A:man, a:man n'neki na:no ne:chili i:n, i:n alakcho ka:ni mochi:wa, itech ton kowyo mochi:wa. Pos n' alakcho mochi:wa, *este** tein ti:ltikalakcho mochi:wa, *este** itech kahfe:nkuowit. A:, itech kahfe:kowit. Itech kahfe:nkuowit, tei:n, *lo que es** tein wa:kik a n' kahfe:nkuowtsí:n, tein yo:n se: kite:nteki *como que**, ompa ya mochi:wa itech kahfenkuowtsí:n itech n' e:wa n' ti:ltikalakcho. ¿Wa:n okseki n' alakchi tikihtowa? Tein alakcho *este** yo:n koh..., kostik n' alakchotsí:n, mohkó:n tikte:mpe:wkeh se: chalawihkowtsí:n, itech yeha n' e:wa. A:, n' itech yehwa. Itech yeha n' e:wa. O:me taman alakcho. ¿Wa:n i:pa o:me taman sah? O:me taman alakcho. I:pa o:me taman sah neh niki:xmattok. Wa:n yehwa n' tikihtowa kie:wa no: itech yehwa ne:n kahfe:nkowit no:. Ne:n, yeh itech chalawih tsilwihtok, yeh itech chalawih yeh n' e:w..., e:wa n' tein kos..., kostikalakcho. A:, itech chalawih, itech chalawih. A:, a: pos no: iwki a neh nikmattok. I:pa no: niki:itani no: yehwa itech yo:n kowit e:wa. Ke:mah, itech chalawihkowtsí:n yeh n' e:wa. A:, pos neli. Ke:mah, neh no: iwki niki:ita. *Eso** ¿Wa:n ke:ní:w n' tikua, ke:ní:w n' tikchihchi:wa, *de que** s..., de yo:n tikuiti a, ke:ní:w n' tikchihchi:wa. Ne:, mohkó:n yo:n ti:ltikalakchotsí:n nelika telahwiya:k wa:n telwe:lik mah se: kimolo:nti, wa:n *este** kualtia ma:s *este, caldito** mah se: mochihchi:wili, mah se: kipoye:li wa:n se: kita:lilia se:, sake:ra se: *hojita** ne: mimie:ntahtsi:n. ¿Nochi iwki n' tikua n' o:me taman, nochi iwki sah? *Este** yo:n ti:ltikalakchots..., i:n tein kostikalakchotsi:n yo:n we:lik *este**, mah kualtsi:n se: ki..., se: ki..., ika se: kaxtsí:n ihkó:n mah se:..., ompa ne: se: kite:ma, wa:n se: kipa:ka, wa:n *este** mah se: ki..., mah kualtsi:n se: kkawa:nti se: yo:n tikiliah ta:lkoma:l, a:mo yo:n teposkoma:l *porque** yeh kitahtati:s. Mah se: kkawa:nti kualtsi:n ta:lkoma:l, tein yo:n ta:lkoma:l, *este** se: koma:ltahkotsi:n, mah kualtsi:n se: kikawa:nti, wa:n mah kualtsi:n se: ki..., ika ne: kaxtsí:n se: kite:ka n' a:tsí:n wa:n se: ki..., kualtsi:n ompa se: kita:lia istat, kualtsi:n se: kita:lia istat yo:ni ne:n i:n, ne:n alakchotsí:n *como que** kualtsi:n se: kipuye:liya n' a:tsí:n. Ke:mah, komo kawa:ya ne:n koma:ltsí:n, ompa se: kite:ma itech koma:l. Ompa, ompa mah ixki a. Ompa mah ixki. Mah kualtsi:n ixki yo:ni ne:n, i:n kostikalakchotsi:n. *Ajá**. Ke:mah ompa ihkuí:n se: kitsontsakua. A:xka:n itech ne: koma:l momoloka. *como que** kualtsi:n puye:k a. [...] A:xka:n yo:n kualtsi:n ompa oksi, momoloka, se: ki:xkehkepa, se: ki:xkehkepa, kualtsi:n ahwiya:k, pané: ka:n yo:n, kualtsi:n ahwiya:k de ihkó:n se: kitsompachowa, wa:n *hasta** se: kki:xtia ya ika sepa se: *plati...**, se: kaxtsí:n *como que**, wa:n se: kita:hta:lia ya komo oksik a wa:n mah se: kikua ya. A:, n' iwki n' teh tikua. Se: kichi:wa *como que ta:taquito**. *Como que** mah s..., ika taxkaltsí:n mah ihkuí:n se: ki:xtahta:lili wa:n mah kualtsi:n se: ki..., mah se: kitanteki ya, *hasta** nimaya:na ya. Wa:n se: kitetekuinowa wa:n se: kikua ya. Wa:n A:, wa:n ahwiya:k kualtsi:n. Pos ta:taman neli n' tikchi:wah *porque** neh, neh, A:x..., a:xka:n yo:n, telkualtsi:n we:lik ki:sa. Ahwi:yak kualtsi:n. Kualtsi:n ahwiya:k ki:sa *porque**, se: kitsompachowa ne: itech ne:n i:n taxkaltsí:n ne: koma:lko. Ke:mah, eski we:lik neh, neh a:mo n'mati *porque** neh a:mo iwki nikchi:wa, neh nikua iwki nochi taa:man sah. Yehwa yo:n tikilia ti:ltikalakcho wa:n yehwa yo:n tikilia kostikalakcho, yeh neh nikua nochi iwki sah, taa:man sah. A:, neh nikixka. Ah..., we:lik. Kualtsi:n we:lik ki:sa, pané: ka:n yo:n *chicharrones**. A:mo, a:mo. A:, pos neli, ta:taman se: mo...., se: nejo:n motakualchi:wia. E:mah, *porque** neh nikua iw... Ke:mah, pos *de que** tewa:ki. Ke:mah, de tewa:ki. Kualtsi:n tewa:ki ah..., kualtsi:n ahwiya:k ki:sa, kualtsi:n ika se: takua, ihkó:n kualtsi:n se: kimahse:wa. Pos neli, ke:mah. Komohkó:n miaktsi:n se: ki..., se: kitewa:ts, ye:kkualtsi:n we:lik. Kualtsi:n ahwiya:k. Kualtsi:n ahwiya:k. Kualtsi:n ahwiya:k ki:sa. Ke:mah, pos yehwa yo:n neh nimitstahtania *porque** neh no:, no: taman neh nikua wa:n teh no: taman. Ta:taman. Ke:mah, ta:taman tikmahse:wah neli nochi n' to..., Ke:mah, ta:taman tikmahse:wah. to..., totakualtsi:n. totakualis. Ke:mah. Ta: i:n yeha n' tikihtowah ma:se:waltakualtsí:n, ta: pos i:n tima:se:walmeh i:pa tikte:mowah to:n tikmahse:waskeh pos. Wa:n onkak ne:n *cafetal** pos ompa se: motekili:ti. E:mah, se: kitekiti. *Eso, eso**. Ke:mah, pos i:..., i:pa iwki a. Pos ka:n, ka:n se: kikowa, sayoh se: kitekiti. Se: kitekiti sah wa:n se: kikua, se: kikua ya. Pos yehwa sah yo:n nimitstahtanih. Tasohka:matik. Ka:n teihsá:, ta: pos se: motapowi *porque** pos seki a:mo se: kimahmati. Ke:mah. A:man, a:man nimitstahtani:ti de i:n ma:tananakat, ke:ni:wki a, ka:ni i:ni mochi:wa, itech toni mochi:wa. Ma:tananakat mochi:wa itech, *cualquiera** kuowit itech ixwa, yo:n tikilwiah xi:kalkuowit. ¿Ti:kix:mattok yo:n kiliah xi:kalkuowit, tiki:xmattok? Ompa n' e:wa. Ke:mah, niki:xmattok. A:, no: kie:wa. No: kie:wa yo:n *este** nanakatsí:n de n' ma:tananakat. Wa:n yo:n no:, ¿a:mo nochipa onkak *o** nochipa onkak? Yo:n mochi:wa itech, itech selikme:tsti. A:, itech selikme:tsti. Ihkua:k. ¿Wa:n ke:man eski? Ke:man yeski mochi:wa itech selikme:tsti. A:, itech selikme:tsti. ¿Wa:n, wa:n yeh, Mah itech selikme:tsti, mo kiowik, mochi:..., ompa, ompa ne:n mochi:wa. wa:n nochi, wa:n nochi yehwa sah itech i:n kowit tikihtowa kie:wa? Yehwa yo:n itech e:wa. A:, yehwa sah i:pa n' kowit, ¿i:pa sentaman sah kie:wa? Ke:mah, itech yeha n' e:wa yo:n xi:kalkowtsí:n, mah tepitsi:n *mo que** yo:n palaktik a. Ke:mah, pos taman se:, se: kii:ta. Neh nikitani i:pa no: mochi:wa itech yo:n itech yo:n kowit yo:n chalawih no: ke..., no: ke:waltia yehwa i:n ma:tananakat. Wa:n yo:n seki kowit, yo:n, yehwa ya i:n tikilia xi:kalkowit, No:, no: ke:waltia pero... wa:n seki yo:n, a:mo nikelna:miki ke:ní:w mono:tsa seki kowit pero no:, no: ke:waltia seki kowit, pero a:mo nikelna:miki ke:ní:w mono:tsa. *Eso**. E:mah, pero yehwa ya i:ni komohko:ni tein ompa mochi:wa itech yo:n kowit ke:waltia. Ke:mah, yehwa ya ke:waltia no. Sayoh mah tepitsi:n palaktik a n' kuowtsí:n para itech e:wa ne:n nanakatsí:n, wa:n mah kiawi para selia nanakatsí:n. Para mochi:wa ya. Para mochi:wa. ¿Wa:n i:n ke:ní:w n' tikua n' tikchihchi:wa? ¿I:n ma:tananakatsí:n? I:n no: se: kimolo:ntia, *porque** i:n se: kimolo:ntia *porque** yeh takua:wak. Takua:wak, *como que** yo:li:k, yeh *como que** se: kimomolotsa kuali para se: kimahse:wa. ¿Wa:n iwki sah, iwki sah tikua oso kipia, teihsá: t'ta:lilia? A:mo yehwa yo:n *como que** yeh se: kita:lilia *como que** ajojolí. Pos neli. Se: kita:lilia iwa:n se: kkue:cholia sake:ra se:, o:me yo:n chi:lpo:k kilwiyah. A:mo, neh nejo:n, neh nikua no: iwki sah, no: taa:man sah. Neh nikchihchi:wa no: taa:man sah, neli, ta:taman se: takua. A:, no: taa:man. *Eso**. Ta: ta:taman se: mo..., se: motekipanowa. Ke:mah, ke:mah. Neh nik..., neh nikua no: taa:man sah, a:mo nejo:n, a:mo teh n'ta:lilia chi:l niu:n tei, iwki sah neh nikua. A: neh tep..., tepitsi:n nikoko:liya, para, para se:, se: kiwe:liliya. E:mah. Ke:mah, ta: we:lik neli kihtowah mah se: kita:lili a:ko:lin, pero nejo:n neh nikchi:wa nochipa iwki sah. *Eso**. Nochipa iwki sah. Ta:taman. Ta: pos ta:taman titakuah. A:, i:n ma:tananakat neh no: niknekia nikmatis ke:niwki yeh mochi:wa. Ke:ni:wki ne:n, ¿ista:k *o** ke:niwki, *o** ke:niwki n' ipanko? Panehnextik. A:, panehnextik. Panehnextik. A:xka:n i:n ma:..., ma:..., ma:tananakatsí:n, a:mo metswe:weyah, yeh mopehpechowa ihkuí:n itech n' kowtsí:n. Tsikitsitsi:n, metstsikitsitsi:n. Yeh *como que** a:mo mehmets..., ihkó:n mopehpechowa, semi metstsikitsitsi:n. A:, pos neli, ta:t..., ta:taman kit, neh niki:ita nochipa ista:k, neh nikita nochipa ista:k sah komohkó:n no: taman seki n' ipanko mochi:wa. A:, pos neli. Ke:mah. Ke:mah. ¿Wa:n, wa:n nochi a pos i:ni n' tein i:pa iwki tiki:ta n' teh? I:pa, i:n ma:tananakat i:pa sentaman no:. A:, *bueno. Entonces** ekintsi:n tpano:tih de i:n xo:no:nanakat. Xo:no:nanakat, ke:..., yeh ton kowyo n' kie:wa? Xo:no:nanakat ke:wa, pero tikilia xo:no:nanakat itech xo:nokuowit. I:pa xo:nokowit sah n' kie:wa. Xo:nokuowit n' ik..., n' ika e:wa i:n xo:no:nanakat. E:mah, *porque** yeh *por** e:wayoh, mo no: *cuando** yo:n pala:ni a, ompa ne:n mochi:wa. A:, n' ompa ya mochi:wa. Wa:n yeh no: metstahtsapatik, a:mo metswe:weyak. No: mets..., metstsikitsitsi:n no:. No: metstsikitsitsi:n. Pos neh no: iwki neli nikitani, no: yehwa n' itech yo:n, itech yo:n yehwa n' tikilia xo:no:kowit wa:n chi:kikis no: kie:wa neh niki:ita. A:xkan yeh yo:n ata, yeh yo:n... Chi:kikis kie:wa n' chikinte. Pero no: kie:wa de i:n xo:..., xo:no:nanakat, *porque** no: niki:ita. Nesi no: mochi:wa. Wa:n, wa:n yeh i:pa iwki sah no: ke:meh yo:n ihista:k tikilia. Ne:n i:n, xo:no:nanakat ke:mah, yeh, yeh i:pa ihista:k. Wa:n yeh mochi:wa ata ne:nehnepantik. Xo:no:nanakat. A:, i:pa iwki sah. Wa:n ke:ní:w yeh Nehnepantik n' ka:mpa ne: mochi:wa xo:no:nanakatsí:n, nehnepantik, a:mo seh se:. A:mo. Yeh nehnepantik ata. Ke:mah, mi:miak yeh monehnepanowa. Ke:mah, ke:mah, no: iwki neh nikitani. Mi:miak mochi:wa. Monehnepanowa. ¿Wa:n yeh ke:ní:w n' tikua, ke:ní:w n' teh tikchihchi:wa? Pos, yo:n no: k..., no: ke...., no: ajolyoh se: kikua. A:, no: iwki n' tikua. ¿Wa:n teihsá: tikta:lilia no: oso iwki sah, i:pa yehwa sah a:ko:lin? No: uwki. Pos no: nikta:lilia, n' ta:ká:n se: kita:lilia sake:ra se:, sen kechtsi:n yeh yo:n epaso:tsi:n. A:, yehwa para kiahwiya:lia. Ahwiya:k ne:n tikua. E:mah, para kahwiya:lia. A:, pos neli, neh nikua no:, no: iwki sah. Neh nikua i:pa iwki sah no: taa:man sah, a:mo teh nikta:lilia. Kanah. Neh ke:mih yo:n nikajolwia wa:n no: nikta:lilia *como que** meh eski, ma..., mohkó:n miaktsi:n kikui o:me *chilito** wa:n pos komo a:mo miaktsi:n pos *este**, sake:ra se: chi:chi:lpoktsí:n nikue:choliya. A:, yehwa sah. A:mo, neh, neh nikua iwki sah. Iwki sah. A:, iwki sah. A:man, de i:n ista:knanakat, ¿katí:n kowit kie:wa? Ka..., *este** mah tikihto:ka:n achi tasohti n' kuowtsí:n pero ika yeha ne:n nik..., n' e:wa, yo:n kiliah kaxti:la:nkuowit. A:, yehwa. Yehwa n' ika e:wa. A:, pos wa:n neh a:mo niki:xmati yo:n tikilia iwki yo:n kowit, a:mo niki:xmati neh. Ke:mah, yo:n mohkó:n tika:wa n' kanah ika mah we:ia n' kaxti:lankuowit, wa:n mah se: kite:mpe:wa, itech yeha yo:n semi kiwelita n' ista:knanakat n' ompa e:wa. A:, semi kwelita. Yo:n metswe:weyak. Pero yeh metswe:weyak. Yeh metswe:weyak, yeh n' ista:knanakat. A:, pos neli wa:n neh yo:n, neh ka:n niki:xmati yo:ni, niki:xmattok yo:n nanakat, pero yehwa yo:n neh a:mo nikmati katí:n kowit kie:wa. Entó:s yehwa... A:, yehwa. Wa:n, wa:n i... Kax..., kaxti:la:nkuowit n' ika e:wa. Semi kiwelita komohkó:n pa..., *medio** palaktik a ne:n kaxti:la:nkowtsí:n pos, pos semi ompa Wa:n yo:n i:pa n... ompa e:wa wa:n metskehkeleh..., *como que** yeh metskehkelehtik, soh *que**, kualtsi:n pohpochiktik, pero tein i:pa ista:knanakat. Ke:mah, wa:n yo:n i:pa no: ista:k sah, a:mo teh ke:ní:w *más**. Yo:n i:pa sentaman sah, ista:knanakat. A:, i:pa iwki sah. ¿Wa:n, wa:n tikua no: iw..., no: iwki, no: tikta:lilia teihsá:? Yeh yo:n neh ke:meh i:n nik..., nikchihchi:wa ke:meh i:n *cuando** tik..., *cuando** mochi:wa nik..., neh n'ta:lilia no: sepa no: n' *chilito** wa:n *este** nikue:cholia sake:ra se: o:me tomatsí:n, No: we:lia ya yo:n *como que** se: ki..., se: kikua *chi:chilposonte**. Wa:n no: yehwa ya n' iwa:n tik..., tikue:chowa wa:n tik..., tikpanta:lilia ya wa:n ke:mah tiki:xtia ya wa:n tikua ya *después**. Pero kualtsi:n no: we:liya. No: ahwiya:k kualtsi:n. A:, pos neli. Pos neh de i:n a:mo, nikuahka sepa pero wehka:w ya pero a:mo nikelna:miki ke:ní:w, *porque** neh i:n ompaka ne: tehwa:n ka:n kachi mochi:wa. E:mah, neh i:pa, *Exactamente**. Ta: yo:n chi:chiko n' tawelita mochi:wa tak, ta:..., neh name:chilwihtok, neh we:ro mochi:wa itech mayo we:ro mochi:wa neh m' pi:sin nokaltsi:ntan *porque** t'teh..., n'tehte:n..., n'tehte:mpe:wa n' kuowit wa:n ompa itech yo:n kuowte:n ompa ya monehnepanowa n' ihkuí:n. Mochi:wa. *Hasta** ompa tika:wilowah, ka:n no: nochi t'mahse:wah. Pero bueno**, pero kualtsi:n ne mela:w mochi:wa yo:n nikihtowa ne:n pi:sih. Ke:mah, pos ka:n nochi se: kikua ok. Kualtsi:n. A:, pos yehwa sah i:ni. Wa:n, wa:n iwki a nochi n' tikua tikihtowa ke:ní:w. Ke:mah, pos neh nimitsilia *que** neh nejo:n nikuahka pero wehka:w ya. Ekintsi:n a:mo ke:man nikuahtok ok *porque** neh a:mo okachi nikita ompa ne:n tehwa:n ne:n nejo:n de yo:n nanakat i:n, i:n ista:knanakat a:mo okachi nikita. E:mah. A:man, Ta: seki semi tasohti. i:n ka:walpox, ¿yeh itech toni n' te..., itech ton kowyo mochi:wa? Yeh mochi:wa itech eskowit ata, itech eskowit no: mochi:wa. A:, no: mochi:wa itech eskowit. Mochi:wa itech eskowit. ¿Wa:n yeh ke:niwki mochi:wa, no: iwki sah ke:meh i:pa? A:, yeh no: metstoh..., no: metsno:nohne:l. A:, no: metsno:nohne:l. ¿Wa:n ipanko no: iwki sah? No: metsno:nohne:l. Ipanko ata no: nehnextik wa:n tihtila:wak. Ka:walpox tihtila:wak, yeh a:mo kahkanaktik. Ke:mah, pos iwki a neh no: niki:xmattok neli yehwa yo:n tih..., Tihtila:wak, yeh mochi:wa *hasta** achichi i:n pa..., pa:pata:wak. Ke:mah, wehwei mochi:wa neli wa:n neli *más, más** tihtila:wak, tihtila:wak. Ke:mah neli. Wehwei, pa:pata:wak n' ka:walpox. Yeh tihtila:wak. Nochi nanakatsitsí:n kahkanaktik, pero wel yeh yo:n tihtila:wak. Ke:mah, neli tihtila:wak, ta: no: niki:xmattok neli wa:n neli yehwa itech yo:n kowit mochi:wa neli no: niki:xmattok. *Exactamente**. Wa:n pané: no: kie:wa ne:n xo:no:kowit:, no: kie:wa. E:mah, no: kie:wa, neh iwki niki:itani. ¿Wa:n i:n ke:ní:w n' tikua yeh? No: kie:wa. Neli. Pos yeh no: ke:meh nikua, ke:meh xo:no:nanakat nikua, no: iwki nikua. A:, no: iwki n' tikua. No:, no: tikoko:lia *o**... A:, no:. No: iwki nikua. No: tepitsi:n se: kite:nkoko:lia. Pos neli nochi iwki tikua teh koko:k. Wa:n neh nikua no: iwki no: taa:man sah. A:, kanah, neh tepitsi:n nikoko:lia para mah we:lia ki:sa. A:, pos neli, ke:mah, *es que** tata:man se: takua. A:mo, neh nikua no: iwki sah, neh no: taa:man sah nikua *porque** neli yeh ye:ktihtila:wak. *Eso**. *Porque** nikilia neh kualtsi:n se: kikua de yo:n sehselik. pero komo chika:wak a neli pos takua:wak a *porque** yeh tihtila:wak *más**, ka:n... E:mah. Ke:mah takuah... Tihtila:wak. Tein..., *pero más** takua:wak n' ma:tananakat, yeh *más** takua:wak. Yeh ke:mah, ke:mah. A:man, i:n chikinte, ¿yeh ke:ní:w, ke:ní:w n' ka:mpa tikita mochi:wa, ton kowyo n' kie:wa? Yo:n no: yehwa n' itech e:wa ne:n chi:kikis. A:, no: chi:kikis kie:wa. Itech chi:kikis yeh yo:n mochi:wa. Wa:n no: mochi:wa n' itech eskowtsí:n, no: k..., no: i..., no: kie:waltiya. Wa:n no: mochi:wa itech *tarro**. A:, no: mochi:wa n' ompa. Itech, mochi:wa itech n' ohtat tikiliah *mexicano**. A:, pos neli ta:taman se: kiita. Neh n'mattok i:n chikinte neh nikita kie:wa yo:n chakaykowit no: kie:wa. E:mah wa:n yo:n nejo:n xi..., No: ke:wa chakaykowit neli. xi:kalkowit no: semi kie:wa yo:n chikinte. E:mah. I:n chikinte no: semi kie:wa yehwa xi:kalkowit. Ke:wa neli, no..., nochi kie:wa. Wa:n Ke:mah, ke:mah yehwa wa:n chakay neh niki:ita itech nejo:n kie:wa. E:mah, itech chakah no: neli kie:wa. Ke:mah. ¿Wa:n yeh ke:ní:w no: n' tikchihchi:wa *cuando** tikua? Yeh yo:n telwe:lik, yo:n no: mah kualtsi:n se: kimomolotsa, neh nikua iwa:n etsí:n. A:, no: iwa:n etsí:n. Iwa:n etsí:n. ¿Wa:n, wa:n ton eyotsi:n yo:n tikmana? Pos neh sepa sah nikpanta:lia iwa:n etsí:n *porque** n' chikinte no: takua:wak. Ke:mah, takua:wak. Takua:wak, yo:n no: mah momoloka iwa:n i:n etsí:n, wa:n ke:mah niktewa:tsa ya n' a:jojoli:n, ika, ika k..., ika koma:ltsí:n niktewa:tsa kualtsi:n, *cuando** kualtsi:n tewa:ki a n' a:joltsí:n, kualtsi:n se: kkue:chowa ya. Ke:mah. Wa:n *cuando** ne: molo:ni a, ihwa:k a n'pante:milia ya. Wa:n ke:mah. Pero wa:kik n' a:jol se: kipante:milia, a:mo se: kipa:ta. A:, n' teh a:mo tikpa:ta. A:ah, a:mo para ki:sa ahwiya:k. A:, pos ta:taman neli se: motakualchi:wia *porque** neh no: yehwa niktali:lia, ke:meh tikihtowa teh tikua iwa:n etsí:n, neh no: iwki. Neh nikmana no: iwa:n ti:ltiket wa:n neh nikue:chowa n' a:ko:lin, A:x... pero neh nikue:chowa nejo:n nikaha:wia. A:ah. Neh n' ajo:joli niktewa:tsa, kualtsi:n tewa:ki, niktewa:tsa ika se: *sar..., sartén, sarte:ntsi:n**, Wa:n neh nikpa:ta wa:n para n'pante:kilia, kualtsi:n no: n'tewa:tsa, ihkuí:n nikma:nelowa, ihkuí:n se: k..., se:, kualtsi:n se: kima:nelowa wa:n de kualtsi:n tewa:ki a, ke:mah nikte:ma ya itech metat, kualtsi:n se: kkue:chowa ya, *polvito** mochi:wa. A:, i:xwa:kik metat n' teh tikui pos, a: ixwa:kik pos yeh ika kualtsi:n ki:sa. A:, pos yeh ka kualtsi:n ki:sa, a:mo ta: neh nikue:chowa nikaha:wia Ke:mah. Yo:n achto se: kipa:ka metat. wa:n nikpa:ta wa:n ke:mah n'pante:kilia ya. A:ah, yo:n *polvito** neh n'panta:lia, wa:n pos yo:n *cuando** yo:n molo:ntok a, mah se: kipante:mili a ne:n i:n a:jojoltsi:n, wa:n ke:mah se: kiki:xtia ya. Ke:mah, pos ta:taman neli se: kichi:wa se: ichi:walis. E:mah. Ahwiya:k, ke:mah. A:x..., *porque** semi ahwiya:k ki:sa, *porque** kip kipia *pol..., como que polvo**, a:mo s..., a:mo se: kipa:ta. Ke:mah. Ke:mah. Nikpa:ta komohkó:n nikue:cholih tepitsi:n *chilito**, nikue:cholia ya n' *chilito** tepitsi:n, A:mo, ne:... wa:n ke:mah, yeha ya se: kipa:ta. Ke:mah, n'pante:milia ya ne:n etsí:n wa:n ompa yowi a *como que** ne:n, *este** nik..., nikta:liya. Nik..., mohkó:n achi i:ntsi:n ko:ntsí:n tein ika n'manak n' etsí:n wa:n, wa:n mo miak ne:n, i:n miyak ne:n nanakat, *este** nikma:talia na:wi *hojita de** mimie:ntah. A:, no: nikta:lilia iahwiya:kka. Y..., yeh n'ta:lilia mimie:ntah. A:, pos wa:n neh nikua iwki sah, neh a:mo teh n'ta:lilia iahwiya:kka. Neh i:pa yehwa sah nikue:cholia n' a:ko:lin wa:n yehwa sah ne:n chi:lxoxowik nikue:cholia wa:n ke:mah n'pante:kilia wa:n ke:mah niki:xtia wa:n iwki tikuah ya. Ta:taman se:, ta:taman se: kichi:wa. [...] E:mah. Neh n'ta:lilia n' ke:meh i:n nimitsilihtok wa:n n'ta:lilia *primero** n'ta:lilia *como que** ne: nimitsilihtok n' a:jojoli wa:n ke:mah n'ta:lilia ya n' *chilito** wa:n de molo:ni se: kki:xtia ya. Ke:mah, ta:taman, ta:taman se: kichi:wa. Kualtsi:n ahwiya:k ki:sa n' emo..., n' emo:ltsí:n. A:man i:n, nimitstahtania de i:n seknanakat, ¿yeh ka:ni mochi:wa? Yo:n mochi:wa no: itech selikme:tsti, *cuando** ke:meh i:n we:ro kiowi, *cuando** tasese:ya. A:mo nochi, i:n a:mo nochipa n' onkak. A:mo nochipa, yo:n onkak *cada** xiwit sah, yo:n *cada** xiwit sah. Ata neli. *Cuando** semi tasese:ya, itech yo:n enero, febrero, iwki nochi mochi:wa ok. Ke:mah, mochi:wa. ¿Wa:n yo:n ke:niwki, i:pa iwki sah no: ke:meh kiliah seknanakat, ke:niwki? Mochi:wa, *pero cuando** semi tasese:ya ihkua:k. Seknanakat mo..., mo wehweia ata achichi i:n no: n' imets, metskehkelehtik. Wa:n *este**, mo..., *este, hasta** kua:achichi i:n ata mochi:wa, neli kua:pa:patakaxtik wa:n i:n no: tihtila:wak ne:n no: n' inanakayotsi:n. Wa:n yo:n, ke:mah, no: iwki neh niki:xmattok, no: neli niki:ita *que** ta:lpan mochi:wa wa:n no:, wa:n no: kie:wa xo:no:kowit. Ta: yo:n ta:lpan mochi:wa. No: kie:wa *porque** nikitak i:n ke:man neli onkaya. Wa:n neli n' ke:meh tikihtowa *que** onkak nochipa nejo:n *cada** xiwit sah. Ke:mah, no: mochi:wa itech seki. *Cada** xiwit sah mochi:wa, *cuando** teltasese:ya. Ke:mah, ihwa:k sah. Ke:mah. E:mah, ihwa:k sah. Pero no: *cuando** selikme:tsti i:n mochi:wa. ¿Wa:n i:n ke:ní:w yeh n' tikchihchi:wa no:, para tikmahse:wa, ke:ní:w? Pos ke:meh semi *nipobre como que**, neh n'chihchi:wa nejo:n no: uwki n'poye:lia itech se: kaxit ihkó:n nik..., nikchi:wa wa:n ihkó:n nikokototsa, tein yo:n, *como que** no: neh n'teki yo:n *bolitas, como que** tel, tel tein selik, ta: mochi:wa *kua:kua:bolitas**. A:mo, yo:n sehselik, neh nik..., nikteki yo:n sehseliktsitsi:n Yo:n tein, tein..., e:mah telsehselik *porque** yo:n tein chika:wak a ye:kihkochyoh ata. wa:n sepa n'ta:lia itech, itech se: kaxtsí:n *o** se: *cazuelita** ompa ihkuí:n nik..., nik..., nik..., *primero** n'pa:ka, a:xka:n ompa ihkuí:n n'ta:lia ya, wa:n se:pa n'ta:lilia n' istat. Sepa n'ta:lilia n' istatsí:n wa:n ihkuí:n nikekowa ox poye:k a, komo poye:k a, kualtsi:n poye:k, po:poyek ki:sa ya yo:n ne: xo..., nanakatsí:n. ¿Wa:n iwki, iwki tikua ya? Kanah. Kipia... Nikta:lia we:i taxkal, achi i:n, *como que** we..., we:i taxkal ke:meh *si fuera**, ompa ihkuí:n se: ki:xta:lia, se: kichi:chi:wa n' tikiliah *mexicano** mi:koh se: kichi:wa. Mah se: kita:li itech taxkaltsí:n ompa se: ihkuí:n se: ki:xke:kepa, mah itech taxkaltsí:n oksi. Ke:mah. Wa:n ihkó:n se:..., se:..., ihkuí:n se: ki:xtapowa ya oso uwki se: kitanteki a. Ye:kahwiya:k. ¿Wa:n no: tikoko:lia *o** iwki sah? Ye:k..., ye:kwe:lik ki:sa ya *porque** nan..., nanakatsí:n poye:k wa:n a:momolokak a iwa:n ya n' taxkaltsí:n. We:lik n' tepitsi:n kko:ko..., se: kkoko:lia wa:n we:lik ma:s iwki sah. We:lik iwki sah. Pos neh no: iwki nikchi:wa ke:meh yo:n tikihtowa neh nikua, neli no: nikpisi:lkokototsa wa:n nikpuye:lia Pero neh achto nikta:lia ihkó:n se:, se: tixti ihkó:n n'ta:lia, wa:n ompa para nikepa ya sepa se: n'ta:lia wa:n ompa yehwa ya nikpanta:lilia wa:n no: ihkó:n n'ta:lilia ya yehwa nanakatsi:ni wa:n neli puye:k, wa:n oksi a wa:n neli ye:kahwiya:k a se: kikua. Neh no:, neh iwki nikua. Ta: iwki nimitsilihtok neh n'chi:wa. Ke:mah, pos neli wa:n neh nikua no: iwki, a:mo ko..., a:mo teh n' ta:lilia koko:k wa:n teh tikihtowa tikoko:lia tepitsi:n. A:mo neh iwki sah nikua. Neh nochi nikoko:lia tepitsi:n. Pos ekintsi:n... Yeha yo:n ihkó:n mokua yeh seknanakat, yeh a:mo se: kichi:wa emo:l. A:mo. Neh a:mo n'chi:wa emo:l, neh iwki a n' ke:meh name:chilia nikua. A: pos neli. Ke:mah, wa:n we:lik no:, no: se: ka:mana we:lik, no: s..., mah se: kimana no: we:lik. Tak ke:mah, pero... *Eso**. Ke:mah, neh no: nikma:manani we:lik no:. Wa:n i:n xilwananakat, ¿ka:ni i:n mochi:wa, ke:niwki i:n mochi:wa? Yo:n no: mochi:wa *como que** mah tikihto:ka:n ka:mpa ne: kuowtah chi:wtok, [...], *como que** mochi:wa, ompa mochi:wa. ¿Wa:n no: mochi:wa nikahkuí:n? Mochi:wa ne: *como que** kahfe:ntah, pero ne: itech *rancho**. A:, wehka. Ompa ne: mochi:wa wa:n *este**, nikita yehwa n' tein monamaka Kuesala:n, *como que** neh, mochi:wa no: kuowtah, *como que** ne: no..., *norancho**. A:, ¿no: mochi:wa? ¿Wa:n yo:n i:pa no: sentaman sah? O:me taman. A:, ¿no: o:me taman? Yeha yo:n o:me taman. Onkak seki ata kualtsi:n koh..., kohkostik, *este** pané: *medio** ko:kohkostik kualtsi:n ihistak ata kohkostik. Wa:n seki ata no: pa:panehnextik. No: pa:panehnextik n' xilwananakat. A:, no: iwki. ¿Wa:n yehwa yo:n mo..., no: mochi:wa no: itech se: kowit, tiki:xmattok n' tein kowit itech mochi:wa? *Este** no: mochi:wa itech, itech kuo..., kuopalak pero hasta** a:mo no: n'mati katí:n kuowtsí:n *porque** ke:meh ne:, ke:mehm ke:meh kima:yawi ne:n ta:tahtsi:n, *cuan[do]** nikita neh ompa, ompa i..., ipanko mochi:wa. A:, n' ipanko mochi:wa. Ipanko mochi:wa. A: pos neli pos neh de i:n a:mo niki:x..., niki:xmattok, ke:mah niki:xmattok pero ompa i:n Kuesala:n monamaka, pero a:mo ke:man nikita ka:ni mochi:wa wa:n nio:n no: nikmati ton kowyo n' itech mochi:wa, neh a:mo ke:man nikita i:n. Nikitani pero ni..., nikowa. *Exactamente**. A:mo, ta: no: ika kowtsí:n mochi:wa. Mochi:wa itech yo:n, E:mah, nikowa. Ke:mah. A:, pos no: mochi:wa. sa..., sen pa:nti nikui:lihka itech mochi:wak yo:n kiliah a:tsi:tsika:s. A:, no: kie:wa yo:n a:tsi:tsika:skowit. Sayoh mah, mah palaktik yo:n a:tsi:tsika:skowit wa:n *cuando o:rah** yo:n kiowi. Wa:n no: itech selikme:tsti mochi:wa. A:, no: ihwa:k. Pos neh a:mo niki:xmati i:ni, pero neli, i:pa nikitani ke:mah, niki:xmattok, No: ihwa:k. pero a:mo nikmati itech ton kowyo mochi:wa. E:mah. ¿Wa:n i:n yeh, ke:ní:w n' tikua n' teh, ke:ní:w n' tikmahse:wa? Itech yeha yo:n mochi:wa, a:tsi:tsika:skowit. Yo:n no: we:lik *como que** yo:n pos komo neli se: moye:ktekipanowa, *como que** mah tikihto:ka:n se: taahxitia yo:n yo:n kualtia ika se: ki..., nejo:n se: kichi:wa chi:lposo:n wa:n kualtia *hasta** iwa:n *como que** nakatsí:n mah se: kipanta:li. A:, n' kualtia no: iwa:n. Iwa:n ne:, ¿wa:n yo:n ton nakayo? Piotsi:n. Piotsi:n. Piotsi:n iwa:n we:liya. A:, m' piotsi:n. A:, yehwa n' iwa:n we:lik no:. Ke:mah, pos neli ta:taman neli se: kikua, *porque** neh i:n nikua nikchihchi:wa neh, neh nikchi:wa no: iwki nikue:cholia chi:l wa:n tomat wa:n wa:n nejo:n nik... E:mah. Wa:n nik..., wa:n nikpanta:lilia tsiktsi:n epaso:t. Yo:n neli nikua no: iwa:n epaso:t. Ke:mah, chi..., yo:n chi:lposo:n. E:mah. Ke:mah, ta: neli ta:taman se: motakualchi:wia. Ke:mah, pero kualtsi:n we:lik komo kipia *sabor**, ne:, *como que** ahwiya:k ne:n... No: ahwiya:k kualtsi:n. Ke:mah, ta: pos we:lik nochi. Yo:n we:lik. We:lik. ¿Wa:n i:n xopitsa, ke:niwki i:ni, ke:..., tiki:xmattok wa:n ke:n..., katí:n kow..., kowit itech mochi:wa? ¿N' xopitsa? *Este, eso sí** yo:n xopitsa, *cualquiera** kowit itech mochi:wa, a:mo sayoh sentaman. ¿Kati:yeski? Tein yeski kuowit itech e:wa. Pos neh a:mo niki:xmati i:n xopitsa neh... *Porque** yo:n, *cualquiera**, sayoh mah palaktik n' kowtsí:n. Mah palaktik tepitsi:n n' kowtsí:n, wa:n ompa ya yo:n motekpa:na ihkó:n, *porque** yeh ihkuí:n mets..., metswe:weyak. ¿Wa:n i:n i:pa sentaman sah no: onkak *o** no: onkak o:me taman? Onkak achi no: seki tihti:ltik wa:n achi onkak seki *como que** achi no: telihista:k. Pos yehwa i:n neh a:mo niki:xmati no: wa:n a:mo, wa:n a:mo n'mati nochi ite..., kati:yeh kowit itech mochi:wa tikihtowa. Wa:n yo:n no: sa... *Cualquiera** kowit itech yo:n, yo:n e:wa. A:, n' kati:yeski. Yo:n *cualquiera** kowit itech mochi:wa. Wa:n seki nanakatsí:n yetok sah katí:n ika n' e:wa n' kow... Yo:n mochi:wa ma:s itech kahfe:nkuowit. Wa:n... Ke:mah, seki yetok sah, pero i:n komohkó:n pos kati:yeski kowtsí:n kie:wa. A:, no: mochi:wa. Mochi:wa itech kahfe:nkowit wa:n mochi:wa itech chalawih. A:, pos neli kie:wa no:. Kie:wa. ¿Wa:n ke:ní:w i:n tikchihchi:wa no:? No: se: kimomolotsa, yo:n no: se: kichi:wa *como que si fuera, como que** chi:chi:lposo:n. A:, no: chi:lposo:n we:lik. No: chi:chi:lposo:n se: kchihchi:wa. ¿Wa:n no:, wa:n...? *Porque** yo:n no: takua:wak, no: se: kimomolotsa ke:meh chikinte. A:, pos no:, no: iwki, wa:n..., ¿wa:n no: tikta:lilia teihsá: iahwiya:kka oso iwki sah? Yeha yo:ni se: kita:lilia no: tepitsi:n epaso:tsí:n, se: kih...,. se: ki..., para kahwiya:lia. A:, m' para ahwiya:k a se: kikua. N..., e:mah. ¿Wa:n i:n pi:sih, i:n pisi:h kati:yeh kowit kie:wa? Ke:waltia nejo:n teswat. ¿Wa:n ke:niwki i:n, i:pa sentaman sah? ¿M' pi:sih? I:pa iwki yeh yo:n, i:p..., i:pa sentaman sah tak mochi:wa, *lo más** mochi:wa *este**, ite:..., ite:mpan *como que** yohyowi kohkostik ata, sano...., ¿ka:n tiki:xmati? Ke:mah, niki:xmattok. Ata kohkostik n' ihkuí:n ite:mpan wa:n itampa ista:k. Wa:n tapani yowi ata ihkuí:n ata ti:ltik. Ti:ltik n' ihkuí:n ka:mpa chika:waxtiw. Wa:n i:n yehwa n' tikihtowa ton kowyo kie:wa, yehwa n' tikihtowa. Ke:mah, neh niki:xmattok no:. Ke:mah, i:pa n'mattok kihtowah *que** kie:wa teswakowit. Ke:mah, ke:mah, yehwa. Teswakuowit, teswakuowte:n itech mochi:wa. Ke:mah. Nochi itech e:wa. Ke:mah kualtsitsi:n. Wa:n mohkó:n ta:ká:n ihkó:n wetstok t..., teswat *como que medio** palaktik a, nochi itech e:wa. Pero kuahkuali nanakat, sa tihtila:wak mochi:wa. Wa:n ke:ní:w... Wa:n nelika ki..., neli ahwiya:k. Ke:mah, telahwiya:k. ¿Wa:n ke:ní:w n' tikchihchi:wa n' teh? Telahwiya:k. Yeh yo:n no: *como que**, neh nikchihchi:wa no: *como que** chi:lposo:n. A:, no: chi:lposo:n. No: chi:lposo:n. Wa:n no: tikue:cholia pos chi:l. Nikue:cholia *chilito** wa:n, wa:n no: n'ta:lilia n' tomatsí:n. A:, no:. ¿Wa:n teihsá: iahwiya:kka no: t'ta:lilia? Nik..., ¿aki:xmattokeh yo:n tikiliah tekilit? Ke:mah. ¿A:, yehwa n' teh t'ta:lilia? N'ta:lilia tekilit. Pos... Wa:n komo a:mo yo:n kiliah *este**, ¿nanki:xmattokeh yo:n kiliah seki nakaspe:soh? A:, ke:mah. A:, yehwa no: t'ta:lilia, no: ahwiya:k. No: ahwiya:k. Tihti:la:wak ata. Xiwtsí:n naka... A:, neh, neh, Ke:mah, neh niki:xmattok no: i:ni neli wa:n no:, no: nikmahse:wa. Neh nikmahse:wa no: iwki ke:meh tikihtowa chi:..., pero neh a:mo nikue:cholia tomat, neh nikue:cholia sayoh yehwa se: chi:l. [...] Se: chi:lwa:k sah nikue:cholia. A:mo ta: we:lia nimitsilia wa:n mah se: kita:... Wa:n yo:n tein chik..., wa:n yo:n tein chika:wak a, nikue:chowa no: itech metat iwa:n nikue:chowa wa:n nikpante:kilia ya wa:n nikta:lilia *pimienta** wa:n iwki a tikuah n' tehwa:n. E:mah, ta: yehwa nimitsilihtok kualtsi:n ahwiya:k ki:sa. Wa:n mah neli se: kimomolotsa *porque** yo:n no: *medio** takua:wak. Ke:mah, ahwiya:k. Ke:mah. Ma:s sehselik pero mah se: k..., mah se: kite:nkokototsa ihko:ni nanakatsí:n kualtsi:n wa:n neli tihtilaktik wa:n neli sehseliktik mochi:wa. Ke:mah, ah..., ahwiya:k kualtsi:n. Wa:n i:n, wa:n i:n chi:ltaxkal no: tiki:xmattok. Yeh yo:n no: chi:lposo:n mokua. ¿Wa:n itech ton kowyo i:n e:wa? Itech, itech a:wa:t. ¿Wa:n, wa:n i:pa a:wat sah? Nochi n' a:wa:t. O:me taman a:wa:t, se: kiliah xi:kala:wa:t wa:n se: kiliah tein a:mo xi:kala:wa:t, tein yo:n *este**, tein a..., tein yo:n tsikitsitsi:n iteyo. Wa:n nochi kie:wa. Nochi ke:wa. ¿Wa:n i:n i:pa no: sentaman sah? ¿N' chi:ltaxkal? ¿Ke:niwki n' ipanko, no: i:pa iwki sah? Seki telchihchi:chi:ltik wa:n seki ata achi ihista:k. ¿Wa:n de tikchihchi:wa, ke:ní:w n' tikua? ¿No: iwki sah? No: tsilihtok no: chi:lposo:n wa:n kipia epaso:t. A:, no: kipia epaso:t. A:, pos neli, ke:mah, neh a:mo, neh niki:xmattok i:pa sentaman sah, a:mo nikmati komohkó:n nejo:n no: miak taman wa:n, wa:n nio:n no: tikihtowa *que** a:wa:t kie:wa. Neh niki:xmattok i:pa kie:wa *que** a:wa:t pero a:mo n'mati komo o:me taman onkak yo:n a:wa:t wa:n chi:ninahkowit n'mattok no: kie:wa, O:me taman. wa:n seki kiliah ahkokowit kihtowah no: kie:wa. E:mah. Yehwa sah yo:ni neh. Wa:n neli neh nikua no: iwki no: chi:lposo:yoh wa:n no:, no: n'ta:lilia epaso:t. No: ke:wa. *Porque** yo:n ka:mpa e:wa neli i:xkich mochi:wa. Miak mochi:wa. Miak mochi:wa, yo:n ahsi *hasta** a:mo se: kitamia se: kikua sano neh *cuando** ke:meh i:n *cuando** nikita onkak ne: *norancho** niki:sati, n' mela:s onkak nikteki wa:n ke:mah *como que**, nikahsi se: chikiwit, *hasta** n'namaka. Ke:mah, pos miak mochi:wa. Miak mochi:wa. Ke:mah. Miak mochi:wa. A:man wa:n i:n to:tolko:skat, i:n, ¿toni itech mochi:wa? Yeh yo:n mochi:wa, mochi:wa ta:lpan. Wa:n, ¿ta:lpan? Ta:lpan mochi:wa. Wa:n no: onkak... Yo:n no: mochi:wa n' to:tolko:skat ta:lpan wa:n mokuihkuitiw. Nehnepan..., kua..., yeh nehnene:ts mochi:wa. ¿Wa:n i:n no:, no: miak taman onkak? Wa:n ata kuitanehnextik, kuitanehnextik n' to:tolko:skat, pan..., panehnextik mah tikihto:ka:n. A:, ¿wa:n i:pa, i:pa iwki sah, i:pa, i:pa yehwa sah n' tein tikilia panehnextik? Ih..., i:pa iwki ata. N' ta: no: tiki:xmattok pero. A:, i:pa iwki wa:n... Niki:xmattok, no: niki:xmattok neh pero neli. Ke:meh yo:n ta:lpan mochi:wa, weh..., ihkuí:n mooholo:chowa. wa:n nochi, *como que** miak a n' ihkó:n mochi:wa. Komo, komo miak me..., metsoholo:ch n' ihkó:n mochi:wa n' ta:lpan, Ke:mah, neh niki:x... itech tahsolpalak. Pos neh no: niki:xmattok neli i:ni wa:n neli no:, neh niki:xmattok *que** mochi:wa seki neli wehwei ta:lpan mochi:wa, ihkuí:n wehwei, Wehwei mochi:wa. Wa:n ne..., wa:n neli wehwei *kua:bohbola** n' ka:mpa tawelita. Wa:n seki *más** wehwei mochi:wa wa:n onkak Ke:mah. Wa:n seki onkak pisi:ltik, tsikitsitsi:n ihkó:n moketsa no: ta:li:xko sah, neh iwki niki:xmattok. Ke:mah. Ke:mah. *Mismo** yeha, *únicamente** no: *que** ka:mpa tel..., tel..., telmiak tahsolpalak te:ntok ompa yo:n kuahkuali mochi:wa. *Exacto**. Wa:n tein yo:n kua:tsikitsitsi:n mochi:wa *como que**, Ompa *más, más** tawelita. Ke:mah. ka:mpa a:mo t..., *como que** ka:mpa a:mo teh *abonochi:wtok, como que** a:mo teh tahsolpalaktsí:n miak, tilaktik. Ke:mah. ¿Wa:n i:n ke:ní:w n' tikchihchi:wa? Yo:n no: weli mah iwa:n se: kikua, no: weli yo:n, no: weli para iwa:n no: pio, pio, komo piotsi:nakatsí:n, *cualquiera** nakatsí:n kuali iwa:n se: kikua. A:, no: kuali iwa:n se: kikua. A:, no: we:lik chi:lposo:n. *Como que** no: chi:lposo:n *como que**. Pos neh no: n' i:pa, Neh ompa nikpante:ma, mah kualtsi:n se: kipa:ka wa:n ke:mah ompa se: kipante:ma, iwa:n chi:lposo:n se: kichi:wa. Wa:n we:lik a. Pos neh i:n, neh neli no: niki:xmati i:ni wa:n no: nikua pero no: iwki nikua neh, no: taa:man sah, neh a:mo teh n'ta:lilia, iwki sah. Iwki sah. *Eso**. Iwki sah nikua. Ke:mah. ¿Wa:n i:n, i:n xo:chinanakat i:n, katí:n kowit kie:wa? Yo:n no: mochi:wa no: ta:lpan. No: ta:lpan. ¿No: ta:lpan? ¿Wa:n i:n i:pa sentaman sah no: onkak? A:, yeh ata no: panehnextik ata nikin..., ne:si yeha nikihtohtok no: panehnextik wa:n itampa kohkostik. A:, pos neli, ke:mah neh Wa:n tihtilaktik. A:, n' tihtilaktik. Tihtilaktik, achi i:n mochi:wa. A:, pos neli a:mo kie:wa itech kowit, a:mo, a:mo mochi:wa itech kowit, no: ta:lpan sah. A:mo. No: ta:lpan *como que** mochi:wa. Pos neh no: niki:xmattok pero a:mo nikmati ka:ni, toni itech mochi:wa, ox itech kowit oso ta:lpan sah, ne:h a:mo, a:mo ke:man niko:nkui yo:ni, sepa A:mo, yo:n ta:lpan sah yo:n mochi:wa, itech, ka:mpa onkak, *como que** ka:mpa miak. *Exacto**. Wa:n no: mochi:wa *cuando kiowi. Ka:mpa tapala:ntok no:. Ke:mah, pos para, para e:wa yo:n nanakatsí:n. ¿Wa:n i:n no: nochipa onkak? A:mo, *parejo**. Ta: nimitsilihtok itech selikme:tsti mochi:wa. A:, pos neli. Ke:mah, *porque** neh niki:xmattok no: i:ni, no:, no: nikuahka sepa, pero a:mo nikmati ox itech kowit kkuitoh oso ox ta:lpan, wa:n no:, no:. ¿Wa:n i:n tikchihchi:wa no: iwki no: chi:lposo:n? Yo:n no: we:lik ke:meh ke:meh seknanakat se: kikua. Neh nik..., ke:meh, ke:meh seknanakat nimitsilihtok. A:, no: iwki we:lik. No: iw..., no: iwki we:lik. Ke:mah, ta: neh nikuahka neli no: chi:lposo:n. Wa:n no: kipia epaso:t pero, pero a:mo okachi neli *porque** a:mo okachi mochi:wa i:n. Ke:mah. Wa:n oksé: yo:n semi, s..., semi *como que**, kowtah mah tikihto:ka:n no:, kuowtah. Kahfe:ntah a:mo mochi:wa, mochi:wa kuowtah. Kowtah, wehka ya. E:mah, a:mo mochi:wa ne:n ka:hkaltsi:ntan oso ompa ne: *cerca**. Wa:n i:n kostiknanakat, ¿ton itech mochi:wa i:n, no: itech kowit *o** ta:li:xko, ke:niwki i:n? ¿Ka:n yeha i:n tein tikihtohkeh? Kostiknanakat. Yo:n no: mochi:wa itech *cualquiera** itech, itech kuowit *pero como que** tei no: palaktik, tein no: palaktik. A:, n' tein no: palaktik. ¿Wa:n, wa:n i:pa sentaman sah no: n' onkak? ¿Wa:n ke:niwki n' ipanko, kostik *por eso** kiliah kostiknanakat? Kostik. A:, pos neli. Kostik, nochi kostik n' itampa. A:, nochi kostik. Nochi kostik. Pos neh yehwa i:n a:mo niki:xmati. Nochi kostik n' itampa wa:n imets ista:k. Yo:n no: tamantik. A:, ¿n' ista:k n' imets? Istak, e..., n' ie..., ipoxtampa nochi kostik, wa:n ipanko achi no: po:ktik, wa:n imets ista:k, *como que** yo:n no:, no: teltamantik. A:, n' ista:k. [...] *Exacto**. No: taman neli. Pos yehwa i:n neh a:mo niki:xmati wa:n no:n nio: nikmati toni itech mochi:wa, i:n neh a:mo ke:man nikita. Ke:mah, a:mo ke:man nikit... Nochi kuowtah yo:n mochi:wa. Kowtah. Nochi kuowtah. ¿Wa:n no: iw..., no: iwki ti..., *cuando** tikchihchi:wa no: iwki n' tikua no:, no: chi:lposo:yoh *o** taa:man. Pos miak se: kaxtia ne:n na..., nanakatsí:n *cuando** se: kahsi, neh n'ta:lilia tepitsi:n *aceite**. A:, ¿tiktsoyo:nia *o** iwki sah? A:, t'tsoyo:nia, a:, t'tsoyo:nia ya. Niktsoyo:niya. Ke:mah, pos... Wa:n no: se: kita:lilia n' istatsí:n wa:n se: kitsoyo:niya. Iwki n' tikua. Iwki nikua. Pos neh i:n a:mo wel nimitsilia kení:w nikua *porque** neh i:n a:mo niki:xmati, a:mo ke:man nikita de i:n, e:mah, a:mo nikita neh i:ni, a:mo, a:mo n'mati katí:n nanakat i:n. Kualtsi:n mochi:wa. A:mo, yo:n kualtia ika *aceite** se: kikua. *Porque poco**, yo:n *poco** onkak. *como que poco** onkak, pero achi mone:neki. A:, pos neli, *por eso** neh ka:n ke:man nikita. Wa:n... Pero kuowtah n' onkak. Kowtah. ¿Wa:n i:n masa:xi:poh, ka:ni i:n mochi:wa? ¿Wa:n toni itech i:n, No: kuowtah. wa:n i:n no: kowit ke:waltia? No: a:wa:t. A:, no: a:wa:t ke:waltia. A:, ¿no: yehwa? ¿Wa:n i:n i:pa sentaman sah oso no: onkak o:me taman, miak taman onkak? No: a:wa:t n' ke:waltiya. Yo:n sentaman sah, tak sentaman sah, sentaman sah neh niki:xmattok. A:, ¿wa:n no: wehwei? Wehwei, yo:n no wehwei wa:n yo:n no: telwe:lik. ¿A:, no:? ¿A:, no: wehwei mochi:wa? ¿Pos para se: kikua no: se: kkokototsa? Se: kkokototsa *porque** se: *weibola** mochi:wa, we:i, ¿ke:meh yo:n to:tolko:skat tikiliah? Wa:n panti:ltik, wa:n we:ipanti:ltik. Yeh yo:n panti:ltik. Wa:n no:, wa:n ih... Pero yo:n kihtowah n' *cuando** kitekih mah se: kito:ka:yti. ¿Wa:n komo a:mo se: kito:ka:ytih? Yeh yo:n [...] no:, n'mati ke:ní:w seki kilwiah. Ke:meh se: kito:kaytih wa:n [...], ekintsi:n nimitstekiti masa:xi:poh, iwki kit mah se: kilwi. Wa:n, wa:n para we:lia tak. Tak para mah we:liya. A:, pos neli, pos yehwa i:n neh a:mo, a:mo nimitsilia *que** toni itech mochi:wa, i:n a:mo niki:xmati neh. A:xka:n, kualtsi:n se: kimomolotsa. No: kualtsi:n molo:ni. Pero yo:n tihtilaktik ke:mih pi:sih. A:, n' iwki. Wa:n no: iwki tikua chi:lposo:yoh. A:, no: iwki wa:n no: t'ta:lilia iahwiya:kka. *Mero** ke:meh pi:sih. Se: kitalilia epaso:t, epaso:tsí:n. Pos yehwa i:n neh a:mo nimitsilia ke:ní:w nikua oso ke:ní:w niki:xmattok toni itech mochi:wa, *porque** i:n neh ka:n niki:xmati a:mo ke:man nikita i:n masa:xi:poh. Tikihtowa ka:n tiki:xmati, yo:n tihti:ltik [...]. Mochi:wa itech a:wa:t. A:, pos ompa no: mochi:wa. Nejó:n we:i, ololtik mochi:wa. Yo:n ika masa:xi:poh. A:it ke:yeh n' kiliah masa:xi:poh, n' ta: yo:n mochi:wa ololtik. A:, n' ololtik. Yo:n a:mo pata:wak. A:ah. Yo:n mochi:wa *bola**. A:, kanah. A:, pos neli. Yo:n *bola**. *Bola**. *Por eso** kit yo:n, Wa:n kilwiah ika masa:xi:poh, *cuando** ne: kitekitih ya kit *primero** kkoyo:niyah. A:, kkoyo:niah. A:, no: ol... ¿Wa:n yo:n kkoyo:niah, toni ka, ika se: kowit? Ta: weh ololtik, ololtik. Ma:s ika se: kowtsí:n oso ika *machete** tak, wa:n komo kitki *machete** ne:n tein, se: kiteki. A:, pos neli. Pos neli ka:n niki:xmati i:n. A:xka:n yo:n mah, soh mah se: kili, masa:xi:poh nimitswi:kati, nimitstekiti. Wa:n nimitskua:ti. *Ajá**. Wa:n nimitskua:ti. *Bueno** pos yehwa sah i:ni na:nah, miak tasohka:matik nochi tein tine:chilih, i:n seki neh a:mo nikihi:xmati i:n nanakat i:n timonohno:tskeh ika timotapowihkeh. Neli. Ka:n teihsá:. Timotapowihkeh i:n tein, tein mokua. *Exacto**. tein timohilwihkeh pos tein tiki:xmatih. E:mah, tein tiki:xmatih timoilwihkeh wa:n tein a:mo *porque** neh a:mo nochi niki:xmati, tasohka:matik miak. Neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel Neh Xalpantzingo, niMaría Guadalupe Vázquez, tein nimitsilwih nanakatsí:n ke:ní:w mokua.