*Cuando** kinkui n' kone:meh tein yo:n kuali mota:liah ya, pe:wa ya kuali mota:liah, kuali mok..., mo..., *o** moketsah ya wa:n i:ksá: mokua:tawi:tekih, wa:n de mokua:tawi:tekih pos ne: tikihtowah wetsi n' inkua:a:w. Wa:n de wetsi n' inkua:a:w, entó:s de kikui a yo:n kalanemi:lis. Wa:n de kikui n' kalanemi:lis ti..., ka *mismo** tehwa:n timota:tawtiah, a:ksá: ihkó:n komo a:mo ne: kipahtih inimomá:n, Entó:s te:chnawatia tehwa:n mah t'pahti:ka:n, xa: t'matilili:skeh toni n' ki..., toni n' kimaka n' ipili. Wa:n pili se: kimachilia itech n' ima:tsi:n, komo kipia ne: nemowtil, itech n' ima:tsi:n yehyemaxtik wa:n ne:n i..., ikua:..., ikua:to:naltsi:n pos ne: kua:..., mahyá: ne: tekochtia. ¿Ke:yeh n' tekochtia? *Porque** pos a:mo ompa etok ka:mpa ne:n ka:mpa i..., ka:mpa etoskia, ka:mpa kita:lia ne:n totatadios**, ka:mpa yeh kipias. Entó:s de yo:n ki..., kichala:niah, mochala:nia m' pili. Wa:n entó:s ne: yo:n komo t'nemiliah tikpahtiah ya, pos i:ksá: tikpox..., *bueno** komo, komo kipia nexwitil, yo:n nexwitil pos semi, semi no: *mal, porque** pe:wa mihso:tah ya, wa:n niman kihtowah *que** topili mihihso:tak, wa:n topili ne: kikuih kalanemi:lis. ¿Ke:yeh? *Porque** m' pili a:mo kuali etok ne:n iihtik. Ke:meh ne: tikihtowah i:ksá:, mokua:..., mo..., *como que** tikihtowah *icuajo**, ikuitte:nte:nok *como que** no: momowtia. Entó:s de momowtia n' ikuitte:nte:noh *por eso** ne: kipe:..., ki..., pe:wa ya nejo:n niman ompa kikui n' kalanemi:lis *fuerte**, wa:n yehwa ya n' kikui, mihso:ta ya. Wa:n de ompa pos komo ne:chta:tawtia ne:n tokni:w mah n'pahtili, pos tikpahtiah, tikte:mowah xiwit, ton xiwyotsi:n tikmattokeh ika tikpahtiah, yehwa ya n' tikmakah wa:n de tikmakah, *o** i:ksá: pos niman kina:miki, tikta:liliah ne: tekixkitsí:n *o** tepitsi:n yo:n tikihtowah *carbonato** wa:n tikta:liliah ne:n *pitsomanteca** iihtikyo:t, wa:n iwa:n tikta:liliah ya se: tomatsí:n wa:n ika tikpoxpi:kih yo:n pili. Ii:xpamapa wa:n iika:mpa. Wa:n ii:ka:mpa wa:n tikilpiliah, *hasta** komo taxi:kowa m' pilitsi:n a:mo tahmati, entó:s kiki:xtiah *hasta** mo:stika. Ke:man t'ta:liliah ihwa:k kiki:xtiliah sepa, komo tewa:kik, wa:n pili a:mo no: mok..., a:mo no: mihso:ta ok wa:n a:mo no: yowi ok n' kalan. Wa:n de a:mo yowi ok n' kalan entó:s pe:wa ya ne: no: timo..., tikihtowah no: timowelitah ya n' topili pahti a *porque** pos kipahtih ne: a:ksá: se: tokni:tsi:n tikta:tawtiah, komo a:mo wel tikpahtia tehwa:n pos se: tokni:tsi:n t'ta:tawtiah tein kimati ke:ní:w n' kipahti:s. Wa:n i:ksá: tehwa:n no: tikchi:wiliah *lucha porque** i:ksá: a:mo tikpiah ne:n, ne:n taxta:wi:ltsí:n para ika tikpahti:skeh. *Porque** yo:n no: moneki tomi:ntsi:n para se: kimakas sake:ra se: mah..., se: mahtakti *peso** n' tokni:w tikmakas no: *porque** ke:yeh, moowihtia n' teihsá: mo..., mote:moltia xiwtsí:n wa:n tein *tanto** ke:meh, ke:meh ne: kita:lia teihsá: pos no: kinemilihtiw. *Porque** miak te:ilwia *que** neh ka:n nikmati, neh a:mo n'mati to: t'ta:lili:s wa:n neh a:mo n'mati to: t'chi:wili:ti ok nopili. Niktaminemi:ltih ya koyo:ko, iwa:n koyo:meh nikwi:kaya ya, pero pos ta: tapahtia:nimeh[tapahtia:nih] a:mo, a:mo ne:chpahtilihkeh. A:man, *por eso** teh moma:ko nikwa:lkuik. Entó:s komo pahti a ne:n pilitsi:n, teihsá: t'chi:wilia, ika tikpoxpihpi:ki a, wa:n tiktsonikatsetselowa, tiktsonikatsetselowa wa:n tikua:..., ke:meh eskia mahyá: yo:n tikua:..., seki te:..., tikinkua:tila:nah inkua:yo:la:n, wa:n seki tikinkua:tila:nah inkechkochi:ka:n. Inkechkochi:ka:n *porque** seki nika:n i:n inkechkochika:ntekoch tekochtia semi wehka komohkó:n mo..., kua:a:wetsik wa:n komohkó:n ne: mokuitte:mowtih. Yehwa yo:n kichi:wilia *mal** semi n' kone:t. *Porque** seki neli tik..., ke:meh miak taman kokolis, ke:meh mahyá: ne:n yo:n mokuitte:nmowtia no: taman wa:n ne: ikechkochi:ka:n tekochtia no: taman wa:n tein ikua:yo:la:n, no: *igual**, no: taman. Eski pos ikua:yo:la:n, x'nemili:ka:n ompa ne: mochala:nia. De mochala:nia n' ikua:yo:la:n, *por eso** ne: nochi ema:nia n' ima:tsi:n, n' imetswa:n, *parejo** xikuitoltia mahyá: tama:..., mahyá: yo:n tama:xakualo:l mochi:wa m' pili ie:wayotsi:n. Yema:nia nochi kualtsi:n mahyá: yo:n, neli n' ima:kpalwa:n, *parejo**, nochi ema:nia. ¿Ke:yeh ema:nia? *Porque** pos a:mo ahsitok ne:n i..., a:mo kipia takualis. De a:mo kipia ne:n i..., itakualis tein, komo chi:chi *o** ta:ká:n tai kahfe:ntsi:n *o** ta:ká:n kikua taxkaltsí:n, wa:n a:mo teh kipia n' iihtik *por eso** yo:n iwki mochi:wa, wa:ki. Wa:ki m' pili wa:n de wa:ki m' pili *por eso** ne: nochi ema:nia n' ie:wayotsi:n. Ke:mah, wa:n neli komo pe:wkeh ne:n tepitsi:n kina:mikia teihsá:, pos sepa takua, sepa pe:wa tai teihsá: a:tsí:n. Tikmaniliah ta:ká:n tepitsi:n ato:ltsí:n pos tai a. Komo tai a pos neli no: timowelitah ya. No: tik..., tikihtowah ne: tepitsi:n ya nopili. A:, pos a:man i:n tak tak nikchi:wili:ti se:, se: ato:ltsí:n *o** ma:s se: *pollito** no: nikchihchi:wili:ti komo nikpia, komo kuali kikua ya n' teihsá: pos t'chihchi:wiliah se: *pollito** para mah *más** moyo:lkui a n' topili. T'chi:wiliah m' *pollito** wa:n tikmakah n' a:tsí:n, komo a:mo wel kikua ne:n nakatsí:n pos tikmakah n' a:tsí:n para yehwa ya n' kiyo:l..., *más** kyo:lchika:wa ya. E:mah, wa:n komo chi:chi pos wa:n aya:mo wel teh kikua pos tehwa:n se:, se: tai n' a:tsí:n wa:n *después** chi:chi a m' pili. De chi:chi a m' pili pos de se: tai yo:n *caldito** de m' piotsi:n, pos owe:lia ya, *bueno** ke:meh eskia no: sepa moyo:lkui n' kone:t, sepa chi:chi kuali a. ¿Ke:yeh? *Porque** ne: pos tikua tehwa n' *alimento**, a:mo tikmaka tei, yehwa pos, yehwa ya n' tikua, n' tehsá: toni ne: kkua:skia, yehwa ya, tehwa ya n' tikua. Komo tehwa ya n' tikua wa:n kina:..., wa:n chi:chi mopilitsi:n pos neli i:ksá: ika kinka:wa ya n' kalanemi:lis komo tikpahtih ya. Neh niwa:le:w wa:n nimono:tsa niMaría Ocotlán Fermín Cabrera. Niwa:lwi:tsa de Xaltipan, a:mo, a:mo semi weh..., *bueno** wehkatsi:n ya niwa:le:wa pero *bueno**, niwa:lahtok nika:n name:ch..., name:chpale:wi:ko tepitsi:n.