*Este** neh no: n'nekia nimitstahtani:s na:nah, ne:chtapohpolwi nimitstahtani:snekia neh *este** ox tiki:xmati ne:n yo:n xo:chitsí:n kiliah chamakih. Niki:xmattok seki, pero a:mo, a:mo miak taman niki:xmati. Neh niki:xmattok se: yo:n kiliah kowtahchamakih, yo:n, yo:n ista:k, yeh niki:xmattok. wa:n chi:chi:ltik. Wa:n seki tein tato:k no: niki:xmattok, onkak seki no: kohkostik. Wa:n seki mahyá:, ke:..., kiliah n' ox kui:kuiltik yo:ni. E:mah. *Ajá**. Ke:mah, yo:n no: niki:xmattok, yehwa neh niki:xmattok. Ke:mah, kiliah xokoyo:ltik mah tikihto:ka:n. Tein kiliah tata:wik, tata:wikchamakih. *Ajá**. Ke:mah. Wa:n yo:n ke:ní:w n' kichi:wah, de tehwa:tsi:n xa: tikmattos ke:ní:w n' kichi:wah *cuando** ika tachihchi:wah ihkó:n ke:meh i:n ka:mpa ki..., kipiah *este** n' imin..., xa:n, inin..., *iminxa:ntoh**, *xa:ntohkowtsí:n**, ke:ní:w kio..., kiilpiliah *o** ki:xtapa:nah oso iwki sah *o** ke:ní:w yo:n kichi:wah n' kihilpiah. A:mo, ta: achto no: de kehkoltiah kitapa:nah no:. Kitapa:nah wa:n ke:mah para kihilpiah ya. E:mah, neh iwki nikitani ihkó:n kichi:wa nota:tahtsi:n, kiehkoltia wa:n kitapa:na. Wa:n yo:n senki:s xo:chitsí:n sah kihilpiah *o** kite:moliah teihsá: iswatsí:n *o** teihsá: xiwtsí:n ika kihilpiah *o**... A:mo, ta: kite:moliah xiwit. Yo:n, yo:n xiwit yo:n onkak, ata yo:n, yo:n ma:we:weyak. E:mah, yo:n, yo:n teyowa no:. Yo:n mokehketsa wehwei ata wa:n teyo... *Eso** yehwa yo:ni n' kikuih. E:mah. Neh yehwa n' kikui ne: nejo:n nota:tahtsi:n *cuando** tachihchi:wa ika. Tepe:xi:lo:t. A:, tepe:xi:lo:t. Wa:n yo:n kiliah tep..., tepe:sin, ¿tehwa:tsi:n no: tiki:xmattok? Ke:mah, yo:n no: niki:xmattok. Wa:n yo:n no: kuali ika tachihchi:wah ke:meh i:n ka:mpa kih..., kihilpiah n' chamakih *o**... A:, no: kualtia. Ke:mah, kualtia no:. No: kualtia. Kualtia no: kikuih wa:n komo a:mo *más** kikuih yehwa n' tepe:xi:lo:t, de yo:n chamakih nejo:n, de n..., yehwa n' chamakih. Tepe:xi:lo:t. Pero yehwa yo:n tepe:sin seki no: kualtia iwa:n kita:liah ke:meh yo:n, seki xo:chitsí:n ya. *Ajá**, yehwa ya yo:n. E:mah. Wa:n yo:n chamaki kilwiah, yo:n se: kito:ka *o** mochi:wa sah no: mah tikihto:ka:n tehwa:n i:n kahfe:ntah *o** ke:ní:w yo:n mochi:wa. A:mo, ta: kito:kah. A:, kito:kah. Kito:kah wa:n seki mochi:wa sah ompa ne: kowtahpa mochi:wa, pero seki kito:kah no:. Tein se: kwelitas. ¿Wa:n yo:n tein kowtahchamakih, yehwa yo:n kiliah kowtahchamakih? Ke:mah, yehwa ya. Wa:n seki tein kiliah tato:kchamakih *porque** kito:kah. A:, yehwa ya. Wa:n tato:kchamakih *como que** mah tikihto:ka:n tehwa:n no: taman tachialis kipia, a:mo ke:meh kowtahchamakih. A:mo, *porque** yeh nejo:n a:mo, a:mo nejo:n, a:mo kachi, *bueno** onkak no:, pero a:mo semi wa:n i:n okseki yeh mochi:wa itech i:n, itech i:n nejo:n mayo sah. Wa:n tato:kchamakih kiliah, xa:, ox yehwa neh niki:xmattok, a:mo nikmati, nimitstahtani:sneki tehwa:tsi:n *que** tiki:xmati *más** de n..., de yo:n xo:chitsí:n, tato:kchamakih ka:n yehwa yo:n seki *este** telchihchi:chi:ltik wa:n achi *medio** ma:pihpitsa:wak n' tikihtowah n' tehwa:n xo:chitsí:n. Ke:mah, yehwa. Yehwa. A:, yehwa ya. Yo:n niki:xmati neh mahyá: tikihtowah tehwa:n onkak pané: na:wi taman, ox e:yi taman, onkak n' tein chi:chi:ltik, tein telchi:chi:ltik ata, wa:n onkak yo:n tein achi *medio** mah tikihto:ka:n tehwa:n achi *medio** a:chi:petik, wa:n onkak n' tein kostik wa:n onkak n' tein ista:k, wa:n onkak yo:n yehwa ya n' tein tikihtowa n' teh yo:n maweh..., ma:..., tein ma:pa:pata:wak, xa: kowtahchamakih. Ke:mah. A:, yehwa yo:n. Entó:s mah tikihto:ka:n tehwa:n onkak ma:kui:l taman. Ke:mah, ta: miak taman onkak. Miak Ma:kui:l taman. Wa:n yo:n *cuando** ki..., tein ika ki..., tachihchi:wah, ke:ní:w, iw..., iwki ahahsitok *o** no: ki:xtapa:nah n' kihilpiah. A:, n' ki:xtapa:nah. A:mo, ta: no: ki:xtapa:nah. No: ki:xtapa:nah. Wa:n yo:n no: yetok sah n' a:kin tachihchi:wa *o** nochi se: weli kemeh, nochi welih ihkó:n, a:kin, a:kin, n' a:kin se: kinekis, mah se: kinawati. Pos weli a:kin eski, komo se: kilia a:kin eski, *porque** seki welih *hasta** siwa:meh. A:, pos neli. Ke:mah. Ke:mah, neh nimitstahtania *porque** neh nikita neli tachihchi:wah, neli seki:n tokni:wa:n wa:n, neh a:mo wel nimitsili:ti *que** no: ntachihchi:wa neli, *bueno** nikita neh kihilpiah, pero neh a:mo ke:man nik..., soh nikitani, pero a:mo ke:man nikehekowa nikih..., nikihilpi:s, nikitani n' ompa ne: nokalihtik neh ax..., ahaxtokeh n' ompa ne: *cuando** ki...., kinemilihtiki:sa ne: no..., no...., no..., nosiwa:w, kitekiti ne:n, kitekiti *o** tahtan..., *o** tati:tankui ne:n chamakih wa:n nikita kehkoltiliah, nikita mokuitiki:sa kitahtapa:na wa:n kihilpia,+ wa:n neh nimolia kox owih oso, *o** a:mo owih, *o** mah se: kimati *o** a..., *o** se: welis tak mah se: ki..., mah se: kiehekowili. A:mo, ta: se: welis, sayoh *que** a:mo, de a:mo se: kichi:wa *cuenta, pero** se: welis, *porque** a:mo owih se: kita *cuando** yo:n pe:wa kihilpiah. E:mah, *porque** neh niki:ita neli ne: nejo:n nota:kaw neli no: tachihchi:wa n' ahko, pero a:mo ke:man nimone:xtilia no:, pero tak komo se: mone:xtilih se: welis. Se: welis. Se: welis. Wa:n yo:n tachihchi:wah, ke:yeh yo:n, para mah kualne:si ne:n *xa:ntohkowtsí:n o, o es...** *o** mah no: tikihto:ka:n se: wehka:wkayo:talna:miki:lis yo:n kichi:wah. Pos de nochi yo:n tak de wehka:w..., wehka:wkayo:talna:miki:lis, i:pa ihkó:n tikinitanih n' tota:tahwa:n i:pa tachihchi:wah wa:n no:, para no: kualtsi:n mota, *porque** komo a:mo se: kihtowa ye:ktawa:kya:n tietokeh, nio:n teh taselo:tsi:ni. Wa:n komo nejo:n se: kita:lih yo:ni pos no: kualtsi:n mo..., mochi:wa ya ne: nejo:n se: ixa:ntohkowtsi:n**. A:, wa:n yo:n tachihchiwah itech ilwitsí:n sah *o** kuali tachihchi:wah ke:man yehwa:n kinemiliah. Ke:man eski. A:mo, weli ke:man eski, ke:man se: kinekis kuali se: tachihchi:was, sayoh mah ne:si sah ne:n xo:chitsi:ni. A:, n' a:mo, a:mo *impo...**, a:mo semi mah tikihto:ka:n tehwa:n mah, mah, mah semi tel..., *porque** a:man ilwitsí:n tikihto:tih ttachihchi:watih wa:n *cuando** a:mo ilwit mah a:mo ttachihchi:waka:n, *como que** yo:n nochipa wel eski. A:mo, ta: weli ke:man eski se: tachihchi:was, ke:man se: kinekis, sayoh mah onka sah xo:chitsi:ni, yehwa yo:ni pos kuali se: tachihchi:was ke:man eski. Ke:mah, *o** neli... Wa:n yo:n xo:chitsí:n ki..., ke:meh i:n ka:mpa kipiah te:tayo:koliah *o** no: se kixta:wati, no: se: kkowa. Pos ka:sá: ika kite:tayo:koliah wa:n ka:sá: ika no: mah se: kikowa. A:, no: se: kkowa. A:. No: se: kkowa. Wa:n yo:n kinamakah tak porin kihto:snekih no: kitohto:kah tak. A:mo mochi:was sah. Ke:mah, ke:mah. Pos kihto:snekih *de que** kito:kah, *porque** mah mochi:wa sah ihkó:n a:mo no: mochi:was, kipia de se: kito:kas. Pos semi kualtsi:n wa:n neli ke:meh yo:n tikihtowah tehwa:n *este**, a:, pos yo:n no: etok sah n' *tiem...**, no: etok sah n' to:nal ke:man mochi:wa yo:n xo:chitsí:n, a:mo nochipa *como que** n' onkak. A:mo nochipa semi. A:, n' a:mo. E:mah. A:mo nochipa semi, *más** ye:konkak yehwa i:n okseki, yehwa sah ke:meh itech i:n mayo, pero yehwa de yo:n kiliah kowtahchamakih, ihwa:k ata motelchi:wa. Wa:n tato:kchamakih, yeh onkak ke:man, ke:man eski *o**... A:mo no: okachi. Pos yeh onkak ke:man eski pero a:mo no: okachi semi, pos onkak *siempre** pero ke:meh yo:n itech, itech diciembre a:mo kachi onkak, enero a:mo kachi. Se: kahsi pero, pero pos yo:li:k para se: kahsi, mah se: kite:mo. A:, no: yetok... no: yetok to:nal sah *como que** mah tikihto:kan. Ne:li wa:n Ke:mah. *Pues** kualtsi:n neli ke:meh yo:n tite:chtapowihtok, tite:chnohno:tstok wa:n neli ke:meh neh nikihtowa kualtsi:n a:kin ma:weli kihilpi:s, kitapa:nas wa:n ki..., *y porque importa** se: kitapa:na, a:mo wel se: kihilpia iwki mah ahsito. *Importa**. A:mo, n' ta: ki..., *importa** mah se: kitapa:na, pos yehwa neli ke:meh yo:n nota:kaw kwiti yo:n nota:kaw neli kitapa:na wa:n komo a:mo pos yehwa yo:n kihto:s a:man nik..., nitachihchi:w a, xitaa:ketsaya kichi:wtok, komo tikowato xo:chitsí:n xtaa:ketsa ya wa:n xtapopo:chwi a. A:, yo:n nochi iwi:kal, a:, nochi iwi:kal. Ke:mah iwi:kal, ke:mah, komo, pos komo nochi tawa:kik a, pos no: tawa:kik a tein yo:n se: ka:ketsa, pos yeh i:pa tikowah xo:chitsí:n. *Ajá**. Ke:mah, ke:mah. E:mah, te:chwa:lkuiliah ne: toxola:l wa:n ompa tikowah, wa:n kihtowa, tikuito ya xo:chit, ka:ke:tsa ya kihtowa wa:n ke:mah xtapopo:chwi a, wa:n xo:cha..., xikto:talti kihtowa se: tane:xtsi:ni. Wa:n yo:n tane:xtsí:n wa:n yo:n tapopo:chwiah ke:yeh yo:n tak kichi:wah iwki. teh..., xa: no: kipias teihsá: *este** talna:miki:lis *o** teihsá: tanemili:lis *o** ke:ní:w yo:n, Pos tak, yo:n i:pa, i:pa iwki *desde** wehka:w..., wehka:wkayo:meh ya, i:pa iwki kichi:wah n' tota:tahwa:n, i:pa, i:pa ihko:ni, i:pa nikitani neh *que**, komo se: tamitachihchi:w mah se: tapopo:chwi a wa:n neli tei:liah mah se: kixo:talti se: tane:xtsí:n. *Como que** yo:n ta..., tanemili:lis de wehka:w..., wehka:wkayo:tatahmeh katka, de n... Ke:mah. A:, yehwa yo:ni. E:mah, tehwa:n iwki tikchi:wah. *Ay dios**, semi kualtsi:n talna:miki:lis, neli ke:meh yo:n wa:n mah tikchaskiah nikihtowa neh, mah a:mo poliwiskia yo:n talna:miki:lis, *porque** n' a:man nikitstok m' pi:pil *como que** mahyá: tikihtowah seki a:mo teh kichi:wah *cuenta** ok. Pos seki a:mo, *porque** seki a:mo kwelitah yo:n se: ka:ketsa *porque** yo:n mochi:wa ata n' a:t nikilia neh ye:ktsohya:k, yehwa yo:n a:mo kwelitah, *porque** kihtowah *que** ye:ktsohya:k wa:n *mejor** mah a:mo se: ka:ketsa. Komo a:mo seki ka:ketsah yo:n seki yo:n nochi kinamakah ya n' a:man yo:n xo:chit. Wa:n yo:n yo:n komohkó:n *este** mah tikihto:ka:n tehwa:n a:..., a:tsohya:ya ya, yo:n kuali kipatiliah n' a:t *o** *o** kita:motah ya iwa:n xo:chitsí:n komohkó:n kinemiliah. Pos komo kuahkuali ok kuali se: kipatilia wa:n komo a:mo mah se: kitamo:ta iwa:n ya. A:, nejo:n iwki yo:n kuali mochi:wa ya. E:mah. Ke:mah, komo kuahkuali ok xo:chitsí:n pos kuali se: kipatiliah sah a:tsi:ni, wa:n sepa se: kka:wa ompa wa:n komo wa:kik a pos mah se:, se: kipi:xo ya iwa:n nochi a. *Porque** onkak xo:chitsí:n telwehka:wa wa:n onkak niman wa:ki. Ke:mah, ke:mah. *Ay dios** pos semi kualtsi:n neli yo:n talna:miki:lis, neli ke:meh tikihtowah tehwa:n *este** mah, mah a:mo se: kelka:wa talna:miki:lis de n' wehka:wkayo:towe:ita:twa:n, neli ta:tahmeh tein ne:ka to:nal kichi:wayah pos mah kisentokaskia neli ke:meh yo:n kualtsi:n. Kualtsi:n. Pos ke:mah. Ke:mah, mah a:mo se: kelka:waskia pero pos a:mo se: kimati ke:ní:w nikilia neh. Pos semi kualtsi:n yo:n talna:miki:lis a:mo nikmati xa: tikpia *más**, *más este** talna:miki:lis tehwa:tsi:n kuali tine:chtapowi:skia wa:n ta:ká:n i:pa yehwa sah pos tasohka:matik miak, kualtsi:n tine:chnohno:ts wa:n tine:chtapowih nochi ke:ní:w yo:n mochi:wa. A:mo, yehwa sah pané: neh tein nikmatia no:. Ke:mah. Yehwa sah tein ika timonohno:tskeh, tasohka:matik ke:mah. Pos semi kualtsi:n no:, tasohka:matik. Nimitstasohka:matilia miak *que** tine:chtapowih, a:mo tehwa sah tikmattok sanoke nochi tte:chmati:ltia wa:n neh nimono:tsa niRubén Macario, niwa:le:wa de nika:n Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel. A:, neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel. Tasohka:matik ke:mah.