żKe:ní:w na:nah, teh tikmattok ke:ní:w se: kitepe:wa yo:n xo:chitsí:n, yo:n kiliah sempowalxo:chit, ke:maniá:n se: kitepe:wa? Pos sempowalxo:chitsí:n *este** se: kit..., neh, n' ompa newí:n tehwa:n tiktepe:wah newí:n tehwa:n to..., to..., ka:mpa ti..., *dios** te:chpiya, nejo:n tehwa:n tiktepe:wah itech, itech *San Juantsi:n cuando** ilwiti. Ihwa:k n' tik..., tik..., tiktachihchi:wiah yo:n *mero, mero** to:nal. *Cuando mero** yeh ilwiti ihwa:k n' tiktachihchi:wiah ne:, para tik..., tik..., tiktepe:wah a, kualtsi:n se: kima:moxowa ihkui:ni ne: xo:chitsí:n, se: kichi:wa *polvito**. tein wa:kik. De ompa ke:mah, *este**, tikta:liah ne:n ke:mih, ke:mih moneki se: kitachihchi:wia se: kite..., para para tikuiskeh *Todos Santos**. A:xka:n de n' *Todos Santos**, tiktekih *este** pi..., *como que**, a:mo *mero** to:nal, sano tiktekih yo:n *como que** mo..., *como que** mo:stika ok, mah tikihto:ka:n tiktekih xo:chitsí:n, wa:n ke:mah yo:n, yo:n kiliah ne: *vigilia** pos titachihchi:wah ya. A:xka:n tik..., ihwa:k yo:ni a *como que** mah tikihto:ka:n ne:n in poso:ni. żWa:n yo:n no: kime:wah? Pero tehwa:n, tehwa:n tikme:wah. A:, nankime:wah. Tikme:wah, *cuando** ihkui:kui:ntsitsi:n ya xo:chitsí:n, se: kime:..., se: kime:wa nochi, se: kima:me:wa a:mo ika teihsá:, ika salo:n, ika *machete**, tehwa:n ne:wí:n tikma:me:wah. A:, nankima:me:wah. żWa:n *cuando** yo:n nankitachihchi:wiah para nankitepe:watih, Tikma:me:wah. no: nantahchinowah *o** iwki sah? Ne:wí:n tehwa:n, uhki sah tik..., tiktachipa:wiyah, ka:n moneki se: tahchino:s. Wa:n, wa:n kuah..., kuahkuali ki:sa, mah se: kitachihchi:wa *como que**, Wa:n ke:mah, nankitepe:wah ya. mah se: kichi:chiwili ihkó:n *como que** ke:meh eskia yo:n, ke:meh yo:n kahtso:tsí:n kito:kah. Kualtsi:n mah se: kichi:chi:wili ihkó:n, *como que**, tikchi:wiliah ta:ltsí:n *como que si fuera, como que**, ta:lnene:soh ata, *como que**. ihkó:n, ihkó:n tikchi:chi:wilia ihkó:n wa:n ompa ih..., ihkuí:n se: kimomoxowa yo:n xo:chitsí:n. Ixwa ya. Kual..., kualtsi:n ixwa ya, ihkó:n kualtsi:n ixwa ya, sa peta yowi komohkó:n kualtsi:n se: *kcuidarowa**. A:, wa:n ke:mah iwkia, *después** ke:mah ixwa ya, ixwa ya. mah a:mo kima:toka n' tapialtsí:n, mah a:mo kikua. Wa:n ompa ke:mah *cuando** yo:n tikitah xiwyowa ya, moke:tsa ya achichi i:ntsitsí:n yo:n xiwtsitsí:n, moso:t oso yo:n, *cualquiera** xiwtsitsí:n, tikiliah ehkawxo:chitsí:n, ehkawxiwtsí:n nochi se: ki..., se: kima:..., kualtsi:n se:, se: k..., nochi se: kitame:wia kualtsi:n, mah kipi:piya n' i..., yo:n ihkó:n ka:mpa se:, se: tahtaksa. Wa:n ke:mah, iwki nakka:wah ya de nankime:wah ya, żwa:n yo:n sayoh sepa nankime:wah? A:ah, se: kime:wa ohpa oso e:xpa n' teha:n tikme:wah para mah a:mo xiwtah ne:n..., para mah a:mo, A:, e:xpa nankime:wah. *como que**, mah a:mo xiwtah *como que** m' poso:nis. A: pos a:mo sayoh sepa. A:mo, ta: tehwa:n tik..., e:xpa n' tikme:wah. A:, e:xpa nankime:wah. A:, pos neli wa:n ompa ihwa:k a m' pe:wa poso:ni a *después**. Ompa ke:mah, *cuando** kualtsi:n poso:ni a, a:mo xiwtah *como que**. Iwki nochi xo:chitsí:n sah onkak. Xo:chitsí:n sah onkak komo kualtsi:n se: kitachipa:wiya. Pos neli, pos neh ka:n nikmati yo:ni, neh a:mo, a:mo ke:man niktepe:wa yo:n xo:chitsí:n. E:mah, neh nochipa kitepe:wa note:iskaltihka:w pero, *Ajá**. *Eso**. Nejo:n a:mo, a:mo n'matia komohkó:n e:xpa se: kime:wa. Ke:mah, e:xpa se: kime:wa wa:n kualtsi:n de wa:kik yo:n xo:chitsí:n kualtsi:n se: kichi:wa *polvito** ihkó:n ke:mah se: k..., se: kita:lihtiw a ihkuí:n. Achto no: nankito:nalwa:tsah. Ke:mah, cha n' ta: yo:n wa:kik, pero yeh yo:n ka:n..., tike:wah n' *cuando** se: tawehwelowa ya ne:n toxa:ntohi:xpan se: ke:wa xo:chitsí:n Pero sepa se: kwa:tsa. wa:n se: ki...., se: kiwa:wa:tsa. Ke:meh neh nikpia ne: ka:ni nikwa:tsa, nikte:ma kaltipan. A:, ompa n' tikwa:tsa. Ompa nikwa:tsa ihkó:n wa:n ke:mah kualtsi:n, kualtsi:n mochi:wa wa:ki, ke:mah nike:wa ya ika *bolsa**. A:, n' tike:wa ya. Nike:wa ya wa:n de nike:wa ya pos *cuando ora** niktepe:wa ya xo:chitsí:n, ihwa:n a nikit..., nikxihxitiniaya n' its..., itsontekontsitsi:n, kualtsi:n se: kichi:wa *polvito**. Wa:n yehwa ya nankitepe:wah. A:, pos neli. Ke:mah, neh a:mo n'matia komohko:ni no: se: kime:wa e:xpa. Neh Ke:mah. Neh nejo..., neh nikmattok i:pa kitepe:wah pero a:mo nikmati ke:ní:w yo:ni. A:mo ta: ihkó:n se: kichi:wa, no: owih *como que** mah tikihto:ka:n, ta: *como que** xo:chitato:kal a mah tikihto:ka:n. Mome:wtani. E:mah wa:n, e:mah *porque**... Ke:mah owih ta: pos de kitepe:wah no: wa:n neli mome:wtani, e:mah, a:mo mochi:wa ise:lti. A:mo mochi:wa ise:lti, komo..., mah se: kichipa:wa, mah se: *kicuidarowa pero cuando**, A:mo. E:mah. Mochi:was pero pos mah se: ki..., mah se: kichipa:wa no:. Ke:mah. poso:ni pero neli poso:ni miyak. Achichi i:n se: kitehteki, Kualtsitsi:n xo:chit. ihkó:n mah me:metswe:weyak wa:n ke:mah kual... Wa:n yo:n nankitekih *cuando** nankitekih *parejo o** nankihitah ompa no:. *Como que** se: kika:wtiw n' tein yo:n *como que** pané: yekin, yekin pi:pilimeh ok, ka:n ya se nochi poso:n, se: kiteki tein kualtsi:n chi:chihchika:wak a. A:, yehwa sah nankitekih, nankihitah ompa ya. A:, pos neli. Yehwa sah. Se: kipehpena. Ke:mah pos ka:n..., neli neh ka:n nikmatia yo:ni kení:w neli, nejo:n se: kiteki, ox se: kihita nochi. A:mo, ta: se: kihita, se: kih... Ke:mah. Ke:mah yo:n se: k..., se: tachihchi:wa ya, A:, se: kihita wa:n yehwa ya se: kikui para ika se: tachihchi:wa ya. De yo:n ta..., tiktamitekkeh ya, ihwa:k a n' tik..., kualtsi:n se: *kimanohta:liya** ya, ihkó:n se: *kima:manota:liya**, ihkuí:n se: kichi:wa nika:n se: kita:liya n' tein we:weyak, ihkó:n hasta** nika:wí:n me:metstahtamiki. Wa:n seki se: kichi:wa tein achi no:nohne:l ihkuí:n achi nono:nohne:l. Ihkó:n motohtokatiw, ihkuí:n kua:kua:pahpata:wak chi:wi. Iwki motohtokatiw. Wa:n ke:man nan..., nakihilpiah ya. Wa:n yo:n nanakihilpiah no: ise:lti *o** no: iwa:n teihsá: xiwit. Ke:mah, se: kihilpia ya ne: [...] A:mo, n' ta: iwa:n tepe:xi:lo:t tikilwiyah. A:, yehwa n' iwa:n nankihilpiah. Iwa:n. Wa:n ke:mah, iwki a nantamitachihchi:wah ya. *Primero** titachihchi:wah yehwa yo:n nimitsilia *cuando** kihtowah ehkoh pilimeh. A:, n' ihwa:k. Wa:n *cuando** ehkoh kihtowah wehwekyeh, ihwa:k no: oksepa titachihchi:wah. A:, sepa nantachihchi:wah. Ohka:n, pero..., *porque..., primero** tiketsah xo:chikowtsí:n, yekinika, *primero** ke:meh i:n se: kkehketsa. De t..., de t...., *cuando** pilimeh se: kintachihchi:wia, ihkó:n se: kkehketsa xo:chikowtsitsí:n. Sepa de *segunda, como que cuando** kilwiah we..., ehkoh wehwei:n, sepa se: kkehketsa ihkó:n ne:n *este** se: xo:chikuowit ihkuí:n, wa:n ke:meh *hasta** ne: n' tachihchi:wtok, *porque** ne:n *arta:l**, nika:n taka:wtok a, ompa se: kketsa se: *mesa** para ompa ya se: kitata:lia[tata:lia] nochi n' *cosas, lo que** tein, *lo que** tein *dios** te:chtayo:koliya, para ompa nochi titata:liya ya, teihsá: *cualquiera**, *Todos Santos** tikta:liah *cualquiera** nochi n' tein, *[co]mo que** tein t..., tein tikahsih. Yehwa ya nankita:liah. Pahpatatsí:n, *cualquiera** nochi n' *cosas** xokotsí:n, *parejo** nochi ttata:liah, tatahko tketsah ihko:ni *mesita**. A:, pos neli. De ompa ke:mah, nika:n sepa se: ihkak xo:chikowtsí:n wa:n sepa ne: se: se: kketsa xo:chikowtsí:n tein *segundo** a. A:, pos a:mo n'matia neh ke:ní:w komohko:ni nantachihchi:wah ih... A:, pos yehwa ika. *Por eso** moneki miak xo:chit, moneki miak xo:chit. *Ya cuando** yo:n kil..., kihtowah *este**, wi..., *este** wi:tseh de yo:n *este**, it..., itech n' e:yi to:nal a, oksepa titachihchi:wah. A:, sepa nantachihchi:wah. Sepa ihwa:k *cuando** wi:tseh n' oksek..., oksek..., seki:n ehkoh okseki, wi:tseh sepa seki n' to..., n' to...., *tofamiliares**, ma:s a:mo *tofamiliares** pero nochi se: kinchia *como que**. E:mah, nochi. De e:xpaka: titachihchi:wah ya. A:, pos e:xpa nantachihchi:wah. E:xpa. Wa:n i:pa nochi nankihitatiwih xo:chitsí:n. E:xpa se: tachihchi:wa. Ke:mah, se: kihitatiw xo:chitsí:n. Se: kihita. Ihkua:k titachihchi:wah, Nochi nankihitah, yehwa ika miak nejo:n nankitekih pos wa:n we:ik..., we:ika nankitachihchi:wiah *porque** pos para ahsi. ihkua:k titachihchi:wah kalte:noh. A:, kalte:noh ya. Kaltenoh yetok a, ihkó:n *como que** xo:..., xo:chikowit. Ihkua:k kalte:noh ya se: tachihchi:wa. żNe:, pos namehwa:n ka:n nankikuih yo:n tein kilwiah xa:ntohkowit? Ta: xa:nkohkowit tein ne:, *como que** ka:mpa *santito**. *Ajá**. Wa:n i:n oksé: n' ika nantachihchi:wah. Tikiliah ka:ltenoh ihkuí:n *como que** sepa *xa:ntohkowit pero** mah tikihto:ka:n kalte:noh a, ke:meh ne: kalampa, kalte:noh ya. A:, n' kalte:noh ya. A:, pos neli. No: sepa iwki ttachihchi:wah. Itech e:yi to:nal. Itech na:wi to:nal se: kiketsa ne: xo:..., xo:chi *xo:chia:arco** tikilwiah ihkó:n ka:mpa n' *entrada** de s..., de, de kalte:noh, pero ne:pa *fuera, como que** kalan ya, kalan ya, último** ya, *último** ya. A:, pos neli. żIwki a? żIwki a? Pos yehwa sah na:nah tein neh nimitstahtanihtoya, miak tasohka:matik tein tine:chilwih. Neh a:mo nikmatia komohkó:n ke:ní:w se: kichi:wa yo:n xo:chitsí:n se: ki..., se: kitepe:wa. Tasohka:matik miak ke:mah. Neh nimono:tsa María Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel. Ihkó:n *porque**... Ne:, neh niwi:tsa Xalpantzingo, nimono:tsa María Guadalupe Vázquez. A:, *bueno**.