A:man na:nah, ne:chtapowih, teh xa: tiktelmati teh tein teh..., yo:n xo:chitsí:n se: ka:ketsa, katí:n xo:chitsí:n tika:ketsa n' teh, yehwa neh n'neki n'matis. Itech abril wa:n mayo wa:n junio nitaa:ketsa, nik..., neh ntaa:ketsa ne:, *este**, chamak..., chamakih. Xo:chitsí:n, chamakih mah... Ke:mah. Nikpa:ka A:, n' chamakih n' tika:ketsa. No: kuali tika:ketsa n' *xantohi:xpan**. wa:n nik..., nik..., niki:xtilia nochi yo:n inakastayo, ixo:chiotsitsi:n kualtsi:n nik...., nikchipa:wa, kualtsi:n nikpa:ka n' xo:chitsí:n wa:n nik..., ne:n *artal, artalito** nikpia na:..., na:wi n' xo:chia:ko:mit. A:, na:wi. Na:wi noxo:chia:ko:n nikpiya, nikahkalakilia ehe:yi. ¿Ehe:yi chamakih? Ehe:yi chamakih. A:, yehwa n' tika:ketsa. Yehwa nika:ketsa. Wa:n de tami a n' chamakih. wi:tsa ya seki xo:chitsí:n, *como que bueno** miak *clase** xo:chitsí:n onkak a, sepa, oksepa seki poso:ni xo:chitsí:n, tein nik..., nik..., nikta:lia, nikt..., tein itech nikchi:wa *planta**. *como que**. Yeh, tein tato:kal, de A:, wa:n yehwa ya n' tika:kestsa tein tato:kal. yehwa nejó:n nika:ketsa ke:mih, miak xo:chitsitsí:n, *como que** a:mo nochi n'to:ka:ymati pero nikwelita, nikowa m' *planta** wa:n nikah..., wa:n poso:ni, A:, n' tik... nitako..., ik..., ika yo:n, *cubetitas, ésole** ihkó:n se: ki..., nikowa yo:n *ehesqui...**, i:pa kiniliah mah ika se: kies..., kiskalti xo:chitsí:n. A:, yehwa n' ika tikowa wa:n yehwa ya n' ika ne:n mo... Wa:n de pohposo:ni, nik..., niteki a wa:n nika:ketsa. A:, n' tika:ketsa ya. Wa:n a:mo tikto:ka:yi:xmati ke:ní:w mono:tsa. ¿N' xo:chitsitsí:n? Pos seki yeha ya de yo:n nimitsilia *azucena**. A:, yehwa. Pos xa: yehwa ya neh niki:xmattok. Yo:n seki, seki mochi:wa ata kahfe:ntah. Azucena wa:n... No: tiki:xmattok, yo:n mochi:wa seki kahfe:ntah, ata chihchi:chi:ltik no: kiliah *azucena** neli. Kohkostik ata. Seki, seki kohkostik mochi:wa yeha yo:n no:, tein kahfe:ntahxo:chit mah tikihto:ka:n, yo:n a:mo, a:mo tato:kal, pero no: kualtsi:n poso:ni. A:mo, neh nikix:mattok chihchi:chi:ltik, mochi:wa. A:, no:. A:mo, neh niki:xmattok yehwa n' okseki tein yo:n nimitsilia kiliah *azucena**, yeh tato:k nimolia neh *porque** mochi:wa kahfe:ntah neli, pero kito:kkah no:. *Exacto**. Ke:mah, kipia ikamohyotsi:n. *Eso**. Ikamohyotsi:n kito:kkah wa:n a:mo poliwi, ompa moka:wa. Wa:n okseki yo:n mahyá: sakat ata ne:n ixiwyotsi:n, no: kualtsi:n poso:ni, ¿yo:n no: tika:ketsani? Nochi nika:ketsa. A:, nochi tika:ketsa. *Lo que** tein nikita *que** kualtsitsi:n poso:ni, nochi nika:ketsa. A:, nochi tika:ketsa no:. Nochi nika:ketsa. ¿Wa:n tein tikowa pos no: tika:ketsa *o** a:mo? Nik..., nikowa nochi yo:n tein kualtsitsi:n *este** yo:n tek..., kualtsitsi:n xo:chitsitsí:n mo..., yo:n seki *mohmoradito** ata wa:n seki ihista:k wa:n seki chihchi:chi:ltik xo:chitsitsí:n nochi nika:ketsa. A:, no: nochi tika:ketsa. A:, no: tikowa ya. Nikowa, nikowa. Wa:n pos yeh... *Cuando** a:mo tei ok n' ompa ne: ne: nocha:n xo:chitsitsí:n nikowa ya. A:, n' tikowa ya, ompa i:n Kuesala:n tikowaki. Nikowaki i:n Kuesala:n, *cualquiera** tein nikwelita xo:chitsitsí:n, nikowa. Yehwa ya nika:ketsa. A:, wa:n yehwa ya tika:ketsa. A:, pos neli. Ke:mah, *porque** neh ka:n niki:xmatia komohkó:n seki i:pa onkak xo:chitsí:n, neh niki:xmattok yehwa yo:n *azucena**, niki:xmattok yo:n chi:chi:ltik, wa:n niki:xmattok seki mahyá: *rositas** wa:n seki *más** kipia kualtsi:n *color**. Neh niki:xmattok e:yi taman yo:n *azucena**. Pero yeh mochi:wa ompa ne:, ne: nejo:n kaltsi:ntan, a:mo se: kikowa, a:m... No: mochi:wa, *como que** seki yeh nimitsilia kohkostik mochi:wa, wa:n seki mochi:wa *este** no: ista:k. A:, no: ista:k. No: ista:k. ¿Wa:n kohkostik yo:n no:, no: kito:kah *o** mochi:wa sah ompa tikihtowa yehwa yo:n? Tikilwiah mochi:wa sah, pero a:mo mela:w. Tak tikihto:skeh no: tato:kal. Pero ne: ke:man ya n' kito:kkah wa:n a:mo poliwi ne:n tein..., A:mo poliwi *matita**. *como siempre** onkak. A:, pos neli. E:mah. Ke:mah, *es que** ka:n, ka:n nochi se: ki:xmati seki, neh a:mo nochi niki:xmati neh, tein tikilia kostik neh a:mo niki:xmati, neh niki:xmattok i:pa e:yi taman sah. A:, ta:... E:mah, niki:xmattok yehwa yo:n *azucena** yo:n chi:chi:ltik wa:n yehwa yo:n seki yo:n pané: iihtik ata yo:n *rosita**, wa:n seki yo:n, seki chi:chi:ltik mahyá:. E:mah. Wa:n seki, yo:n seki te..., tein kaltsi:ntan xo:chit sah nochi ma:s tikiliah *medio corriente**, yo:n *este**, yo:n seki, yo:n achichi i:ntsitsi:n sah ata mokehketsa, yo:n kualtsitsi:n poso:ni, seki seki tikiliah i..., ixkualtsitsi:n wa:n seki ke:meh yo:n ata, ke:meh yo:n kualtsi:n chi:chi:ltik. Wa:n no: onkak n' ista:k. A:, no: onkak istak. A:mo niki:xmati neh. A:, e:yi taman no:. A:mo niki:xmati. Neh tein nimitsilia, yehwa sah yo:n tein i:pa niki:xmattok. E:yi taman, eyi, e:yi ta... Pero neli nejo:n yeh mochi:wa neli kahfe:ntah wa:n kualtsi:n ima:tsitsi:n ihkui:ni xohxoxoktik wa:n pihpitsa:wak ne:n A:, ne: mokehketsa ma:ma:yehyewaltik. A:, mayehyewaltik. Pos no: taman neli, a:mo niki:xmati neh. No: taman. No: taman. Wa:n e:yi *color** poso:ni. A:. A:, tsikitsitsi:n, tsikitsitsi:n, pero pos no:, no: miak taman. E:yi *color** poso:ni xo:chitsitsí:n, a:mo we:wehkapania, achichii:ntsitsi:n sah mochi:wa. A:mo, a:mo wehwei. Miak taman. E:yi taman. E:yi taman, onkak *medio panmoradito** wa:n onkak n' tein kualtsi:n *como que** A:, eyi taman. A:, pos neli. nik..., ox nikihtowa n' *color de rosa**. A:, pos neli. Ta: nejo:n miak taman onkak xo:chitsi:ni. *Color de rosa** wa:n onkak *moradito**. Neli pos a:mo niki:xmati neh pero pos nejo:n neli ta:..., ta:taman se: ki:xmati. Ke:mah, nejon, ke:mah ke:meh nejo:n teh ne: ka:mpa tinemi pos no: taman ompa n' onkak wa:n, wa:n ma:ski *mismo** yehwa pero a:mo se: ki:xmati. A..., *eso**, ta:taman. A:mo se: ki:xmati. Pos, a:mo tehsá: i:pa ihkó:n timotapowi:skeh para, Ke:mah. Pos yehwa sah yo:ni na:nah nimitstahtanihtoya n' tein tiki:xmati tine:chilih, tasohka:matik miak. Neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel. mah tikihto:ka:n timomakah *cuenta** tohto:ni xo:chitsitsí:n onkak. Ke:mah. A:, *bueno**. Tasohka:matik, neh nimono:tsa niMaría Guadalupe Vázquez, Xalpantzingo. A:man, na:no n'neki nimitstahtani:s ke:niwki yo:n kiliah yo:n ka:ka:lo:xo:chit. Ke:niwki n' onkak, ka:nachi taman yo:n onkak wa:n ke:ní:w ne:n ixo:chiotsi:n *o** ikowyotsi:n. Pos yo:n *cuando** poso:ni no: yo:n xo:chitsí:n, wa:n ka:n mah..., *bueno** yo:n mah tikihto:ka:n pos kanah ika kipiah wa:n kanah ika a:mo t'piyah. Pero komo se: motahtania ka:mpa kipiyah, *como que** se: kikowa. A:, no: se: kikowa. No: se: kikowa *porque** telkual..., yo:n kua:miyak. Kualtsi:n, kualtsi:n kua:miyak ne:n poso:ni. O:me taman, yo:n o:m..., o:me taman, onkak ista:k wa:n onkak *como que** chi:chi:ltik. A:, n' o:me taman. Wa:n de yo:n ista:k wa:n yo:n chi:chi:ltik, ¿nochi iwki sah? Nochi iwkitik, *únicamente porque** *como que** ista:k wa:n chi:chi:ltik. E:mah. *Porque**... A:, pos neli. Yehwa yo:ni ne:n tiki:xmattok n' teh. *Como que** neh niki:xmattok, wa:n no: se: ka:ketsa kualtiya. Kualts..., kualtsi:n se: ka:ketsa no:, A:, no: kualtia se: ka:ketsa. *porque** t...., *porque** kualtsi:n poso:ni. Ke:mah. A:xka:n yo:n komohkó:n itech, kanah ika tiowih ilwik, *como que**, kanah ika tehwa:n ne:n tima:se:walmeh, *antes** kichi:wayah n' tota:towa:n *como que**, mochi:wa se:, kanah ika se: *baile** mo..., *como que** te..., timo..., *timoi:invitarowah** n' teha:n ne:wí:n, kitekih yeha yo:n ka:ka:lo:xo:chit, o:me taman poso:ntok, *Ajá**. Yo:n kualtsi:n, kualtsi:n mochi:wa para para xo:chiko:skat n' tikiliah ma:sewal..., tima:se:walmeh. A:, wa:n yo:n kichihchi:wayah xo:chiko:skat. Kichihchi:wah xo:chiko:skat, kualtsi:n *como que** kisohsoh. A:, kisohsoh. Kisohsoh. Wa:n yo:n *cuando** yo:n kich..., mochi:wa *baile**, *como que** moke:kechakiyah. A:, moke:kechakiah. ¿Wa:n yo:n moke:kechakiah yo:n, yehwa n' a:kin kichi:wa n' ompa ne:n ilwit? Moke:kech... Pero... Tein yowi ne: *como que m' padrino**, kiwi:ka yehwa yo:n ka:ka:lo:xo:chit *como que**, kiliah n' koyo:meh *collares**, pero teha:n ma:se:wal tikiliyah, xo:chi:ko:skat. Xo:chikoskat. Yehwa yo:n *como que** kiwi:kah yo:ni, kichihchi:wa xo:chiko:skat wa:n kiwi:ka t..., E:mah, xo:chiko:skat. A:, wa:n yehwa yo:n mokechkalakiliah. yowi ne:n *padrino**, ka:mpa ne: yowi ne:, *como que** ne: *bai...., bailechi:wati**, n' ta:ká:n se: pili kitake:nti:ti oso, *o** se: *santito** kika:wati, oso nejo:n, ta:ká:n nejo:n mah tikihto:ka:n *este** kanah ika mona:miktia se: siwa:pil *como que**, yehwa yo:n *como que** mokui yo:n xo:chitsí:n komohkó:n *o:rah** onkak. A:, yehwa nochi kikuih. Yeha yo:n nochi kikuih. A:, pos neli, pos neh ka:n nikmatia yo:n komohkó:n kualtia de nochi yo:ni kikuih pos. A:, n' kualtia. Kichihchi:wah kualtia xo:chiko:skat. Yeha yo:ni n' kikuih. Wa:n yo:n kichi:wah ya *baile** moke:kechakiyah *como que** yo:n xo:chitsí:n, A:, moke:kechakiah ya. xo:chiko:skatsí:n. ¿Wa:n yo:n okseki xo:chit tikihtowah yeh, ke:ní:w yeh mochi:wa? N' tein tah..., tein takuatsi:niswat. De yo:n, *ajá** yo:n tikilia takuatsi:niswat, ¿yeh ke:niwki n' ixo:chiotsi:n? Yeh yo:n ixo:chiotsi:n ihkó:n mokehketsa achichi i:n we:wehwehkapantik. Kualtsi:n ihkuí:n *kuahkua:bolita** chi:chi:ltik. A:, n' chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik. Wa:n... Wa:n komo se: kita:liya itech xo:chia:ko:ntsí:n, mah se: kiteki wa:n mah se: kkahkalaki ne: itech xo:chia:ko:ntsí:n wa:n taxi:kowa *como que**, chikue:yi to:nal mah a:ihka. Ompa ke:mah se: kitamo:ta ya. A:, wehka:wa taxi:kowa pos no: mah se: ka:ketsto. Se: ka:ketsto. Wa:n ompa ke:mah se: kitamo:ta ya wa:n se: kipahpa:ka se: ixo:chia:ko:ntsi:n, oksepa seki xo:chitsí:n tikta:li:tih ne:n *artal**. A:, sepa seki xo:chitsí:n. Nankahchi:wah ya yo:ni wa:n sepa seki nankita:liah. Sepa tikpatah. Tikpatah ya. Xa: yehwa ya neh no:, yo:n tikihtowa ihkó:n ixo:chitsi:n ohololtsitsí:n, xa: yehwa ya neh niki:xmattok neh *que**, n' tehwa:n tikto:ka:ytiah *sanjosen..., sanjoseniswat** ixo:chio. Tak a:chá yeha, n' ta: ne:n xo:chits..., yehwa yo:n ixo:chiotsi:n *como que** tehwa:n ne:n tiki:xmatih takuatsi:niswat. A:, pos neli. Miak taman ito:ka:y. Neh niki:xmattok iwki i:pa kiliah *que sanjoseniswat** i..., wa:n neli ixo:chio neli yo:n no: niki:xmattok, no: neli ihkuí:n wehwei wa:n neli i:ihkuí:n, neli kualtsi:n neli poso:ni. E:mah, pero, Miak taman ito:ka:y. E:mah, kualtsi:n poso:ni. pero komohkó:n tika:ketsa n' teh. Sepa n' iiswayotsi:n kualtia para tamaltsí:n mah ika se: kipi:ki. Ke:mah, kualtia neli, ke:mah ta: ye:kkahkanaktik, kualtsitsi:n neli. Kualtiya. Kualtsi:n kahkanaktik, kualtsitsi:n. Kualtsi:n mah ika se: kipi:ki tamaltsí:n. Ke:mah, ta: niki:xmattok. Yehwa eski n' tein teh tikto:ka:ytia no: taman wa:n neh no: taman nikto:ka:ytia. Ke:mah, ta: niki:xmattok. ¿Wa:n yo:n, yo:n tein kiliah nejo:n yo:n koyo:po:lxo:chit, no: tiki:xmattok? Ke:mah, ta:taman tikmattokeh ke:n mono:tsa yo:n. A:xá: no: nik..., nikitani pero sepa no: taman nono neh n'to:ka:ymattos wa:n teh no: taman t'to:ka:ytia. Ke:mah, *porque** tehwa:n ompa ne: ka:mpa neh ninemi ka:n mochi:wa. Mochi:wa pero wehka ya kowtah, kowtah ya mochi:wa no:, e:mah, kowtah ya *porque** yeh mochi:wa wehweikowit, A:, kowtahxo:chitsí:n. Wa:n mochi:wa no: seki tsitsikitsitsi:n, a:mo semi tel, tel *de a tiro** ihkó:n tsitsikitsitsi:n, pero ta:ki niman, *bueno** poso:ni n' ixo:chiotsi:n, wa:n no: kualtsi:n se: ka:ketsa, pero tehwa:n tiki:xmatih koyo:po:lxo:chit. No: kualtsi:n. A:mo, yeha yo:n tikiliah kowtahxo:ch..., kowtahxo:chitsí:n yo:n kohkostik no:. A:mo yehwa. A:mo, ta: i:n xo:chitsi:ni achi nejo:n mahyá:, chihchi:chi:ltik, a:mo nikelna:miki ke:niwki wel pero nejo:n kualtsi:n no: poso:ni wa:n se: ka:ketsa neli no:. Yo:n neli no: nika:ketsani neh. Chihchi:chi:ltik. Pero yehwa kiliah koyo:po:lx... Onkak seki kowtahxo:chit, *únicamente** a:mo n'to:ka:yi:xmati ke:ní:w mono:tsa xo:chitsí:n, pero yeh wehweikowit mochi:wa. Ke:meh achi, achichi n' kahfe:n..., kahfe:nkowit. Xa: yehwa ya pos i:n tein nikihtowa neh. *Porque** neli wehweikowit mochi:wa wa:n seki *más** wei mochi:wa. Wa:n ixo:chiotsitsi:n achichi i:n we:weyak. Achichii:ntsitsi:n we:weyak pero kohkostik wa:n ihkuí:n kua:mi:miyak. A:, ¿n' kohkostik? A:mo, ta: ne: mochi:wa n' ixo:chiotsi:n, no:, no: nejo:n mahyá: chihchi:chi:ltik, pero nejo:n yeh neli no: wehweikowit ne: moketsa, ka:mpa moketsa wa:n tehwa:n neli n' ompa ne: kaltsi:ntan a:mo d..., ta: onkak ompa *hasta** nehkuí:n, kowtahpa ya n' tehwa:n titalwiah, kowtah ya no: n' onkak. Kowtah, i:n nimitsilia no: kowtah n' onkak, no: kowtah. E:mah. A:,, no: kowtah. A:, pos xa:, xa: yehwa oso xa: no: taman, ke:meh ka:n se: kihi:xmati. ¿Wa:n pos yo:n, yo:n Tak no:, no: xo:chitsí:n. A:xá: no: taman. Pero yo:n no: kualtia se: kiteki, wa:n kualtsi:n se: ika se: taa:ketsa. Kual..., no: kualtiya. Kualtia ika se: taa:ketsa. A:, no: kualtia. No:, no: kualtia ika se: taa:ketsa. Ke:mah, pos ta: nochi kualtia, kati:yeski xo:chitsi:ni komo se: kwelita pos kuali se: ka:ketsas. Ke:mah, kualtiya. Wa:n pos yo:n, yo:n seki kiliah, tehwa:n tiki:xmatih kiliah kua:kua:nakatsitsi:n, ¿teh ka:n tiki:xmati? No: niki:xmattok, pero ke:meh a:mo n'mati ke:n mono:tsa. No: niki:xmattok. Yo:n, yo:n chihchi:chi:ltik wa:n, wa:n yeh no:, no: niman, no: niman nejo:n ma:ski tsitsikitsi:n ok n' kowit wa:n no:, no: taki wa:n ixiwyo mahyá: ma:kahkakaltik. Xa: tikixmttos no:, pero xa: no: taman t'to:ka:ytia. No:... *Este**, *como que* a:mo n'mati ke:n mono:tsa pero no: niki:xmattok yeh yo:n tikihtowa kua:kua:..., pané: kua:kuanahnanakat. Ke:mah, tsitsikitsitsi:n, i:ihkui:ntsi:n imets..., imetskowyotsi:n wa:n pihpitsaktik wa:n ikua:pan kipia ya xo:chitsí:n. Ke:mah, yehwa yo:n neh no: niki:xmattok pos komohkó:n no: tiki:xmati. Tsi:tsikits..., *Exact..., exactamente** Ke:mah, no: nikitani, no: nikitani n' xiw..., n' xo:chitsí:n. Ke:mah, pero neli tehwa:n ompa ne: para nikihto:s ne: tokaltsi:ntan a:mo tei, no: onkak no: kowtah. Kowtah. *Bue...**, a:mo semi wehka ompa sah ne: ka:mpa neh nejo:n, ne: tehwa:n ne: tota:lpan no: onkak pero pos nejo:n, kowtah ya *siempre**, a:mo semi telkaltsi:ntan, pero mochi:wa. E:mah, mochi:wa xo:chitsí:n. *Eso**. Mochi:wa. Ke:mah. Wa:n pos yo:n seki xo:chit, yo:n kiliah a:yo:iswat, no: tiki:xmattok yo:n ih..., yo:n ixo:chio yo:n mochi:wa ata ka:sá: ika a:taw mokehketsa ata ye:kmiak, ¿no: tiki:xmattok, yo:n seki ista:k no: xo:chit, no: tiki:xmattok? Yo:n pané: iswat no: n' ima:tsi:n. E:mah, yehwa. Niki:xmattok. Yo:n, pané: i:pa ista:k sah. Pané: ik..., ista:k, *por...** Yo:n miak poso:ni. No: tiki:xmattok. ¿Wa:n yo:n i:pa sentaman sah no: onkak, i:pa nejo:n ista:k sah ata? E:mah, *porque** no: ye:kmiak ata poso:ni. E:mah. Wa:n ye:kahwiya:k no:. Wa:n no: kualtia para se: taa:ketsa ika. A:, no: tika:ketsa n' teh. Neh no: nika:ketsa. Ta: neh tein n'welita xo:chitsí:n, neh n'teki wa:n nika:ketsa *más bien**. Nochi tika:ketsa. ma:s a:mo semi n'to:..., seki, seki, seki se: kitohto:ka:ymati, pero neh nochi nika:ketsa, tein, tein kual... *Exactamente. Eso**. A:, nochi tikaketsa n' tein tikwelita x:chitsi:ni. Ke:mah, pos ta: se: kitstok *que** xo:chit, kuali se: ka:ketsas nochi. E:mah. Pos yehwa sah yo:ni nimitstahtanihtoya na:nah, a:mo teihsá: *más**, yehwa sah tein tine:chilwih wa:n tein neh no: nimitsilih, tasohka:matik miak ke:mah. Neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel. Pos ka:n teihsá: *señita**, pero, neh niwi:tsa Xalpantzingo, niMaría Guadalupe Vázquez.