Ne:chatapohpolwi na:nah, no: n'neki nimitstahtani:s ika seki kotsitsí:n, niki:xmattok seki kowtsitsí:n, a:mo n'mati tehwa:si:n ox tiki:xmattok, mono:tsa xokotatopo:nkowit. Ke:mah, niki:xmattok no: yo:ni, yo:n kilwiah pio:, pio:kuitakowit. Iwki neh nejo:n nik..., niki:xmati ne:n kito:ka:ytiah yo:n, yo:n ixiwyo ma:yehyewaltik ata wa:n mahyá:, mahyá: ma:nehnexa:yo:tik n' ixiwyo wa:n ikowyo tohtoma:wak mochi:wa no: tepitsi:n. ¿Wa:n ixo:chiotsi:n ke:niwki? Ixochio:tsin neh niki:ita seki kohkostik n' ixo:chio. E:mah, neh iwki niki:ita. *Pues** welis ke:mah, xa: no: yehwa n' tein neh niki:xmattok, neh a:mo nikmati kox no: tikakini *o** tikmatini ke:ní:w n' kia:wiltiah yo:n seki pi:pil. Neh nikelna:miki *cuando** katka neh ninohne:l, niktelwelitaya nika:wilti:s ika yo:n tehwa:n tikilwiah xokotatopo:n, yeh ka tehwa:n tiki:xmatih *por** xokotat..., xokotatopo:nkowit, *Ajá**. *porque** tehwa:n semi tiktela:wiltia:yah, tikwelitayah kualtsi:n ika tita:tapo:nia:yah neh nikilia *porque** no: topo:ni ihwa:k se: kikilakilia xokoe:wat. Tehwa:n tik..., tikuiah a:mo nikmati ox no: tik..., no: tikmati ke:ní:w n' kichihchi:wah yo:n kowtsí:n. A:mo nikmati, pero nikitaya neli ka:wiltiah n' okichpi:pil, pos ke:meh neh nisiwa:pil nikilia neh, a:mo ke:man nika:wiltih. *cuando** nisiwapil katka a:mo ke:man nika:wiltih, pos *cuando** nejo:n de ninohne:l ok katka, pero nikini:itaya neli m' pi:pil, s..., okichpi:pil neli ka:wiltia:yah. Ke:mah *porque** ke:meh nejo:n pos *cuando** se: nohne:l wa:n de se: siwa:pi:pil pos a:mo, a:mo no: yo:n se: kikui se: ia:wil, ta: no:, no: seki n' tein i:n tisiwa:pi:pil wa:n no: seki n' *cuando** okichpi:pil. Yo:n neli n' ke:meh tikihtowa n' tehwa:tsi:n ta:, neli tikitaya tehwa:n, tehwa:n sah n' timosemiakiakuiah ihkó:n tiokichpi:pil tima:wi:ltia:yah ika timokuahkua:mo:tayah, tikwelitayah wa:n neh no: *primero** nipe:..., ihkó:n yekinika, yekinikatsi:n nikitak neh, seki nopi:pilikni:wan nikita ke:ní:w n' ka:wiltia:yah wa:n *después** nikintahtania:ya, sate:pan nikintahtania ke:ní:w n' kichi:wah, yehwa:n d..., yehwa:n ne:chilia:yah, ta: se: kiteki n' kowit, wa:n se: kihtikoyo:nia ika se:, se:, se: takoto:n, *tarro, este** yehwa yo:n a:kat, *este** ke:n tehwa:n tikiliah, ohtat, wa:n kualtsi:n se: kixihxi:ma, kualtsi:n se: kixihxi:ma wa:n se: kie:katemolo..., se: kiekatemolochi:wa, mah a:mo yekapitsyeh. Entó:s yehwa ya ika yo:n se: kikoyo:n..., se: kikoyo:nia, *cuan..., cuando** se: kkoyo:ni:ti kualtsi:n ki:sa nochi n' iihtikyo, n' iihtik n' kipia yehwa yo:n kowtsí:n kipia mah... *Ajá** i... mahyá: ihtikpachtik tikihtowah teh... Ihkó:n *mero**, ihkó:n *mero**. Yo:n mahyá: ista:k kipia n' iihtik ke:meh yo:n po:chne iihtikyo. Ke:mah. Wa:n de sepa se: kikoyo:nia ya, mah tikihto:ka:n tehwa:n se: kiekapitstia tepitsi:n, se: kie:kateki tepitsi:n, kualtsi:n mah se: kie:kapitsti, mah, pero mah kualtsi:n, kualtsi:n, mah, mah tikihto:ka:n tehwa:n tamanistik. Wa:n tepitsi:n se: kie:kakana:wa, se: kie:kakana:wa wa:n ke:mah, se: kita ka:mpa *más**, *ma... más** mah tepitsi:n kopitstik *porque**ohka:n, *entre** n' ohka:n, kipia, seko kipia kopitstik *más** tepitsi:n wa:n se: to..., *que** tepitsi:n *ma...**, ka:mpa koya:wak, ka:mpa ki:sati a ne:n xokopach, tehwa:n tikihtowah, xokoe:wat. E:mah. Wa:n n'nemili, n'nemilih se: to:nal no: nikchi:was, nikitak sayoh nopi:pilikni:wan, n'tatsi:ntokih ke:ní:w n' kichi:wah wa:n ne:chilihkeh, wa:n ne:chilihkeh ton kowyo se: kikui, yehwa yo:n tein nimitsilia xokotatopo:nkowit, n'nemilih no: nikchi:was. Niktek yo:n sen..., sentakoto:n kowtsí:n wa:n nikxihxi:n yehwa yo:n ohtat, nikchi:w, nikxihxi:n ohtat wa:n pe:wa nikihtikoyo:nia. Niktamiihtikoyo:nih wa:n ke:mah no: nikte:ntih ya no: ne:n kowtsí:n, nik..., nikekaxihxi:mak, wa:n n'nemilih niktekis a ne:n xokot. Ke:meh a:xka:n i:n onkak xokotsí:n, i:n agosto, septiembre tipe:watih ya, tiktekiah n' tehwa:n xokot wa:n tikpixkayah, wa:n tikihtikalakilia:yah yehwa ne:n kowit, ihkó:n tikma:malakachowiliah entó:s ki..., se: sepa kikoto:naya ne:n ie:wayo. Wa:n mochi:wa kohkoyoktik yo:n xokoe:wat. Ke:mah, yehwa ne:, yehwa sah neh nikitaya neli *que, que** kitapa:nah yo:n xokot wa:n *Ajá**. Yehwa yo:ni. wa:n neli mochi:waya ye:kkohkoyoktik yo:n xokoe:wat, pos yehwa ya nanka:wiltia:yah. Ke:mah, neli no: nikitak n' ke:meh yo:ni neli, pero neh a:mo ke:man nika:wiltih pero nikitak. Yehwa ya n' tika:wiltia:yah. Ke:mah, nikitak no:. Ke:mah. Wa:n neh nimitsilia tikwelitayah, se: pilimeh, se: pi:pil nikilia neh nochi se: kwelita ya sah, tehwa:n tikwelitayah yo:n, tiktat..., motatopo:nilihtinemih ika, *como que** ke:meh yo:n mah tikihto:ka:n tehwa:n ika timotokatinemih ya, timomohmo:tah. Wa:n neli. Entó:s yehwa yo:n nik..., niktahtanik *que** Ke:mah, pos ta: *cuando** se: nohne:l i:pa iwki nikilia neh se:, se: kwelita n' a:wil. Ke:mah. ke:niwki yo:n kowit wa:n ne:chne:xtilihkeh. Ihwa:k a yo:n neh no: niknemilih no: niktekis yo:n kowtsí:n wa:n nik..., kuali nikmawisoh ke:níw m..., ke:niwki n' ixo:chiotsi:n, ke:niwki n' ixiwyo, ke:niwki n' ikowyo, *hasta** a:xka:n pané: a:mo niki:xkelka:wa, nikelna:miktok ok. Ma:ski ne:ka to:nal a katka tehwa:n tinohne:lmeh, pero a:xka:n ma:ski nita:tah ya pero todavía** niki:xelna:miki ok n' kowtsí:n ke:ní:w n' tamatia. Pos se: kelna:miki nikilia tein se: ka:wiltia *cuando** se: nohne:l wa:n se: we:yaki se: ka:wiltia *porque** tikihtowah ka:n tima:wiltiah ok *porque** ekintsi:n tiwehwei:n ya, a:mo tike:mantih ok, pero neli *cuando** tinohne:lmeh neli se: ma:wiltia. Wa:n neli. Neli, neli. Ke:mah, a:mo ta: no: nikitak neli yo:ni, yehwa yo:n tikihtowa, neli no: nikitak neli ka:wiltia:yah. Oksé: no: n'neki nimitstahtani:s n' tehwa:tsi:n, komo yehwa n' tein neh niki:mxattok, ¿ke:niwki n' ixo:chiotsi:n? Pos neh yehwa nimitsilwia n' ixo:chiotsin neh nik..., niki:ta seki yehwa yo:n kostik n' ixo:chio. E:mah, neh yehwa niki:xmattok. ¿Wa:n ixiwyotsi:n? Pos ixiwyotsi:n yehwa yo:n ma:yehyewaltik, tamatisneki ke:meh a:kokohxiwit, pero a:ko:kohxiwit ma:ahalaxtik wa:n yeh ata pané: ma:..., ma:..., ma:..., mahyá: ma:nehnexa:yotik mochi:wa n' ixiwyotsi:n. E:mah, neh iwki niki:xmattok. Pos yehwa yo:n tein nimitsilihtok, neli iwki tamati n' ixiwyotsi:n wa:n iwki tamati n' ixo:chiotsi:n. Ke:mah, yehwa yo:ni. Ke:mah. Ke:mah, ta: neli, ta: niki:itani. E:mah, niki:xmattok neli. Wa:n no: nikneki nikmatis, ke:yeh n' tiki:xmati tehwa:tsi:n, n' tikto:ka:yi:mxati tio:kuitakowit. ¿Ke:yeh? *Porque** neh iwki nikto:kaytia *porque** iwki nikinkakilih note:iskaltihka:wa:n iwki kito:ka:ytia:yah *por eso** neh iwki niki:xmati *hasta** a:man. E:mah, neh nikmattok *que** iwki kilia:yah ne: note:iskaltihka:wa:n, ihkó:n ne:chilia:yah ke:ní:w mono:tsa. Nikitaya yo:ni wa:n nikintahtania:ya pos ke:ní:w mono:tsa i:n nokta ka:wiltiah ne: okichpi:pil. Wa:n kihtowah *que** iwki yo:n mono:tsa piokuitakowi...., xiwit. Pio:kuitakowit. Ta:taman se: ki:xmati, neh niki:xmati *este**, n'to:ka:yi:xmati neh s..., s..., sayoh *este** kiliah xokotatopo:nkowit. Xa: porin tika:wiltia:yah ika xokotatopo:n. Ke:mah, yehwa ika, yehwa ika, yehwa ika. Ke:mah, xa: yehwa ika. Ke:mah, ta:ta:man neli se: kito:ka:ytia. Ke:mah. Sohka:matik miak, neh nimono:tsa niRubén Macario, Yehwa sah n' tein ika timonohno:tskeh, niwa:le:wa de Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel. A:mo teihsá:, a:mo teihsá:, tasohka:matik ke:mah. Neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel.