*A ver** na:nah, neh nikneki nikmatis *este**, wehka:wkayo:tanemili:lis ke:meh ne:ka, ne:ka to:nal tehwa:tsi:n tik..., xa: no: tikmak..., xa: no: tikmattos ke:ní:w n' ki..., kichi:wayah ne:n n' talna:miki:lis ika ne: xiw..., xo:chi..., xochi..., xo:chichiwa:lis. A:mo nikmati yo:n, ka:ni yo:n kikuitih, xa: tehwa:tsi:n xa: tikmattos katí:n, katí:n, ka:nikawí:n yo:n kit..., kitekih *porque** yo:n niki:xehekowa neh no: no: yetos sah ka:ni mochi:wa. Pos ke:mah, neh nikmaattok *que** kkuitih ne: parahkokopa. Pero a:mo nikmati ke:ní:w motano:tsa, pero ne: ahkua:kopa kkuitih. Ompaka ne: parahkokopa kkuitih. Ke:mah, *porque** i:pa, i:pa nikinka:kakilia:ni *que** ompa ne: n' kikuitih. Pero a:mo nikelna:miki ke:ní:w motano:tsa pero neli yo:n ompa ko:nkuih. ¿Wa:n yo:n xo:chitsí:n ke:ní:w mono:tsa? Pos tehwa:n i:pa tiki:xmatih tewi:tso:t. Tewi:tso:t. Tewi:tso:t. Wa:n yo:n tewi:tso:t ne:, *cuando** kitekitih n' ompa ne:, ¿ka:nachi yo:n, ka:nachi:n yowih *o** ke:ní:w yo:n *cuando** mokuite:wah, moyo:le:wah? Pos miakeh yowih, nochi n' tein, tein ma:lto:mohmeh yetokeh, Komo e:yi:n, na:wi:n wa:n nochi, komo nochi motapowiah n' tein okseki, *porque** tein tikiliah pos se: tein, tein ma:lto:moh yetok tein taeka:ntok pos yeh tikiliah tein we:i tota:tah. Yehwa yo:ni, komo moyo:le:wkeh nochi, kipiah se: nechiko:lis achto no: wa:n monohno:tsah nochi yo:n de non..., tein nochi n' tein yetokeh ne:n, ne:n nejo:n *todiostsitsi:n** tio:pan, yehwa ya yo:ni monohno:tsah nochi wa:n komo nochi mota:kamatih, nochi yowih, pos miakeh yowih. *Ajá**. Wa:n yo:n, xa:ntohkone:meh, tikiliah tehwa:n tein tatohtokanih, ki.., tak yo:n etok n' tein taeka:ntok, n' teh, tehwa:tsi:n tikihtowa n'tein taeka:ntok yehwa n' tein, tein yetok, n' tein *mero** tio:pan, *este** ne:n tio:pantayekak. Ke:mah, yehwa n' tein, tein ompa ne: nejo:n yetikah. Yehwa. Yehwa n' tein taeka:ntok wa:n ompa sepa se: kitohtokatok. *Ajá**. Wa:n yo:n tein xa:n..., *xantitos**, xa:ntoh, xa:ntohta..., xa:ntohkone:meh kinilwiah *este** yo:n kipia *que** nochi ki..., kipiaskeh n' a:konimeh kintachihchi:wi:skeh wa:n yo:n *mismo** to:nal sah, *cuando** yo:n kinemiliah kikuiti:wih xo:chitsí:n *mismo** to:nal sah n' tachihchi:wah *o kintocarowa** kini..., kin..., kin..., kin..., *bueno** mah tikihto:ka:n tehwa:n *cuando** kin..., kin..., kinahsih sah yo:n ilwitsí:n sah n' tachihchi:waskeh *o**, *o** no..., *o** yehwa:n mosempale:wiah. Pos mosempale:wiah no:. Mosempale:wiah. Pero *cuando** se: ilwit mosempale:wiah yehwa yo:ni wa:n komo, komo nochi yahkeh n' ka:mpa yehwa yo:n nikihtowa tei:n, tein ta..., taeka:ntok n' to *tosantito** pos yehwa ya yo:ni tein taeka:ntok yo:n ompa nochi mochi:wa ya, wa:n ke:mah *cuando** yo:n kualtiah ya n' xo:chitsí:n kichihchi:wah ya pos, ki..., kiwi:kah ya n' ompa ne:n nejo:n ne:n tio:pan. Ompa ya n' kwi:kah, ompa ya ika tachihchi:wah pero komo nochi mopale:wiah. Wa:n komo a:mo nochi mopale:wihkeh pos a:mo nochi kintachihchi:wiah yo:n de xa:ntohkone:meh. A: pos no: iwki neh ke:meh neh nikmattok, *porque** neh neli mah nimitstapowi ke:ní:w nikmattok, sepa no: *nechtocarohka** neh no: i:n, wehkaw, wehka:wkayo:tal..., talna:miki:lis, neli ke:meh tikihtowa tehwa:tsi:n, ke:meh tne:chtapowia no: ihkó:n neh nimitstapowi:ti neli ke:meh timol..., mah timosen..., mah timose:panilwi:ka:n ke:ní:w tipanowah wa:n ke:ní:w n' tipano:tiwa:lahkeh. Neh no: *ne:chtocarohka** n'tachihchi:wia:ya se: n' to..., n' tot..., totio:tsi:n, yo:n totio:tsi:n *ne:chtocarohka** neh nihwa:k yo:n ne:chyo:l..., ne:chnawati:koh mah nik..., *porque** yo:n no: etok n' to:nal sah ke:man te:..., te:il..., te:yo:le:wah mah se: kinimpale:wi, a:mo nochipa ta: yo:n neli no: etok to:nal sah. Pe:wa itech, nika:n ke:meh i:n, itech juliohkopa *o**, *o** se: sepa *an...**, sepa ach..., achto ok te:nawatia *que** mah se:, mah se:, itech juniohkopa *o** itech juliohkopa pané: mahyá: te:yo:le:wah para mah se: ki..., se: kichi:walti yo:n malto:mohyo:t. Neh no: *nechtocarohka** sepa, wa:lahka ne: no..., ka:mpa nokalekawiltsi:n wa:n ne:chitako se: ne:n, ne: xiwtekiwah. Ta: yo:n no: etokeh xiwtekiwa:nih n' tein, tein tayo:le:wah, tein ta..., ta..., tein tayo:le:wtinemih kali *por** kali. Ke:mah. Entó:s neh yo:n wa:lahka wa:n ne:chitako ke:meh ohpa, wa:n yo:n *este** pos no: n'nemilih neli neh no: niknehnekik wa:n neli ke:meh se: kih..., ke:meh tikihtowah tehwa:n a:mo a:mo wel titai:xnamikih, ke:meh toxola:l pos neli no: titata:kamatih. Entó:s n'na:nkilih neli no: neh mah nik...., no: nikchi:walti:s, nikchi:waltih. Ihwa:k kik..., yekinikatsi:n neh no: niknemilih no: nik..., nitapale:wis. A:, wa:n no: tik..., tikchi:wak. No: nikchi:waltih de n' mayo:lto:mohyo:t. A:, ke:mah. Wa:n neh *nechtocarohka** tein sentakuitapan ya neli ke:meh tikihtowa tehwa:tsi:n, pero a:mo *porque** yo:n sentakuitapan ya nikihtoh neh mah a:mo ne:ch..., mah a:mo ne:chpo:wka:itaka:n, sanoke no: ne:chpo:wka:itakeh, ihwa:k *cuando** yo:n ilwitsí:n ya ne:n yo:n ilwitsí:n ya pos mo..., pe:wkeh moyo:le:wah *cerca** ilwitsí:n ya pos ta..., ta..., *ora sí** mah tikihto:ka:n tehwa:n mah tama:..., tama:..., tama:tokotsohtiwih ya. *Ajá**. Wa:n yo:n ttama:tokotsohtiwih ya, ne:n no: ne:chnawati:koh, kihtowah xa: nikta:kamatiskia tiko:nkuiskiah seki seki tewi:tso:..., xo:chitewi:tso:tsí:n nika:wí:n parahkokopa. Pero neli ke:meh tehwa:tsi:n tikihtowa neh a:mo no: nikmati ka:ni n' onkak, pe:wa nitahtani. Nikilia, ¿wa:n *hasta** ka:ni n' tiowih? Kihtowa, tiowih *hasta** newí:n parahko, ka:mpa tasese:ya kihtowa, nompakawí:n onkak neli yo:n xo:chitsí:n. ¿Wa:n ke:ní:w motano:tsa? Kihtowa pos tikitatih ka:nikawí:n tiowih, tiowih kihtowa, por nika:n Santa Cruz *o* tiowih nika:n Tepeyahualco *o** tikitatih ka:nikawí:n tiowih pero, n' to..., *bueno** tia:s *o** a:mo tia:s. Nikilia pos tak nia:s wa:n ¿ke:yeh n' a:mo? A:mo wel ntai:xnamiki nikilia wa:n pos ika ya nimoi:xtalih nimo..., ne:chi:xtalihkeh nikilia mah ntapale:wi, pos ntapale:wi:ti nikilia wa:n kipia *que** tikchi:watih talna:miki:lis ke:meh ne:ka to:nal te:chka:wilihte:wkeh n' towe:ita:twa:n nikilia. Yo:n neli niki:stew neli no: neh no: nik..., kualka:ntsi:n, kualka:ntsi:n tak no: n' tiki:ste:wkeh, xa: ke:meh e:yi, e:yi *hora** tane:si, timoe..., time:wkeh wa:n tiahkeh. Te:chkuite:w n' tepos wa:n tiowih, wa:n tiowih, wa:n tiowih, ne: ka:mpa tiahsitia:yah ya, tina:lkalakkeh wa:n neli ne: ka:mpa tiahsikeh, ne:chahxitikeh ya n' ompa ne:, tikuikeh ya n' totepos tein ika ttate:..., ttate:xi:matih ya, ne: tikte:xi:matih ya yehwa yo:n xochitsí:n. Neli nel onkak. Ke:mah ta: onkak neli n' kihtowah wa:n neli n' kihtowah ka:mpa yo:n onkak neli kihtowah *que** no: ye:kwitsyoh. Nel onkak. Nel onkak. Ye:kwitsyoh wa:n neli ke:meh i:n tikihtowa tehwa:tsi:n de timiakeh pos ihsiwka timopale:wihkeh, Ke:mah. neli mah tikihto:ka:n *este**, a:mo timoka:ka:wilihkeh, sanoke timosempale:wihkeh. Tikuite:wkeh seh se: *tocostaltsi:n** wa:n seh se:, seh se: *tocostaltsi:n** wa:n ika yo:n tamali:nich. Yo:n tamali:nich tiktehtekkeh seh se:, seh sentakoto:n wa:n para ika tikilpihtiahkeh pero neli ne: ka:mpa tiktekitoh n' xo:chitsí:n tik..., *costalpihpi:kiah** wa:n ika tiknawa:yah xo:chitsí:n *porque** witsyoh, n' ka:n para xkihki:tski, ta: yo:n neli no: yetok sah ke:ní:w se: kitsi:tski:s wa:n... Ke:mah, neli n' kihtowah *que** witsyoh, eh..., eh..., ke:mah pos ta: kimattokeh tein i:pa yowih neli *porque** neli *cuando** yo:n nikihtowa tehwa:n ne:, nokni:w neli no: te:chyo:le:wka *que** mah nejo:n, mah tehwa:n ne:, mah tiktalika:n no: xo:chitsi:ni, tehwa:n te:chyo:le:wka, pero i:pa ne:chilwih yeh, *que** yeh nejo:n, mah tehwan sayoh ni..., mah sayoh nika:ketsati:w yo:n xo:chitsi:ni wa:n yeh kikowas. Ke:mah. Wa:n neli yeh kkowaya wa:n neh niko:na:ketsaya pero neli yehwa ne: nejo:n nota:tahtsi:n neli ya:yahka no: *cuando** konkuikah. Ke:mah. Wa:n neli n' kihtowa *que** neli ye:kwitsyoh. Wa:n kihtowa, wa:n kinekih kihtowa mah se: kwi:ka kihtowa nejo:n yo:n tepos tein ika nantate:xi:mah. E:mah, yehwa yo:ni kwi:kayah neli wa:n neli pos neli kiniwi:ka tepos. Yehwa yo:n neli. Yehwa yo:n neli. Pero neli *cuando** yo:n kehkoltiah ya, pos kihtowah seki:n, yehwa:n tein tepotados de ne:n, tein i:n okseki:n ne:n nejo:n xa:ntohtsitsi:n, kihtowah a:man, kihtowa mah tiki:xti:ka:n ya m' popo:chtsí:n, wi:tseh ya kihtowah. *Porque cuando** yo:n wi:tsa ya neli ne:n tepos kakistitiwi:ts. No: nejo:n tsahtsiki a *que** ehko ya. Entó:s ihwa:k a yo:n kihtowah, xki:xti:ka:n ya kihtowah m' popo:ch wa:n tiowih tikpopo:chwi:tih. Ke:mah. Neli pe:wak tikpopo:chwiah. wa:n ompa yo:n para kkalakihkeh kalihtik a, ompa ya ne:n ka:mpa tein, tein ma:lto:moh tein we:i xa:ntoh. Ke:mah wa:n ompa yo:n tehwa:n tiahkeh wa:n no: timoye:kka:wkeh iniwa:n tein taeka:ntok, *porque** yo:n no: yetok n' tein taeka:ntok ne:n ma:yo:lto:moh, neli n' ke:meh tein, tein *me..., mero, mero** we:ichi:wkeh n' tikihtowah n' toxola:l, tiknohno:tsato neli yo:n tio:tak wa:n pe:wkeh tikilwiah ya ke:ní:w n' totaxkaltsi:n tikilwiah pos tehwa:n tiki:xehekowah a:mo no: wel timaya:n..., timaya:nya:skeh, *siempre** monekis no: n' to..., n' toyo:lchika:wka para tik..., tikmase:waskeh n' taxkaltsí:n. Pos yeh *mismo** mote:nta:lih, yehwa ne: mote:nta:lih n' tokni:w, n' tokni:w ne: tein tayeka:ntok ne: mayo:ltomoh yehwa n' kihtoh. Kihtowa a:mo teh ximolwi:ka:n, kihtowa neh nika:n, tehwa:n tikitatih ke:ní:w t'chi:waskeh para titakua:skeh, para t'mahse:waskeh n' taxkaltsí:n. Tein neli, yehwa tak nochi yowal yo:n motekiti:ltihkeh yehwa yo:n tokni:wa:n, kichi:wkeh seki tamaltsí:n, Yo:n tamaltsí:n kichi:wkeh wa:n kichikiwketskeh wa:n ke:mah kkuite:wkeh ya. Ke:mah, ta: kwi:kah ya neli, ke:mah, neli yehwa se: kichi:wa neli tamaltsí:n wa:n komo a:mo yehwa emo:ltsí:n mah se: kimana wa:n mah ika se: kipi:ki n' taxkaltsí:n no kualtia. Ke:mah. Kwi:kah. Yehwa yo:n. Wa:n nochi yo:n o:me, o:me mayo:lto:mos, tein tatohtokatok wa:n tein taeka:ntok, pos ki..., mosen..., mosen..., mose:panka:wkeh nochi yo:n o:me:n kisenwi:kaskeh n' taxkaltsí:n, se: kiwi:kak *este** tamaltsí:n wa:n se: kwi:kak taxkaltapi:ktsí:n. Wa:n kwi:kakeh no: ne:n to..., to..., mah tikihto:ka:n tehwa:n a:tsí:n. Tiahsikeh n' ompa ne: pe:wkeh ttate:xi:mah. Yo:n nepantahpa, ke:meh nampowí:n *este** om..., *este** se: *hora** tio:tak, pe:wkeh titakuah ya, ttamahse:wah ya. A:, pe:wak nantakuah ya. Ke:mah, pos ta: se: maya:na pero. Ttamahse:wkeh. Wan neli pero. Wa:n yehwa yo:n ttamahse:wkeh, tikahxitihkeh n' ka:nachi tikwi:kayah para tikahxiti:skeh yo:n xo:ch..., xo:chitsí:n, *porque** yo:n no: yetoya sah ka:nachi tikuitih. Ke:mah. *Porque** ne: ka:mpa se: ahsi nompa no: te:ilwiah ka:nachi ka:nachi se: kikuiti *porque** yo:n no: etok sah no:, a:mo no: semi eliwis se: kiteki, *bueno** tak no: kuali se: kitekis pero no: yetok n' tein tahpixtok ompa no: ne: wa:n te:ilwia pos tikpowak sah ka:nachi tikwi:kati, pos achi xwi:ka sah. Tiahsikeh wa:n tiktekkeh neli timo..., tiktekkeh a:chá: ke:meh e:yi *ciento**. Ke:meh e:yi *ciento** tiktekkeh neli yo:n xo:chitsí:n wa:n tiwa:le:wkeh, tiehkokeh neli nika:n icha:n mayo:lto:moh, neli ke:meh tikihtowa te:chna:mikkeh ika ne:n popo:ch. Tiahsikeh wa:n ttatemowihkeh wa:n yo:n mostika pos tepitsi:n timose:wihkeh. Wi:ptika ke:mah pe:wkeh sepa tik..., tiahkeh ya n' ompa ne: te:ch..., timoka:wkeh ya ne:n, timose:panka:wkeh ya iniwa:n ok n' tok..., n' tokni:wa:n tein ompa ne: n' towa:n yahkah *que** katí:n to:nal timoka:watih para tikwitsyohxi:matih ya, Wa:n ke:mah para pe:wa kiewalowah ya. Yehwa yo:n, seki tikwitsyohxi:ntiowih, seki kiewalohtiwih ya wa:n timose:panpale:wihkeh nochi ke:ní:w tikchi:waskeh wa:n tik..., tiktamichi:wkeh yo:n chi:walis, *Hasta** ahsik ne:n, *cuando** ahsik a n' ilwitsí:n. Ihwa:n a yo:n *cuando** yo:n *cerca** ilwitsí:n ya pos sayoh ika ta..., *ora** mah tikihto:ka:n tehwa:n ke:meh i:n tita..., ta..., ahsitiw a n' to:nal neli para talwiki:xti:ti ne:n mayo:lto:moh, titachihchi:watoh, tikyewalo:toh, nochi timosempale:wihkeh wa:n neli yo:n tamitachihchi:wkeh ke:mah pe:wak a tatohtoponiah ya. Wa:n de nakkuite:wkeh n' ompa, n' ompa ne:n nakkuite:wkeh iwki sah *o** sepa no:..., *porque** n'mattok *cuando** kkuite:wah ya yo:n tein yo:n nochi tayewalo:l ya, nochi yetok a, kihtowah *que** ahsik a nochi, sepa pe:wa kipopo:chwiah para kkuite:wah ya para kahxitiah ya ne:n, ompa ya ne:n ka:mpa nejo:n yetok ne:n xa..., *xanti:toh**. Pos para tikitas *cuando** neh nih..., ihwa:k neh niahsik i:pa kikalanki:xtihtokeh ya n' xo:chitsí:n a:mo nikmatik ke:ní:w n' *cuando** ki..., *cuan..., cuando este**, yekinik..., yekinikatsi:n kikalanki:xtihkeh se:, *porque** neh niahsik i:pa kahxi..., i:pa kkalanki:xtihtokeh ya, i:pa ma:pe:watih ya neli ne:n tokni:wa:n *porque** n..., neh no: t..., ika tepitsi:n no: nimo..., nimo..., nimotahkahtilih wa:n pos neli neh niahsik *pero siquiera que** ni:xne:sik *que** no: nikimpale:wi:to. Ke:m..., a:mo neh n'mattok *que** iwki yo:ni, *cuando** kwite:wah ya n' ompa ne: ka:mpa tein yetok, n' tein ma:lto:moh, kwite:wah ya yo:n, Sake:ra ni:xne:sik *que** no: nikimpale:wi:to. Ke:mah. kita:ta:liah ya ika yehwa yo:n tepos ika kwi:kah a:man. Ke:mah. wa:n ke:mah nejo:n sepa nochi se: kipopo:chwia wa:n ke:mah para kahxitiah ya ne:n nejo:n tio:pan ya. Wa:n ke:mah para ompa pe:..., pe:wa ki..., kitahta:liah ya pos tachihchiwah ya. Ke:mah. Tachihchi:wah ya *porque** i:pa, i:pa nejo:n, *cuando** ihwa:k i:n nikihtowa tehwa:n nejo:n yo:n nokni:w nejo:n tikpale:wihkeh, tik..., kita:lilihkah ok yo:n ata kiliah xo:chipetat, yo:n we:i, *Ajá**. Yehwa yo:n we:i. Ke:mah, ke:mah. Nochi kichihchi:wkah. yo:n, yo:n kipilowah, nochi kichihchi:wkah. Nochi kichihchi:wkah wa:n nochi yo:n tehteke:span nochi kita:lihkah. E:mah, neh iwki neh nikmattok yo:ni ne: nejo:n kich..., kichi:wkah. E:mah. *Pues** ke:mah, neli yo:n neli ke:meh tikihtowa tehwa:tsi:n neli ke:meh timosempale:wihkeh neli, pos a:mo na:kin timoka:ka:wilihkeh, neli ke:meh tehwa:tsi:n tne:chnohno:tstok, neli iwki yo:n kichi:wkeh wa:n n' ompa ma:tan..., tima:tankeh ttachihchi:wkeh ya nochi tiks..., tikihilpihkeh ya xo:chitsí:n, yo:n kalte:noh ka:mpa kita:liah, ka:mpa n..., ikualne:ska tikihtowah ne:n to..., ne:n, we:i..., towe:icha:n, pos ka:mpa kalak..., ka:mpa kalakte:wa neli ne:n tot..., totio:tsi:n, n' ompa nochi kualtsi:n tachihchi:wkeh, kiwi:wi:pa:nkeh, No:, no: kichi:wkeh. Wa:n tami nochi yo:n, ttamitahtalpihkeh ke:mah pe:wak tatohtopo:niah ya neli yehwa yo:n, yehwa yo:n, wehka:wkayo:tanemili:lis, wehka:wkayo:talna:miki:lis neli n' kichi:wayah. Ke:mah. Pos ta *de que** tamik a nochi tamitachihchi:wkeh i:pa iwki a neli n' kichi:wah. Yehwa yo:n. Ke:mah. Yehwa yo:n neli. Pos yehwa sah yo:n neh nikmattok. A:mo nikmati, xa: tik..., tehwa:tsi:n tikmattok *más**, *más** talna:miki:lis *más** tepitsi:n ta: neli ke:meh tikihtowah tehwa:n tein semi toi:xpan onkak pos *más** tikmattokeh, neh neli ke:meh nimitsilia neh, neh yehwa sah yo:n nima:yo:lto:mohtika neli yehwa ya, pero yehwa n' tein takuitapanyo:tsi:n ya, pero neli no: niki..., nikimpale:wi:to se:, o:me, e:yi to:nal wa:n ihwa:k *cuando** neh ntatema:ktih ya pos a:mo sepa n..., a:mo sepa tiahkeh ok kit. A:mo sepa tiahkeh ok. A:mo sepa ok. A:mo, pos neh n'mattok *que** neli ihwa:k yo:n tachihchi:wah, neli ke:meh itech itech sempowal wa:n chikuase:n de i:n me:tsti de septiembre tachihchi:wah ya *porque**, wa:n komo a:mo i:ksá: achto ok *más porque** ke:meh yo:n i:ksá: ke:meh yo:n kihtowah *que** onkati a nochi teihsá: de yo:n ma:wiah pilimeh, *o** panowah nejo:n *comunión** pi:pil, yehwa yo:ni pos *más** achto ok tachihchi:wah neh n'mattok. Pero neli pos *cuando** yo:n achto ok tachihchi:wah entó:s *cuando** yo:n ahsi a de i:n sempowal wa:n chiko:me de i:n septiembre ihwa:k a yo:n, pos kitemowiah ata yo:n *santito o bueno** yehwa ya n' tein towe:i..., *towe:ipatrón** tikilia. E:mah, kitemowiah ya neli, ihwa:k yo:n n'mattok neh no: niahka neli *porque** ihwa:k yo:n nikihtowa kitemowihkeh ya neli, wa:n ompa tietoyah neli, nochi kualtsi:n neli t'popo:chwihkeh *cuando** yo:n, ka:mpa yetok yo:n ka:mpa yeh n' ikaltaekawiltsi:n, wa:n yo:n ihkó:n kitemo:ltiah ya, ata kipia no: ke:meh yo:n nika:n se: panki:sa, Ke:mah. n' ompa ne:n kintemowihkeh ya wa:n nochi tikwa:leka:nkeh ika popo:chtsi:ni. Yehwa ya n' tein, tein nejo:n, a:kin tein taeka:ntok, wa:n nochi n' tein kiliah tepotados, komo *siquiera** e:yi:n, na:wi:n yo:n nochi mopale:wiah. Timiakeh katka, ke:meh, tiahsiah ke:meh tichikue:yi:n ne:n tisiwa:meh tiahkah. Neh n'mattok *porque** niahka. Wa:n yo:n, wa:n yo:n *es...**, ne:n mayo:lto:moh wa:n ne:n tein, mah tikihto:ka:n tehwa:n ne: i:n to..., to..., totio:tsi:n ikale:kawiltsi:n no: yetok n' tein taeka:ntok *o**, *o** yehwa:n mayo:lto:mos mo..., mo..., mo..., tikihto:ka:n tehwa:n *este** mo..., mo..., mowelimakah nochi kichi:waskeh n' chi:walis. A:mo, ta: yo:n, yo:n yowi tein, tein totayeka:nka:w *mero**, yehwa n..., yehwa yo:n ompa yetok, yehwa n' ii:xtenoh yo:n *cuando** pe:wa nejo:n no: kitemowiah ya. Yehwa n' ompa yetok, totayeka:nka:w *mero**. E:mah, yehwa yowi, *porque** yehwa yo:n nochi kki:xtilia nochi yo:n nikihtowa tein kipia. Tein yo:n ikua:ko kipia wa:n nochi yo:n ima:ko yo:n kipia yo:n se: kowtsi:ni ata. Wa:n nochi yo:n ma:ktok, yo:n nochi kki:xtiliah. Ke:mah, iwki kitemowiah, nochi yo:n iahtapaltsitsi:n nochi kki:xtiliah, *pero mismo** yehwa n' totaeka:nka:w, a:mo a:kah kima:toka k..., ke:meh a:kin eski sah, ta: yehwa n' tataeka:nka:w nochi kki:xtilia. Wa:n ompa de yo:n, yo:n kitemowiah ya, kiketsah ya ompa itech se:, se: kowit ihkó:n kketsah we:i, wa:n ompa ya nochi yo:n ke:mah kichihchi:wah ya nochi kualtsi:n, kita:liliah yo:n kowit, tein yo:n moixtapalta:lia para ika kwi:kah *cuando** yo:n motaewalowa ya, nochi kihilpiah. Kualtsi:n nochi kihilpiah wa:n ke:mah ki..., kitami ihilpiah ya nochi, wa:n *des...**, kitami ihilpiah ya pos kita:liah ya ne:pa *para cuando** mochi:was a ne:n nejo:n, mochi:was a ne: nejo:n *misita**, ke:n nikihto:s, ke:mah nejo:n ihwa:k a yo:n pos ompa kkuite:wah ya *cuando** mochi:wa ya. E:mah, *cuando** mochi:wa ya yo:ni. Pero nochi achto yehwa yo:n neli pos iwki sah kitemowiah wa:n ompa ya ne:n ki..., kitachihchi:wiah ya no:, sepa kichihchi:wah *aparte** ok. E:mah, *porque** nochi kihilpiah wa:n a:mo no:, Welis. wa:n a:mo no: nakah sah, ta yo:n no: semi yowi nejo:n welia kihilpia:ya yo:n ta:tahtsi:n katka, tein kilia:yah ne:, Luis Domínguez, mikik ata. A: yehwa ya yo:n, yehwa ya. Yehwa yo:n semi kimatia neh, yehwa neh yo:n nikitaya nochipa yehwa yo:ni, yeh kika:wilia:yah mah yehwa kihilpi ne: nejo:n, para kitayah ke:ní:w kichi:wa. E:mah, a:mo nikmati n' ekintsi:n, pané: moka:wkeh n' ipi:pilwa:n, nochi welih ok, yo:n tein kiliah José wa:n Miguel, nochi welih ok. Pané:. Nochi welih. *Porque** yehwa yo:n ta:tahtsi:n wehka Nochi welih. wehka:wak kichi:waltih de yo:n nejo:n yehwa ya katka tepota:doh, ye:kwehka:wak. Yeh ka yo:n nikmattoya *que** yo:n nochi kimattok, yehwa yo:ni n' tehwa:n tikitayah ke:ní:w n' kichi:waya. *Pues** semi kualtsi:n neli nikaki neli wa:n nikwelkaki neli neh, tein a:mo tik..., a:mo tikahsika:matih pos ke:mih i:n tehwa:tsi:n ompa ne: ttapale:wia:ni no: se:sepa nikilia neh pos neh no: ntapale:wih neli nimitsiliah pero a:mo semi nochi noi:xpan moka:w *lo que** tein ompa ne: moi:xmatik wa:n ompa ne: tein mochi:waya. Semi kualtsi:n nikwelkaki neli ke:meh i:n tite:chtapowia neli *este** ke:ní:w n' tikmattok tehwa:tsi:n, kichi:wah neli yo:n talna:mikilis wa:n, ¿ihwa:k *cuando** yo:n mochi:wa n' tatio:chi:walis, *es...**, *cuando** mochi:w n' tatio:chi:walis, ihwa:k *mismo** to:nal, ilwi:ti ne:n to..., A:mo, ta: yo:n mochi:wa tatio:chi:walis pos ihwa: a nochi kitio:chi:wiliah ne:n itilmahtsi:n tein kitayo:koliah, yeh ihwa:k itech sempowal wa:n chiko:me. totio:tsi:n? de septiembre, ihwa:k yo:ni, yeh kichi:wah sayoh tatio:chi:walis de yehwa. A:. A:, de yehwa sah. De yehwa sah ne:n, yehwa n' tein, tein taeka:ntok. E:mah, yehwa sah yo:ni nochi kichi:wiliah wa:n pos ihwa:k, ke:mah i:pa, i:pa kitakowiah ya nochi de n' oksé: tein kitohtokatok. I:pa no: kitakowiah ya wa:n yehwa i:n oksé: n' San..., n' tein kilwiah ne: nejo:n San Palatsi:n. Ke:mah, ke:mah. A:, yehwa ya no:. Yehwa yo:ni no:, i:pa no:, i:pa no: kitakowiah ya, yehwa yo:n n'mattok i:pa no:, i:pa no: kitakowihkah ya. Nochi, nochi s..., nochi ihwa:k sah mosentio:chi:wa ya. ¿Wa:n yo:n kiliah Gabrieltsi:n, katí:n, katí:n to:nal yeh n' ilwiti pos no: ihwa:k *mismo** yo:n to:nal kitalwiki:xtiliah *o** kika:wah oksepa s...? A:mo, ta: yeh, yeh yo:n sayoh *porque** a:mo n'mati yo:ni, *porque** yo:n i:n ka:n ya semi wehka:w pe:wak yo:n nejo:n, no: pe:wak iwa:nti ya pero yeh ilwiti itech..., pané: no: itech sempowal wa:n na:wi de marzo yeh ilwiti. A:, n' a:mo ihwa:k *mismo** to:nal. A:mo yeh a:mo iwha:k *mismo**, sayoh *que** yo:n a:mo n'mati ke:n yo:n i:n, yo:n ka:n ya semi wehka:w pe:wak kichi:wah, xa: ke:meh se:, xa: ke:meh se: na:wi xiwit, komo a:mo ma:kui:l xiwit, a:mo nikelna:miki yo:n pe:wak iwa:n no:, ata no: *cuando** mochi:wa ya ne:n, Ke:mah. nejo:n motayewalowa ya no:, no: te:wa:n yowi a, pero yo:n a:mo katka. Wa:n oksé:, oksé: nimitstahtani:sneki neh yo:n, yo:n tein, s..., Migueltsi:n tein tsikitsi:n, ke:ní:w mono:tsa yo:n totio:tsi:n, no:, no: San Miguelito *o, o** no: kipia n' ito:ka:ytsi:n yeh. A:mo, *porque** yeh n'mattok i:pa kiliah, i:pa kiliah San Miguelkone:t. A:, San Miguelkone:t. E:mah, tein San Miguelkone:t *porque** se: tein kiliah yehwa tein, tein we:i pos yehwa kiliah San Miguelwe:i. San Miguelwe:i. Wa:n se: kiliah San Miguelkone:t, e:mah, neh iwki n'mattok yo:n i:pa kito:ka:ytiah. E:mah. Pos neli. *Como que mismo** yehwa kitohtokatok *casi**. A:, yehwa *mismo** kitohtokatok sah. *Ex..., ándale**. Ke:mah. E:mah. Ke:mah, *mismo** yehwa kitohtokatok. Pos neh i:pa niki:xmati kiliah *que** San Miguelkone:t wa:n se: tein we:i San Miguel, yehwa ya i:n tein nikihtowa i:n nejo:n kitalwiki:xtiliah. Pero pos neli ihwa:k itech yo:n, ihwa:k itech i:n septiembre. Ke:mah, ke:mah. Ke:mah, ihwa:k itech yo:n nikihtowa sempowal wa:n chiko:me wa:n para sempowal wa:n, wa:n chikue:yi entó:s ihwa:k a yo:n kalaki a ne:n nejo:n, kalaki a ne:n nejo:n itane:xtsi:n. A:, yehwa ya yo:n. E:mah, kalakia a. Yehwa yo:n *cuando** kalaki a pos yo:n ye:k miak yowih ya n' ompa ne:n ka:mpa tein, tein yehwa we:i San Miguelito ka:mpa yeh kipiah ompa *porque**, pos miak, ye:kmiak yowih nejo:n mihto:tia:nih, a:mo se: tamameh sah, ta: miak tamameh. Miakeh. E:mah, miak tamameh. Ke:mah, sake:ra ka:n mahtaktio:mo:me tamameh. Miakeh, n'mattok neh *que** miakeh. E:mah. Komo, miak kita:kachi:wah. Wa:n yo:n, *cuando** mochi:wa yo:n ilwitsí:n *este** mosentiliah sayoh n' tein, n' tein ompa ne: t..., n' ompa ne: xola:l sah *o** wi:tseh kkalpano:kih ihkó:n wehka wi:tseh. Wehwa wa:le:wah. A:mo, wi:tseh de, kkalpano:kih de ka:sá: ika, wi:tseh no:. Wa:le:wah seki de wehka no:, no: k..., no: kkalpano:kih. E:mah, a:mo yehwa sah ompa ne: tein ka:mpa tehwa:n ticha:nchi:wah mochi:wah ta:, ta: wi:tseh, seki de wehka kkalpano:k... Ke:mah, ke:mah, miak wi:tseh, miak wi:tseh, ihwa:k yo:n nikihtowa *cuando** yo:n kalakia n' itane:xtsi:n wa:n para yo:n ihwa:k a ne:n itech ne:n sepa ne:n, A:, pos miak kimawistili:kih de wehka wa:le:wah. sempowal wa:n chikna:wi a, ihwa:k a ke:mah, ihwa:k a yehwa ya we:i *SanMiguelito** ya n' kitalwiki:xtiliah. Ihwa:k a yo:n nikihtowa, yehwa ya m..., yehwa ya n' kitalwiki:xtiliah yehwa ya yo:n kualka:n se: yowi, kihto:skeh komo se: ya:s *las**..., ne: e:yi *hora** kualka:n, *porque** seki yowih kualka:n yo:n tatsotsonanih kichi:wili:tih yehwa ne: ki..., Tane:ska:yo:t. ki... E:mah, tane:ska:yo:t. Entó:s yehwa yo:ni nejo:n, *cuando** yo:n tatami a, komo tatamik a ne:wí:n chikua:se:n *hora** kualka:n *o** chiko:me *hora** entó:s se: wi:tsa ya, ompa ya sepa n' ka:mpa we:i San Miguel ompa se: wi:tsa ya, ompa ya yo:n se: ahsi sepa no: te:tamakah wa:n komo a:mo te:wa:ntih ato:ltsi:ni. E:mah, pero nochi tein yo:n yowih yo:n kitatsotsonili:tih ne: nejo:n *San Miguelito**, sepa nejo:n nochi kintamakah. Nochi kiniwi:kah n' ompa ne: ka:mpa n...., ka:mpa we:i San Miguel, ompa ka:mpa yetok n' tein kiliah ma:lto:moh, nochi kinino:tsah, e:mah, nochi, nochi kintamakah. E:mah. Pos semi kualtsi:n talna:miki:lis nikaki neh wa:n kualtsi:n ke:meh i:n mota:kamatih itech se: xola:l ke:meh yo:n, neh nikilia no: takualne:si wa:n ke:meh i:n neli miak tite:kakiliah tokni:wa:n tein kikalpano:kih, komowistili:kih pos neh niki:xehekowa *este** no: kualtsi:n takualne:si *porque** neli *que** mah tikihto:ka:n tehwa:n i:n mihto:tia:nih, yehwa:n no: takualne:xtiah wa:n semi kualtsi:n *de que** a:mo moelka:wa ne:n wehka:wkayo:talna:miki:lis a:mo nikmati kox ki..., ox kisen..., kisentoka *hasta** a:xka:n *o** xa: koto:ntiw a, *o** ke:ní:w tikita tehwa:tsi:n *o**, *o** ki..., kimawistiliah ke:meh i:pa. Pos neh nikitstok ke:meh i:pa kom..., ke:meh i:pa, ipa kichi:wtiwi:tseh kon..., iwki iwtok *hasta** a:man neh nikita kichi:wah. E:mah, *porque** nikita *como siempre** mo...., mosentiliah miak mihto:tia:nih. Ke:mah, neh, neh iwki nikita *que** iwtok. ¿Wa:n ka:nachi pa:nti mihto:tia:nih mo..., mosentiliah n' ompa ne:n xola:l? Pos miakeh mosentiliah, nikihtohtok sake:ra ka:n mahtaktiomo:me pa:ntimeh mihto:tia:nih, ta: miakeh. Miakeh. Miakeh. E:mah, miakeh. Miakeh. Miak tamameh, ka:n sen tamameh sah, ta: miak tamameh. E:mah, neh yehwa sah yo:n, yo:ni nikmattok. Pos semi kualtsi:n neli nikaki neli n' talna:miki:lis wa:n mah tikihto:ka:n tehwa:n mah a:mo ke:man koto:niskia neli yo:n talna:miki:lis pos mah moi:xmachtihtia:ka:n pi:pil n' a:man nikihtowa neh *porque** tehwa:n i:n ti..., tita:tahmeh titamitih wa:n komo a:mo kini:xmachtihte:wah m' pi:pil yo:n talna:miki:lis niki:xehekowa neh iw..., iwki, iwki takoto:nis. Pos iwki takoto:nis a. Ta: tikitstiwi:tseh ya, nika:n i:n, kanah ika ka:mpa wehwei xola:lmeh, mah..., ka:mpa *más** *más** mah tikihto:ka:n wehwei xola:lmeh a:mo iwki mochi:wa ok n' ilwitsi:n ke:meh n' ompaka ne:wí:n tehwa:n. A:, ompa a:mo iwki, ta: ompa ne: ka:mpa ne: tehwa:n pos kihtowah *que más, más** kuali *porque** pos neli mochi:wah miak mihto:tia:nih, miak tamameh. Yehwa yo:n. Wa:n nimolia neh *que** a:mo koto:nis, *porque** a:man ne:n pi:pil *más** tanehnekih, a:man kichi:waltiah ma:ski siwa:pi:pil. Wa:n ne: ke:man a:mo iwki katka. Ke:mah. A:man kichi:waltiah ma:ski siwa:pi:pil, neh nimolia *que** a:mo, a:t ox mokot..., mokoto:nis[koto:nis] yo:ni *porque** tanehnekih m' pi:pil. Pos semi kualtsi:n komohkó:n kisentokaskia neli yo:n talna:miki:lis, pos pos a:mo teihsá:, n' *este**, yehwa sah ika yo:n nimits...., nim..., nimitsnohno:tsaya, nikahsika:matisnekia neli tehwa:n no: tikmattokeh neli pero ke:meh eskia tehwa:n ach..., mah tikihto:ka:n *este** achkopa ya n' tinemih, tein semi, n' ompa n..., ompa ne: semi, semi *este** mah tikihto:ka:n teh..., tehwa:n cha:nchi:wah n' ompa ne: xola:l, pos kiahsika:mattokeh nochi, nochi ke:ní:w yo:n talna:miki:lis mochi:wa. Pero ke:meh i:n tehwa:n tinemih, mah tikihto:kan tehwa:n *este** wehkatsi:n ya de ne: ka:mpa n...., ka:mpa mochi:wa n' ilwitsí:n, pos no: tiowih tehwa:n, no: ttapale:wi:tih, a:mo ihwa:k *cuando mero, mero este** mah tikihto:ka:n tehwa:n yo:n, yo:n to:nal tiowih pero pos tehwa:n ihwa:k tiahsih i:pa mochi:wtok a ne:n ilwitsí:n, i:pa mochi:wtok a n' ilwitsí:n. Pos i:pa, i:pa mochi:wtok a, ka:n se: kimati, pos neh neli a:mo no: n'matia, neh nikitak *cuando** yo:n nikihtowa ne: tokni:w te:chyo:le:wka, ihwa:k neh nikitak pero a:mo n'mati xa: *más, más** seki xa: kimatih oso a:mo n'mati neh tein, tein nikitak pos yehwa neh nikihtowa pero neli pos se:, Ihkó:n iwki a nikilia neh se: kimattiw a n' teihsá: ke:ní:w mochi:wa. Pos tak neh niki:xehekowa i:pa iwki sah eski ta: ke:meh neli tehwa:tsi:n pos no: tik..., no: moi:xpan no:, moi:xpan pano:tiwi:ts a wa:n moi:xpan onkak a nel..., nejó:n ilwitsí:n, nochi nejó:n tachihchi:walis, nejó:n talna:miki:lis pos neh niki:xehekowa i:pa iwki sah eski. Neli wa:n Ke:mah, pos ta: neli i:pa ihkó:n kichi:wtiwi:tseh. E:mah. t'chiaskiah mah a:mo ke:man koto:niskia ne: yo:n talna:miki:lis, mah kisentokaskia para ihkó:n pos nochi mah nochipa kualtsi:n ki:sa n' ilwitsí:n. Ke:mah. Pos yehwa sah yo:n ika nimitsnohno:ts, es..., tasohka:matik miak. Neh nimono:tsa Rubén Macario Martínez, niwa:le:wa de nika:n Chilcuauhta, nipowi ne:pa, nika:n San Miguel. Pero neh achi wehkatsi:n ninemi. A:mo teihsá:. Ke:mah, a:mo teihsá:, ta: tasohka:matik ke:mah. Neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel.