chika:wak n' tit. ¿Ke:yeh? Onkak, onkak seki kowtsitsí:n tein *más** chika:wak n' tit. A:mo nikmati kox tehwa:tsi:n tiki:xmati *o** a:mo tiki:xmati *lo que** tein neh niki:xmattok n' kowtsitsí:n tein *más** chika:wak tit kitamo:ta. Neh niki:xmati n' kowit tein *más** chika:wak semi, *más** chika:wak n' tit wa:n tekol, nikmati *solamente** n' a:wa:kowit, kakatekowit, *pimientakowit**, *pimientakowit** wa:n chalawihkowit ke:meh tehwa:tsi:n tine:chilwih ya, wa:n xa:lxokokowit wa:n xokokowit. I..., *bueno** yo:n neh nikmati pané: semi chika:wak, chika:wak n' tit, a:mo nikmati tehwa:tsi:n kox noch tiki:xmattok nochi yo:n kowitsitsí:n *lo que** tein neh nimitstapo:wih, ke:meh yo:n tein nimitsilwih ya. wa:n oksé: neh niki:xmati, *bueno**, *ca...**, ta:taman tiki:xmatih n' kowtsitsí:n. Neh niki:xmati de n' kownextsí:n sah, tamela:wa tokownextsí:n sah, mahyá: nikmati n' xono:kuowit, ke:meh xo:nokuowit, ke:meh xi:kalkuowit, ke:meh okmakuowit, ke:meh ya yo:n chi:kikiskuowit, chi:kikiskuowit, ke:meh ya yo:n tehwa:n tikilwiah ne:n xi:kalkuowit. Ke:mah, achi *menos** kite:maka yo:n itekolyotsi:n. Pero nochi tata, nochi kualtia para ika se: motekipanowa, ma:s tikihtowah *que** a:mo, *Ajá**. teltehtekoloh pero nejí:n se: *pobre** pos nochi tik...., nochi tik..., *te:chserbirowa** ma:s, ma:ski tikiliah kuahnexkuowit wa:n tikiliah pos ke:meh yo:n *varitas** nochi *serbi...**, nochi *serbirowa**, sayoh mah wa:kik. Tein tikihtowa ke:ní:w i:n kuowit de, de a:wa:kuowtsí:n, pos mah tikihto:ka:n, ke:mah, tikmattokeh ika yeha *más fuerte** n' kuowit neli, pero mah tikihto:ka:n semi tasohti *porque** nejo:n yo:n a:wa:kuowit a:mo semi *como quiera** onkak. A:mo semi. A:mo *como quiera** onkak, sano yo:n no: *como que** ka:mpa, ka:mpa kito:ktokeh pos, *este** kipia para ika motekipanowah porin tekoloh, pero yo:n *como que poco**, *poco** se: kite:mpe:wa *porque** yo:n kikuih kalkowit. Oksé: taman kowtsí:n na:no, na:no neh nimitstahtani:s kox no: onkak n' ompaka newí:n ka:mpa tehwa:tsi:n ticha:nchi:wa yo:n kiliah ah..., ahokowit. Pos *este** no: *poco** onkak *porque** mah nikihto neh yo:n no:, no: kuali kuowit n' tikihto:skeh, pero *este** neh newí:n no: a:mo achi, a:mo kachi tei. A:mo okachi tei. Semi kualtsi:n wa:n ke:meh i:n kahfe:nkuowit. kikuih para kowtati:l, katiyehwa yo:n kite:ntekih, kite:nteki tein, ma:ski ta:ktok *o** kihita *o** ke:ní:w yo:n kichi:wah para kisentiliah yo:n kowtsí:n *porque** yo:n no: semi tasohti. Yo:n kahfe:nkuowtsí:n teha:n ne:wí:n itech ke:mih i:n mayo *cuando tapodarowah**, kitehte:mpe:wah n' tein a:mo kualtiya ok, tein wehwe:wet. Seki mochi:wa no: ihkui:kuí:n tohtomak, yeha yo:n nikihtowa kuali kuowit *porque** *de tapodarowah** kitehte:mpe:wah *como que viejitos** wa:n ke:mah para sepa itsmoli:ni. Yehwa ya yo:n tikuih tokowtati:l n' tehwa:n ke:men i:n de tik..., *tapodarowah** n' kahfe:ntah. Wa:n katí:n kowtsí:n tehwa:tsi:n semi tiknehmach..., tiknehmachpia mah tikihto:ka:n, tei:n a:mo semi tik..., kení:w tikihto:skeh tehwa:n, tein a:mo seki kachi t'tatekiwtia tehwa:tsi:n. Xokowtsí:n *o** ke:meh yehwa ne:n tikihto:skeh tehwa:n ne:n ahokuowit, i:n tein tikihtoh tehwa:tsi:n ompa ne: a:mo tei, pero nochi tiki:xmattok nochi yo:n kowtsí:n. Nochi, nochi, *pero de todos modos** ke:meh xokokuowit tikihtohtok, a:mo semi *como que** motama:yawi wa:n nochi tikuih kowtati:l, *porque** no: *poco** t'te:mpe:wah *porque** a:mo we:i onkak ma:s xokokuowit, tika:wtokeh s..., *como que cada año** ta:ki. Ke:meh yo:n nika:n tkihtowah *que** a:mo tikte:mpe:wah ma:s, ke:mah, kuahkuali kuowit nochi pero, *este poco** tikma:yawih *porque**... Wa:n oksé: tatsi:ntokalis na:no kox onkak kuowtsí:n tein a:chichi:na, tein a:mo semi, a:mo semi niman wa:ki, mah tikihto:ka:n tehwa:n komo tiktehtekkeh wa:n tiksa:lohkeh, ka..., kati:yeh n' kowtsí:n semi wehka:wa para wa:ki. Pos para neh *noparte** yeha ya *únicamente** nimitsilih eka..., okma, okmakuowit n' a:mo niman wa:ki, n' tehwa:n ne:wí:n tik..., tikmatih. Tein achi niman wa:ki *como que** ne:n ke:meh yo:n tikiliah ma:pisi:lkuowit, yo:n no: kualikuowit. Yo:n achi niman wa:ki. Komohkó:n ki:xtahtapa:nkeh wa:n *este** mah s..., mah se: kito:ki mah wa:ki, yo:n *como que** achi niman..., yo:n no: tekoloh yo:n kuowtsí:n, yo:n, *este** yehwa ya n' tikihtowah ma:pisi:lkuowit. Wa:n tein *poco** wa:ki no: achi ne:n tikiliah teswat. Teswakuowit no: a:m..., achi mah tikihto:ka:n a:kuowit, a:mo, a..., No: yo:likawa:ki. a:mo niman wa:ki para mah niman se: kitati, sano yo:li:k wa:ki. Ke:mah wa:n yeha yo:n achi no: kuahnexyoh n' kuowtsí:n, pero para, nochi n' kuowtsí:n nochi *serbirowa**, mohkó:n wa:kik nochi ika se: motekipanowa. Wa:n oksé: no: nikneki, nitahtani, nimitstahtania tehwa:tsi:n, ke:meh i:n tein achi tohtoma:wak, ¿ke:ní:w yo:n kichi:wah, ox iwki kina:lt..., kina:l..., kina:lta:liah ne:n koma:ltampa *o** tikoihtik, iwki tohtoma:wak *o** no: ki:xmahmahka:waltiah *o** ke:ní:w yo:n kichi:wah para kitatiah? Pos yo:n i:pa *como que kip..., atirowah porque** m' a:mo nejo:n, a:mo wel tata n' tein mah toma:wak se: kkalaki ne:n itech n' tokoma:ltsi:n itampa *porque**, yo:li:k xo:tas wa:n komohkó:n tikihtowah ka ki..., kitapa:nah ika n' *hachatsi:n** pos, achi niman ihsiwtata n' kuowtsí:n *como que** mah tikihto:ka:n wa:n achi n' ihsiwwa:ki. *Ajá** para *más** ihsiwka wa:ki neli. Pos kualtsi:n neli yo:n tanemili:lis, n' talna:miki:lis wa:n yo:n tein tohto:mawak ke:meh, ke:meh ka:nachi kowtatapa:n ki:sa mah tikihto:ka:n se: kowtsí:n de tein toma:wak *s..., siquiera** de se: tanawa:l mah tikihto:ka:n yo:n kowtsí:n, ¿ke:meh ka:nachi tamamal ki:sas, ki:sas sake:ra se: tama:mal *o** tahko tama:mal *o** ke:ní:w yo:n? komo kipi:pisi:lowah mah tikihto:ka:n tehwa:n. Kipi:pis..., pisi:lowah kuali se: ta:tama:maltsi:n ahsis, mohkó:n kipi:pisi:lohkeh n' tein toma:wak kowtsí:n. Momiakiltia *como que**. *Pues** kualtsi:n neli yo:n wa:n, wa:n ke:meh i:n tehwa:tsi:n ne:ka, ne:ka, ne:ka to:nal, ne:ka to:nal, ompaka ne:wí:n ka:mpa tehwa:tsi:n, ¿no: kichi:wayah m' pane:lah *o** a:mo ke:man kichi:wkeh m' pane:lah ompakawí:n? Pos *antes** totato:wan katka ke:mah, wel neh *noabuelitotsi:n** katka, *antes** tapa:tskaya. ihkó:n, ko:n, kipiaya n' owami:l wa:n kipa:tskayah *como que, pero**, Wa:n no:... *Pasados tantos tiempos** a, a:mo mah tikihto:ka:n *este**, yankuixtok *porque** se:, yo:n kichi:waya *noabuelito** katka. Semi ne: ke:man ya. *Como que** ne: ke:mah ya, semi ne: ke:man ya. Ihwa:k yo:n kitatekiwtia:yah semi yo:n kuowit tein tikihtowa tehwa:tsi:n chika:wka:kowtsí:n semi,Neli. Neli. De yo:n kitatatilia:yah ne:. Ke:mah. *Exactamente**. Ke:mah. A:, wa:n takotsitsí:n yehwa ya para n' *cocina**, tikihto:ka:n para tokalihtik a, mah tikihto:ka:n para ika timote..., te:chtixiliah ya. *Ajá**. Pos kualtsi:n neli yo:n. A:xka:n tikita n' tehwa:tsi:n, a:mo ke:meh ne:ka to:nal mochi:waya ok n' kowtsí:n. A:man tikita tehwa:tsi:n, ¿e:ní:w tikita? Neh nikita *como que** mahyá: semi tasohti a. A:mo tikihtowah onkak kuowit ke:meh ne:ka to:nal onkaya, tikitayah n' kowyoh katka wehweikowyoh, onkaya n' kuowit sa nepatili:l, n' a:man tikitah tehwa:n *como que** mahyá: semi tasohtitiw a. ¿Kox no: ihkó:n tehwatsi:n tikita? Pos tehwa:n ne:wí:n, ke:meh i:n mohkó:n tate:mpe:wah, ta..., Nimitsilia *rapodarowah**, kima:yawih ma:s *cualquiera** kuowit *porque** mo tatampawiya. kitampawiya ne:n kahfentsi:n wa:n *como que tapodarowah** nochi, ma:s kahfe:ntsí:n, *cualquiera** kowtsí:n kite:mpe:wah para mah motapania:ntili tepitsi:n, wa:n komo wehka:wa ompa tika:wak tik..., mah te:nto yo:n kowtsí:n tein kit...., kitehte:mpe:wah, kahkokuih *cualquiera personas** tein ka:mpa a:mo kipiah ne: *lugartsi:n**. Ke:mah. Yehwa yo:n tehwa:n ne:wí:n moahkokuiliyah. Pos ke:mah, *lo que, lo que** tein neh nimitstahtanilia tehwa:tsi:n, ke:níw: tikita a:xka:n ke:meh ne:ka t..., ne:ka to:nal, *cuando** tehwa:tsi:n ti:xpeta:nik, neh niki:xehekowa tehwa:tsi:n pos teh, tehwa:tsi:n tikpia *más** tepitsi:n *este** n..., xiwtapowaltsitsí:n ya. *Como que** neh nimitstatsi:ntokia ke:ní:w tikita n' a:xka:n n' kuowit, kox, kox ihkó:n onkak n' kuowit ke:meh ne:ka to:nal, *cuando** tehwa:tsi:n pe:wak ihkó:n ti:xtamattiw, titachia, onkaya n' kuowit, kox ihkó:n tikita a:xka:n onkak n' kuowit *o** semi tahsohti a n' a:man nikita, n' teh, *como que** neh niko..., yehwa nimitstahtani:sneki neh. Pos *este** pané:, pané: ke:meh a:xka:n sanipa pané: *menos** a n' onkak *porque**, teha:n tiwehweliwkeh n' ompa ne:wí:n, a:it namehwa:n ne:wí:n ka:mpa *dios** name:chpiya ne:, wehwei *trozos** kuomeh, wa:lahka se: te:tsa:wyo:t, ehekat, wa:n nochi kiwihwitak n' tein pano:ka:tohtomaktik katka n' kuowit, kikuihkuitakepak. Wa:n de kkuihkuitakepak, achi ihwa:k a *como que** n' tiowik a:mo teh we:i kowit onkak. Tein wehwei tohtomak, ma:s wehwei nalwat ihkó:n kipiaya, nochi kinahnakasikate:kak yo:n wa:lahka se: te:tsa:wyo:ehekat wa:n sa: achi, *como que** no: te:..., te:chpolowa:ya ya tak n' tikihto:skeh, achi ihwa:k a *como que, como que** wehweliwkeh n' teha:n ne:wí:n tokowwa:n mokuihkuitakepak ma:s wel wehwei, toma:wkeh katka. Ma:s sepa onkakeh pero achi *como**, a:mo *igual** ok, tel..., teltakowtohtomaktik. *Como que** ihwa:k a yo:n pe:wak tehwa:tsi:n tikita *como que** mahyá: tasohtitiw a n' kowtsí:n, a:mo *igual** ok ke:meh achto onkaya. A:mo *igual** ok ke:meh achto. Wa:n eski ke:mah, a:xka:n tikitah neli, ke:meh tehwatsi:n tikihtowa a:xka:n mah semi tiknehmachpiaka:n, ke:meh i:n kowtsitsí:n ka:mpa ta..., ta..., te:chnawatihtokeh *que** ka:mpa tikma:yawiskeh se:, mah sepa se: tikto:kaka:n. ¿Ke:yeh? Neli ke:meh tehwa, tehwa:tsi:n, ke:meh tehwatsi:n tikihtowa a:xka:n semi tasohtitiw a n' kowtsí:n, mo:sta, wi:pta a:mo tikmatih ke:ní:w n' tipano:tih, a:mo, a:mo tiki:xmatih ok nochi n' kowtsitsí:n *o** a:mo ki:xmatih ok m' pi..., n' topi:pilwa:n a:xka:n kuowit ke:meh ne:ka to:nal tehwa: tiki:xmatiah tein *más** kuahkuali kuowit katka, tein *más** wehwei kuowit katka, a:xka:n a:mo kanah tikitah ok neli, yehwa yo:n neli nehmachka:yo:t para tehwa:n, ika n' ta..., ika n' tokowtsitsi:n mah tiknehmachpiaka:n, tota:ltsitsi:n ka:mpa tikpiah, pos yehwa yo:n tel..., tel..., tel...., nelsenka moneki, telsenka moneki, ¿ke:yeh? *por..., porque** tein *bueno**, ke:meh tikihtowah n' tehwa:n yo:n seki n' koyo:meh pos yehwa ya yo:n kitatekiwtiah ya, ke:meh a:man i:n miak talna:miki:lis onkak kení:w para tatati:skeh, ke:ní:w m' para tamolo:nti:skeh, pero tein a:mo se: momamati ke:meh tikihtowa tehwa:tsi:n tein a:mo timomatih tehwa:n tiktatekiwti:skeh yo:n chi:walis, *como que** mahyá: a:mo timowelmatih n' tehwa:n tik..., a:mo tiktati:skeh, a:mo tikekati:skeh n' tokowtsí:n, *como que** neli timomattokeh n' tehwa:n wa:n oksé: tehwa:n tikihtowah n' kowtsí:n ka:mpa onkak *o** ka:mpa te:chtixiliah ika kowtsi:n, neh nikilia n' taxkaltsí:n sa: no: ahahwiya:k. Tapapo:ltsí:n kimolo:ntiah ika kow..., ko..., kow..., kowtitsí:n mahyá: tikihtowah no: semi telwe:lik. ¿Ke:yeh? *Porque** tehwa:n i:pa ihkó:n ti:xpeta:nkeh, *desde** ne:ka to:nal te:chi:xpeta:nihkeh n' tote:iskaltihka:wa:n, ka:mpa tehwa:n tikihtowah, a:mo ke:man kipatakeh yo:n talna:miki:lis. Pos a:xka:n a:mo *porque** yo:n tikihtowah tehwa:n pos tikitah ya n' tehwa:n topi:pilwa:n, mah tikini:xekana:kan *que porque** tikitah n' koyo:..., koyo:tanemili:lis, mopatak a n' tehwa:n tonanemili:lis, mah tiksentokaka:n, semi kualtsi:n mah tiknemli:skiah mah tiktohto:ka:ka:n kowtsí:n, ka:mpa tahtaka:wtok mah tikma:yawika:n se: kowtsí:n, mah t'to:kaka:n sepa se:, ¿ke:yeh? Para a:mo ke:man poliwi:s yo:n talna:miki:lis, para a:mo ke:man te:chpolo:s *porque** a:xka:n tikitstokeh nochi tomi:n para tikchi:waskeh n' teihsá:. A:, ke:mah. Pos yehwa yo:n neh nikihto:sneki, nochi iwki se: kichi:waskia, a:mo ke:man tamis n' kowtsí:n, sano mah tikihto:ka:n, komohkó:n moskaltia *porque** kowtsí:n ne:nken sah moskaltia, *cada año, cada** se: xiwtika. Se: xiwtika. Ke:mah. Pos yehwa yo:n neh nimitsilia pos tehwatsi:n ne:wí:n mocha:nkopa xkinyo:lchika:wa m' pi:pil, kinili ok m' pi:pil ke:meh neli, ke:meh i:n mah a:mo ke:man kipolo:ka:n n' talna:miki:lis de wehka:w..., wehka:wkayo:to..., towe:ita:twa:n. ¿Ke:yeh? Kualtsi:n no: takualne:si neh nikilia ka:mpa kowyoh, takualne:si, ke:meh chiktehmeh, ke:meh tehwa:n, nochi kualtsi:n timotekipanowah wa:n onkak, mah tikihto:ka:n tehwa:n onkak miak nepale:wi:lis. Wa:n yehwa yo:n tehwa:n titahtanih, nika:n ti..., tein tita:tahmeh ya *o** tein nanna:nomeh ya, tein titam..., tein *más** tichika:wkeh ya, mah mah mo..., mah mosentokaskia neli yo:n talna:miki:lis ke:meh ne:ka to:nal towehka:wkayo:we:ita:twa:n nenkeh. Mah a:mo tikuika:n, mah a:mo tiksentoka:ka:n ke:meh a:man nikita n' koyo:..., koyo:tanemili:lis nochi, nochi, nochi *este** kitatekiwtiah n' tepos, tepostatati:lo:ni. Mah tehwa:n t'tatekiwti:ka:n kow..., kow..., kowta:..., kowtati:l ke:meh i:pa ne:ka to:nal timotekipanohtiwa:la:yah, mah t'sentokaka:n wa:n mah ihkó:n tikini:xeka:naka:n topi:pilwa:n. Pos yehwa yo:n neh, nehwa:tsi:n nimitstahtanilia, pos yehwa yo:n, kowtsitsí:n tein *más** chika:wak wa:n tein, mah tikihto:ka:n tein *más** chika:wak n' tsitsí:n. *Porque** onkak titsí:n tein *más** chika:wak wa:n onkak n' titsí:n tein semi tepitsi:n sah. Neli ke:meh tikihtowah mah onkaskia n' a:man yo:n kakatekowit, a:man a:mo kanah semi tikitah ok. Ta: ka:n kanah we:ionkak ok. A:wa:kuowit ke:meh tite:chilia tehwa:tsi:n, xa: no: tiki:xmat n' awa:kuowit, a:man a:mo kanah tikitah ok. Ta: kui..., kuah... *Por eso** nimitsilwihtok, ke:mah, kuakuali kuowit, pero a:mo tei ok, a:mo tei ok. A:mo tei ok. *Poco** n' onkak yeh yo:n tein tikihtohtok tein kuahkuali kuowit. Yo:n kakate *de veras** kuali kuowit katka, *porque** yeh yo:n semi takua:wak. Semi takua:wak. Semi takua:wak wa:n neli tekoloh katka pero poco** onkak, *poco** onkak a n' tein, mah tikihto:ka:n a:mo tei ok. A:mo tei ok. Wa:n yo:n... Ke:mah. Wehka, wehka n' ihihkak sayoh tepitsitsi:n se: kipihpiya. Wa:n yo:n oksé: netahtanilis de n..., de n..., de nehwa, ka:mpa neh no: niknemilia nimitstahtani:s, yo:n kakatekuowit tikiliah, ke:niwki n' ixiwyotsi:n tiki:xmati tehwa:tsi:n, kox na..., no: ih..., xa: no: yehwa n' tein niki:xmati *o** xa: sentaman, *porque** ke:meh tikihtowah *cada** toxola:l, ta:taman tiki:xmatih n' kowtsitsí:n. Kakatekuowit achichii:ntsitsi:n sah ata n' ima:y, mehme..., mehmelaktik. Wa:n *este** kipia ata **este**, i..., imaxaltsitsí:n nochi ata ne:n kuowtsitsí:n, n' imahmaxaltsitsí:n nochi kipia yeh i:n kakatekuowtsí:n. Wa:n ta:ki n' ita:ki..., ita:kilotsi:n achichi i:n, *este, bolitas** wa:n no: we:lik, se: kikua. ¿Wa:n yo:n se: kikua n' ie:wayo *o** n' iihtikyo? *Este** iihtikyo. Iihtikyo *como que** tsope:k no: n' ipanko n' kowtetsí:n. Iihtikyo. Yo:n temi komo yo:n chika:wayak, kualtsi:n chi:chihchi:chi:ltik ata. Wa:n tehwa:tsi:n no: nimitstahtani:sneki kox no: tiki:xmatik yo:n kowtsí:n, yehwa n' tein tikihtowa kakatekuowit, kox no: tiki:xmatik sayoh para kowtati:l, *o** kikuiah para okseki chi:walismeh ihkó:n, mah tikihto:ka:n kichi:wayah *este** yo:n kilia:yah *kowtrapiche o** xa: tikte:kakilia:ya tehwa:tsi:n kox Neh nikmati, nimitstapowia, nik..., nimitstapowia *lo que** tein neh niki:xmati, yehwa yo:n tein kakatekuowit tikihtowa, neh nikmati a:mo sayoh kitatekiwtia:yah para kowtati:l, a:mo sayoh kitatekiwtia:yah para ki..., para kimahse:waskeh n' i..., n' *isem...**, n' iteyotsi:n sanoke kikuiah para ne:n ke:meh yo:n kip..., kichi:wayah *kuowtrapiche**, nikitaya ne:, ne:ka to:nal nowe:ita:twa:n kitekiah yo:n kuowit tein achi we:itsi:n, ke:meh ne:k..., ke:meh ne:ka to:nal neli ke:meh tikihtowa tehwatsi:n motamia wehwei kuowit, *siquiera** seh se: tanawa:l wa:n tahko. Seh se: tanawa:l wa:n tahko kihto:sneki, *este** se: se: ma:it, wa:n tahko. Ihkó:n nikimpia neh ok ne: *norancho n' kuomeh, pero** ne:n yo:n *este**, teh, kinilwiah *carboncillos**. Ala:wakkuowtsitsí:n. A:, yehwa yo:n ala:wakkuowtsitsí:n. Neh nikimpia n' tein sehsentanawa:l, pero neli kuowmeh, tohtoma:wkeh. Wa:n ne:chinkowili:snekih, A:. Tohtoma:wkeh. pero a:mo nikinamaka *porque** a:mo kixta:wah ke:mih moneki wa:n nejó:n semi kuali kuowit. Kualtia para kiki:xti:skeh wapal oso kki:xti:skeh yehwa ya yo:n *vigatsitsi:n**. Wa:n ke:mah, kikuih *para, para mesa, para sillas** kinchihchi:wah ne:n *carpinteros**. Yo:n semi k..., semi k..., semi... Wa:n oksé: ne:ch..., ne:chtapohpolwi na:nah oksé: tatsi:ntokalis de yo:n kow..., ala:wakkowtsí:n tikihtowa, ¿ke:niwki n' ixiwyo yeh tamati? ¿Ox ne: ka:n tiki:xmati? Welis niki:xmati *o** welis a:mo niki:xmati *porque** ke:meh tiki..., ke:meh nimitstapowia tehwa:tsi:n, ke:meh ne: tehwa:tsi:n ne:wí:n wa:n tehwa:n nika:wi:ni a, ta:taman, ta:taman tiki:xmatih n' kowtsitsí:n, x..., *o** ta:taman tikto:ka:yi:xmatih, ma:ski wel yehwa eskia n' kowtsí:n, pero ke:meh neh nimitsilia, tehwa:tsi:n, xa: sentaman to:ka:it tikmati *o** xa: no: iwki a n' tein neh niki:xmati. Pos i:n tikiliah ala:wakkowtsí:n yeha ya nimitsilwihtok *castillakopa** tak kiliah *carboncillo**. Pero nejó:n ixiwyotsitsi:n wehwei ata, achichii:ntsitsi:n, achichii:ntsitsi:n ixiwyo wa:n achii:ntsitsi:n ika pahpata:wak. ¿Wa:n no: teyowa? Nejó:n kualtsi:n, kualtsi:n iteyotsi:n, nejo:n *mohmorado** n' iteyotsi:n, semi kikuah n' to:to:tsitsí:n, n' ika motekipanowah. Mela:k kikuah yeha yo:n tikiliah ne:, *cualquiera** to:to:tsitsí:n kikuah n' iteyo, *cuando** teyowa. *Pues** welis ke:mah, x..., pos yehwa n' tein neh niki:xmattok tein ika motekipanowah n' okuiltsitsí:n ke:meh yo:n chiktehmeh, ke:meh yo:n *este** kuitatohtokmeh kinilwiah. *Eso**. Ke:meh yo:n *est... Ajá** yehwa yo:n semi kitelwelitah. Kua:... Yehwa yo:ni. *Pues**... *Ajá**, yehwa yo:ni. Yehwa pos tein neh niki:xmattok neh. Nochi kikuah n' kuitatohtokmeh, yo:n sakua:me:tmeh kinilwiah. Yeh yo:n kiniliah mohmotmeh nochi kikuah. Neh nimitse:ktahtania neli mah, *porque** ne: neli ta:ká:n, a:mo yehwa wa:n neh mah nimitsilihto *que** yehwa yo:n kowtsí:n wa:n ta:ká:n a:mo yehwa n' tein tein tehwa:tsi:n tiki:xmattok wa:n tein neh niki:xmattok. A:mo, ta: nikakik kualtsi:n neli n' ke:meh yo:n, tein neh niki:xmati yo:n kowtsí:n, no: yehwa n' tiki:xmati n' teh. Ke:mah. Oksé: kowtsí:n, a:mo nikmati yo:n, tio:kowit ox no: kualtia para kowtati:l. ya que** timonohno:tstokeh nochi n' taman kowtsitsí:n mah timoyeki..., mah timoye:ktapowi:ka:n, yo:n tio:kowit, ox sayoh para kowtati:l no: kualtia *o** kualtia para okseki kiki:xtiah okseki kowtsitsí:n. A:, pero yo:n kualtia, yo:n mohkó:n we:i, wehwei, toma:wak mochi:wak, yo:n kualtia para n..., kualtia weh para wapaltsitsí:n, *para viguitas** nochi kualtia yo:n. Kite:mpe:wah ne:n tikihtowah yo:n kuow..., kowwapalchih...., kichihchi:wanih. *Ajá**. Yehwa yo:n. Wa:n oksé:... Ne: neh *norancho** yeha yo:ni, yeha ya i:n tein tikihtowa onkak yeha yo:n kowtsí:n tein, tein *ric...**, tikilia ne: ahokuowit wa:n at..., tein yekintsi:n, yekin, tein yekintsi:n tine:chilwih, ne:, tio:kuowit, ton tikihtoh. Tio:kuowit. Tio:kuowit. Yo:n, yo:n kilwiyah a:yakachkuowit, yo:n no: semi *bueno**. Wa:n a:yakachkuowit semi takua:wak. Wa:n yo:n a:yakachkuowit wa:n yo:n kilwiah *este**, tsiwahkalti:yo:t, yo:n nochi kuahkuali kuowit. ¿Tiki:xmati n' tsiwahkalti:yo:t? ¿Tsiwahkalti:yo:t, kati:yeh, ke:niwki yo:n tamati? *Este**, ixiwyo achichi i:n, ata we:weyak, we:weyak n' ixiwyo. Ihkó:n, ihkó:n motekpa:na ne:n i..., ne:n ixiwyotsi:n, ke:mah ahko momaxal..., momaxalowa ya. Yo:ni sah. Semi kuali kuowit. Ke:mah, no: teyowa. ¿Wa:n no: teyowa? Tsiwahkalti:yo:t, a:t ox yehwa n' tein neh niki:xmati kiliah tsiwahkaltio:kowit, xa: welis yehwa ya. Xa: yehwa ya pos. Tehwa:n nika:wí:n tiki:xmatih se: kowtsí:n mono:tsa tsiwahkaltio:kowit, xa: yehwa tehwa:tsi:n tikihtowa tsiwahkalti:yo:t, ke:meh nika:wí:n tehwa:n tiki:xmatih tsiwahkaltio:kowit. tein no: kikuih para ke:meh i:n kiki:xtiah kowwapaltsitsí:n *o** kki:xtiah ke:mih i:n Para yeha. para kow..., para kalkowit. Para kalkowit, nochi, nochi yeh serbirowa** para yeha yo:n, para, para n' tsilihtok. Tsiwahkalti:yo:t, tio:kuowit, *este** a:yakachkuowit, yeha ya ke:meh i:n nimitsilihtok ala:wakkuowit. yeha yo:n nochi kualtia *para viga, para** wapal. Ya: ke:mih yo:n a:wa:kuowit yeh kiki:xtiah *para viga porque** yeha yo:n kihtowah *como que**, kilwia:yah n' ta:tomeh *cargadores, porque** semi takua:wak, kki:xtiah tihtilaktik. Tehwa:n tikto:ka:ytiah tai:xwi:pa:nka:yo:meh, tawi:pa:nka:yo:meh *o** tikihtowah tehwa:n *este**, ne: taihtiyo:meh. Ke:mah, yehwa yo:n *como que** yehwa yo:n kikuih. Yehwa yo:n kikuih. *Ajá**. Pos wa:n yo:n tik..., ne:chto:ka:ytilih a:yakachkuowit, a:mo tine:che:kmela:wilih ke:ní:w, ke:niwki yo:n ixiwyo, ox no: teyowa *o**, *o** a:mo teyowa yo:n kowtsí:n, a:yakachkuowit. A:yakachkuowit no: teyowa pero ata yeh pané: pahpa..., pahpatachtik n' iteyotsi:n. *porque** yo:n semi kuali kuowit, yo:n *de veras** kuali kuowit *porque** kualtsi:n chi:chi:ltik komohkó:n kki:xtiah wapaltsí:n. ¿Wa:n yo:n no: xo:chiowa, ke:niwki n' ixo:chio? Ixo:chiotsi:n kualtsi:n ata pahpatachtik. ¿Wa:n yo:n kualtia i:pa para, para kowtati:l sah *o** no: kikuih para ke:meh i:n kki:xtiah wapalmeh *o** kow..., *o**, *o** kalkowit. Tein i:n nimitsinte:ne:wilih nochi kualtia para wapalmeh, yo:n i:pa para wapalmeh, a:mo *porque** i:pa kowtati:l sah *porque** kuahkuali kowmeh. Ke:meh eskia i:n tio:kuowit *como que** kuahkuali kuowit *igual** yehwa yo:n kuomeh. Wa:n yo:n no: kikuih para kowtati:l, *como que** no: kualtia. No: kualtia yeh tak, ma:s tikih...., tikihtowah kuahkuali kuowit pero komo se: kite:mpe:wa wa:kik, no: kualtia para tatas. Ke:mah. *Pues** semi kualtsi:n, pero sayoh, sayoh mah tikihto:ka:n se: ki:xtasohta *porque** kuali kuowit, a:mo kualtia para mah kowtati:l. *Pues** nochi a yo:n te... Kuali kuowit, kuali kuowit, ke:mah. *Pues** nochi a yo:n tein ika timonohno:tskeh de n' kuowtsitsí:n, a:mo nikmati xa: tikpias *más** talna:miki:lis tepitsi:n para tine:chtapowi:skia oksentaman tein a:mo nimits..., tein a:mo nikahsika:mati neh. *o** xa: tehwa:tsi:n tikmattok *más** talna:miki:lis, ne:ch..., kuali ne:chtapowi:skia wa:n komohkó:n i:pa yehwa sah, pos mah ti..., tasohka:matili:ka:n. Pos timonohno:tskeh ya, yeha ya n' kowtsí:n, tikihtohkeh toni n' tepitsi:n tekoloh n' tokowtsi:n pos, tiki:xmatih yeh i:n *rancho** tineminih *porque como que** tik..., tiktatiyah, n' ika tikmatih kati:ni n' tepitsi:n tekoloh n' tokowtsi:n. Ke:mah. Yo:n oksé: kowtsitsí:n, ¿tiki:xmattok yo:n kilwiah kuoma:ykuowit? N' kuoma:ykuowit no: niki:x..., niki:xmatik ok. Pero yo:n mah semi nikihto, yo:n poliw. A:, n' a:mo tei ok. Yo:n a:mo tei ok n' teha:n ne:wí:n, tel, tak, tak onkak ne:wí:n kowtah a. Yo:n *hasta** kualtiaya kichi:wayah kali. Kuo:maykali neh nii:xpeta:n kiilwia:yah. ¿Yo:n kuoma:ykali tikiliaya ixiwyo *o** ikowyo? A:, ixiwyotsi:n. Ixiwyotsi:n kitekiyah. Ke:meh yo:n nesi teha i:pa ye:wa ya tskakilih, ika kihtowah kitekih wa:n ke:mah *como que kimahmanohchi:wayah** no:, wa:n ke:mah ke:waltiah ke:meh i:n kipihpilohtiwih *hasta** ahko, nikita ok se: kaltsí:n kichihchi:wkah, nik..., nik..., *como que** ihkó:n *como que** kisa..., kisa:lohtiahkeh *como que** e:wa tatsi:ntan, *hasta** ahko *como que**, no: ihkó:n kina:mikti:tih n' ahko. Kilwia:yah kuoma:kal, *como que** kuoma..., kuoma:kali. Kuoma:kali. Kuoma:kali. ¿Wa:n yo:n kaltsí:n kichihchi:wayah ika yo:n kuoma:kali tikihtowa tehwa:tsi:n, ka:n tahxi:kaya? Pero, tak kanah, *dios** ta: *como que** mah tikihto:ka:n *vivirowa:yah** itampa ne:n tokni:wa:ntsitsi:n. Ompa cha:nchi:wayah. Wa:n tein no: kichi:wayah ne:n kali de n..., de n' kaltsí:n no: *igual, como que** ke:meh kuoma:kali, nejo:n kikuiyah yo:n kiliah anay, anayma:tsí:n no: weli, yo:n no: kikuiyah. Wa:n tein no: kualtia yeha yo:n tikihtohtoyah kuowxiwma:tsi:n. yo:n no: kualtia, tikiliah[kiliah] *palma** n' koyo:meh, pero teha:n tikiliah kuowxiwma:tsi:n. *Bueno**. Ke:mah. *Lo que** tein neh ne:chpolowa tepitsi:n nimitstah..., nimitstatsi:ntoki:s tehwa:tsi:n ke:yeh n' kikuiah n' kuoma:y..., kuoma:yxiwit kox *este** wehka:waya *o** a:mo pala:nia *o** a:mo ma:xi:i:nia *o** ke:yeh yo:n kitelwelitayah para kuow..., para n' kuokalx..., pero kuowkali kilwia:yah kuoma:ykali. Kuoma:ykali n' kihtowa:yah taxi:ko:s taxi:kowa:ya na:wi xiwtika. Na:wi, nawi xiwtikia. Na:wi xiwtika, pero tak yeh tila:wak n' kita:lia:yah, ka:n ta: neh katka nipili ok yo:n nikihtowa nikitaka ika ta..., kualtia ko..., kua:maykali *hasta** no: *moi:invitarowah m' pobres** ta:tomeh katka. Kichihchi:wah yo:n wa:n *cuando** kualtia ya ke:mah mota:tamakah ya. Kualtiak a n' kuoma:kali. Neh niki:xehekowa xa: no: semi telkualtsi:n *porque** ke:mih yo:n neh nikihtowa yo:n se: se: talna:mikilis semi kualtsi:n ke:meh nikihtowa neh a:mo se:, se: mo..., motapatihtok ika n' taxta:wi:l *sino que** yehwa *mismo** xiwtsí:n se: ki..., se: ikowtsí:n se: kiteki wa:n se: kima:ihkiti wa:n se: kisa:lowa ya. Niki:xehekowa semi kualtsi:n yo:n *porque** a:mo se: ki..., mah tikihto:ka:n tehwa:n a:mo tikmokua:tamihtokeh ka:ni n' tikuiskeh n' taxta:wi:l para tikowaskeh yehwa i:n, i:n tikchi:watih. Komo onkak ikowyohka:n neli yo:n kuowta:..., kuow..., kuowma:tsi:n, kowma:ytsi:n tikihtowah, sayoh se: kima:teki. Kima:tekih sah. Kima:tekih wa:n oksepa seliya, oksepa seliya. Wa:n a:man neh nikihotowa komo a:mo tikpiah tomintsi:n wa:n nipa kipia de mokowalani n' *cartontsi:n** para, para se: kipan..., se: kipatsakuas a n' kaltsi:n. Yehwa yo:ni. Wa:n yo:n *cuando** pe:wa pala:ni a, ma:xi:i:ni a *o** ke:ní:w n' kimatih yo:n *cuando** pe:wa pala:ni a *o este** ihwa:k tahxi:ka ya *o** yehwa yo:n Pero tak eski sa nipa pala:ni xiwtsí:n, sa nipa pala:ni eski xiwtsí:n. Tak eski pala:ni neh nimolwia, ke:meh neh katka nitsikitsi:n ok nikitak ika. Pala:ni xiwtsí:n. A:mo, a:mo ma:xi:i:ni, *como que** n' ompa pala:ni a yo:n. Ke:mah, ke:mah. I..., kiketsah yo:n kaltsí:n. No: uhki, no: uhki kualtsi:n kimo:..., kitekpa:nayah, kihilpihtiowih. Wa:n yo:n anaykowit no: iwki kichi:wayah n' tikihtowa tehwa:tsi:n. A:, no: iwki kichi:wayah. *A ver** xkita sah. Eski, eski a:xka:n moelka:wtiwi:ts a nochi yo:n talna:miki:lis tein ne:ka to:nal mochi:wtiwa:la:ya, n' a:man nikita neh, n' a:man pos mah tikihto:ka:n nochi kohkoyo:kalimeh ya n' a:man kikehketstokeh n' tokni:wa:n tein ne:ka to:nal ka:mpa cha:nchi:wayah n' toteiskaltia:niwa:n pos nochi moehelka:wtiw a. Ke:meh a:xka:n tehwa:tsi:n nimitskakilia kuoma:ykowit, Moelka:wtiw a. no: nika:kakini kihtowa que kualts..., kuali, kuali para kichihchi:wah se: kalekawiltsí:n, anaykuowit, yehwa n' ke:meh yo:n kuo:maykuowit, yehwa n' ke:meh yo:n tikihtowah tehwa:n sak..., s..., *este** owasakat. Nochi kualtia ya n' achto. Nochi kualtiaya n' kichi:wayah m' *pobre* ta:tomeh. Neli ne: ke:man nochi kitekiti:ltia:yah. Pos, yehwa yo:n kualtsi:n. *Eso**. Oksé:, oksé: na:no timoka:wkeh a:mo tik..., te:chpolo:to ok a:mo nimitstapowih, n' ta:olkowit ke:ní:w, tehwa:tsi:n ox tiki:xmattok *o** a:mo tiki:xmati n' tao:lkuowit. Niki:xmattok, yo:n no: semi kuali kuowtsí:n. ¿Para kuowtati:l? Para kuowtati:l wa:n ma:s, no: kualtia *cualquiera** kowtsí:n *serbirowa**. Yo:n mehmelatstik moketsa, mehmelatstsitsí:n wa:n yo:n ta:ki ihista:k n' iteyotsi:n, semi kikuah n' to:to:tsitsí:n. ika motekipanowah, yeha i:n tikihtowa kuitatohtoktsitsi:n, kikuah tikiliah yo:n ti..., nochi ma:se:wal titahtohtokeh, yo:n tikiliah *te:nhachahmeh** ne: mela:k ika motekipanowah, semi kikuah n' iteyotsi:n. Yehwa ya. *Te:nhachahmeh** n' tehwa:n tikiniliah. *Ajá**. Ke:mah. *Eso**. Yehwa n' tehwa:n tikiniliah te:na:ka:lmeh, ¿ka:nah? Yehwa ya. *Te:nhachahmeh** nankinilia namehwa:ntsitsi:n. Wa:n yo:n tao:lkuowit, *como que** mah tikihto:ka:n tehwa:n no: semi telchika:wak n' tit. Yo:n semi chika:wak n' iteyo:tsi:n. No: kualtia mohkó:n se: kka:wa mah ¿Wa:n sayoh kualtia para kowtati:l *o** no: kualtia para kalkowit ke:meh i:n komo se: kineki se: kitatekiwti:s? mah, *como que** mah toma:waya n' kowtsí:n ta: no: kuali kuowit. Yo:n semi no: takua:wa:k kuowtsí:n. Oksé: no:, no: n'mitstahtani:sneki n..., tehwa:tsi:n ox tiki:xmati yo:n kilwiah tsontsapokuowit, tsontsapot. Ke:mah. Yo:n no: kuali kuowit. No: kuali kuowit. Wa:n no: ta:ki. Ta:ki. ¿Wa:n i:n ita:kilo no: we:lik se: kimahse:wa? ¿N' tsontsapot? ¿Pero ke:yeh n' ka:n we:lik? N' ta: yeh mah, telwe:lik yeh yeh, onkaskia sah, n' ta:... *Ajá**. i:n kineki n..., nochi por it..., *cuando itiempo** n' ta:ktiw A:it ke:meh, ke:meh katí:n, katí:n tapowalmeh yo:n semi ta:ki mah tikihto:ka:n tehwa:n i:n tsontsapot? no:. Neh no: nite:te:nkaki kihtowah tsontsapot pero, pos mah semi tikahsika:i:xmatika:n ihkó:n kuali, kuali, a:mo, *porque** nika:n ka:mpa ika tehwa:n ticha:nchi:wah a:mo mochi:wa semi. A:, n' a:mo. Yo:n mochi:wa *más** ne:wí:n paratanikua:kopa ya, ka:mpa *más** takawa:ni a tepitsi:n, ompa yo:n tikitah tehwa:n no: onkak, Pero pos neli ke:meh nika:wí:n tehwa:n a:mo kachi, a:mo kachi te:chta:kamati ok nikilia neh. A:, ka:mpa ihkak n' kuowtsí:n *de veras** kualtsi:n ta:ki, mela:k kualtsi:n ta:ki. Kualtsi:n ta:ki. wa:n nelika we:lik no: n' ita:kkayotsi:n. Wa:n yo:n ikowyotsi:n i:pa sayoh para kowtati:l, *o** no: kualtia para ki..., ki:xtsaya:nah ke:meh i:n para kalkowit *o para** wapaltsitsí:n? Tak no: kualtia pero mohkó:n mah melatstik, mah kualtsi:n ihka wa:n ta:ká:n ke:meh yo:n mo..., motamimaxaltia n' kowtsí:n pos a:mo no: kualtia, sano *siquiera** yehwa n' ita:kkatsi:n *como que** ne:n ta:ki. Ke:mah, ke:mah. Wa:n oksé: yo:n kiliah kowtsapot, tehwa:tsi:n no: tiki:xmattok. Ke:mah, nochi niki:..., ne:wí:n nochi onkak yeha yo:n kuowtsitsí:n. Wa:n yo:n kuowtsapot no: kikuih para kowtati:l *o** no: kikuih para ke:meh i:n kitapa:nah, ki:xtsaya:yah. A:, no: kualtia. Yo:n no: kualtia para, para wapaltsí:n, kki:x..., no: ki..., wel ki:xtapa:nah mohkó:n tein *como que** mah tikihto:ka:n toma:wak a. Wa:n i..., imaxaltsitsi:n yehwa para kowtati:l kikuih ya no:. Ke:mah, para kuowtati:l *serbirowa**. ¿Wa:n ita:kilotsi:n no: ki..., sayoh para kimahse:wah *o** kinamakah? Kinamakah. A:, yo:n kinamakah, pero yo:n pati:yoh n' kinamakah. Yo:n ma:kui:l *peso** se: tsapotsí:n. A:, pos neli. O:me ika *diez** kika:wah. ¿Wa:n yo:n ixo:chiotsi:n ke:ní:w, ke:niwki n' tachialis kipia? Ne:n tein tikihtowa n..., ¿n' kuowtsapot? Kuowtsapot. Pos a:mo x'mati, *porque** yeh yo:n ika e:wa tsikitsitsi:n, tsikitsitsi:n *hasta** iwki wehweia n' ita:kka. mo..., mo..., mopehpechowa ata ihkuí:n ikehke:span ne:n *ivaritayo**, ompa, ompa tsohtsomoliwi, tsohtsomoliwi ke:meh eskia yo:n kahfe:nkone:meh. Wa:n ompa wehiya ya. Neh wela:man, neh ihkak se: n' kalte:noh, wela:man teltsikitsitsi:n. Wa:n a:mo, a:mo teh nikita poso:ni, *únicamente** niman e:wa *como que** tsa:tsapokone:meh. A: pos neli. No: semi taman kowtsí:n neli. Yo:n no: tamantik. Wa:n yo:n tsontsapot, ¿tiki:xmattok n' ixo:chiotsi:n ke:ní:w yeh? *Hasta** a:mo nik..., nikta:lia *cuidado**, no: uwki sah weh n' e:wa. No: tsik..., no: tsikitsitsi:n mone:xtihtiw no: tsapotsitsi:n no: n' tsikilitsitsi:n. Pané: a:mo poso:ni. A:mo x'mati. Nikelka:wtok. Nipanowa ne: *norancho**, wel yehwa yo:n a:mo n'piya. Pos welis a:it ox ke:man se: kita sah, pero x..., nimolia neh xa: no:, Nipanowa niow ne: *norancho**, ne: Kui:cha:te:noh wa:n nipanowa se:, se: no..., *nopariente** ita:lpan ihkó:n, ihkak ohte:n o:me *mata**, nochipa ya nipanowa *cuando** tsikitsitsi:n, a:mo ke:man nikita ke:maniá:n xo:chit poso:ntok. Nikita *que** ta:ki a, ta:ki a n' *cuando** mopihpilowa tsikitsitsi:n *hasta** iwki wehweia. ¿Wa:n yo:n, yo:n kiliah wa:xkowit, tehwa:tsi:n no: tiktatekiwtia para ne:n, para n' tikote:noh ke:meh i:n ika tah..., taxo:taltiah *o** sayoh kikuih para ki..., kikuih sah n' ita:kilo:tsi:n *o** no: kualtia para kowtati:l? Kualtia para kowtati:l de yo:n kite:mpe:wah pero, komo tei:n yo:n ta:kik, tein kuali wa:xin mah tikihto:ka:n, a:mo no: nakah kima:yawi *porque** tik..., *como que** ta:ki *cada** xiwit, tein yo:n we:weyak. Ke:mah, ke:mah. A:, no: miak taman onkak wa:xin. Ta: miak taman no: wa:xin ata. E:yi taman. Seki yo:n *moradito** tein yo:n achichi i:n we:weyak wa:xin, wa:n seki yo:n ta:ki achichii:ntsitsi:n, tein yo:n ta:ki mayo. Wa:n tein ta:ki *de todos santos** yeh we:weyak, achichi i:n, ata *mohmorado** wa:xtsitsí:n, yeh we:weyak. Wa:n onkak se: tein kiliah kowtahwa:xin. Onkak n' kowtahwa:xin tein kiliah wa:xin *cimarrón**. A:, wa:xin *cimarrón**. No: kimahse:wah. ¿No: *igual** ahwiya:k ke:meh n' okseki? A:, no: *igual**. *Como que** no: iwkia. Wa:xin pero no: kimahse:wah, pero únicamente por** tsikitsitsi:n. Yo:n a:mo tato:kal mah tikihto:ka:n wa:n i:n seki tein 'tsilia tato:kal. Wa:n yo:n nochi kualtia para kowtati:l yo:n kowtsí:n. Wa:n sayoh para kowtati:l, ihkó:n para kalkowit a:mo no:, a:mo no: kikuih. Nochi kualtia para kowtati:ltsi:n. ¿O no: kuali? Yo:n a:mo kikuih *porque** a:mo we:ikowit mochi:wa semi. Wa:n ke:meh i:n, komo se: kineki se: kitatekiwti:s para kowkalikxitsí:n, neh niki:xehekowa xa: no: kualtias *porque** semi chika:wka:kowit. A:, ke:mah *porque** takua:wak. Takua:wak. Takua:wak se: kketsa se: kalkone:t, para tehsá: *serbirowa** yo:n kualtia para imets ne:n kalkone:t. Ke:mah. Nochi tein taman wa:xi:n tein tine:chtapowihtok, nochi kualtia para kowkalikxit. Ke..., ke:mah, nochi kualtiya. Wa:n ixo:chio:tsi:n de yehwa, yehwa yo:n kow..., kowts..., kowtsí:n tikte:ne:wtokeh, ¿ke:niwki n' ixo:chiotsi:n yeh? ¿I:n wa:xin? Yeh ata ihista:k. Ihista:k n' ixo:chiotsi:n, *bohbolitas** mochi:wa. Ista:k. Wa:n pohpotoxtik. Yeh yo:n *bohbolitas**, n' ompa ke:mah ompa wi:tsa ya n' wa:..., wa:..., wa:xseltsitsí:n. A:, pos neli. ¿Wa:n yo:n no: niman se: kimati *cuando** pe:wa chika:waya ya? ¿I:n wa:xin? *Ajá**. ¿Pero ke:yeh n' kanah? N' ta: *como que** se: kahkoita ika t..., n' tikiliah, tikiliah *mexicano** yo:loh a. Tein yo:loh a. A:, n' tein yo:loh ya. Mota n' tein yo:loh a, ke:mah kitekih a. *Pues** yehwa sah yo:n neh nik..., nimitstahtanilia, miak tasohka:matik te..., *lo que** tein tine:chilih. Neh nimono:tsa niRubén Macario Martínez, niwa:le:wa de Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel. *Ajá**. Pos tasohka:matik timonohno:tskeh neh no: nik..., ni..., niwi:tsa ne:wí:n por Xalpantzingo. Neh nimono:tsa María Guadalupe Vázquez. Nika:n ti..., timonohno:tskeh kuali pos tasohka:matik. Tasohkamatik.