*Bueno** a:xka:n nikneki ne:, tikihtowa tehwa:tsi:n *que** tiweli tikchihchi:wa miak taman emo:l, i:n tikmolo:ntia n' emo:l wa:n kuali tikchi:wa ta:..., tikwe:liltia ta:taman a:mo sayoh ke:meh i:n sen taman sah ne:n tikua. N'neki xne:chtapowi ke:níw: n' tikchihchi:wa i:n xokoyo:lemo:l, toni n' tikui, kati:yeh n' et n' tikui wa:n ne:, nochi n' toni n' tikta:lilia. Pos xokoyo:lemo:l tikchihchi:wah iwa:n ne:n, neh achi semi nikahwiya:kmati ne:n ti:ltiket. Nochi kualtia n' etsí:n tein eski *pero más** kahwiya:lia ne:n ti:ltiket. Tik..., to..., tikpixka xokoyo:lin wa:n tik..., tikpohpostekih para tiki:xtiliah n' ixo:ko:kka ika kownex. Wa:n tikmolo:ntiah ne:n kownexa:t wa:n ompa t'pante:mah. Molo:ntok n' kownexa:tsí:n wa:n ompa t'pante:mah ne:n xokoyo:lin, para ihsiwka ki:sa ne:n, para ihsiwka ki:sa ne:n xoko:kka. Taká:n tikmattokeh wi:tsa ne:n totakuahka:w ne: kualka:mpa pos no: ika kualka:n timoli:niah, tikchihchi:wah, para no: tikchi:xtokeh ika ya. Tikte:watsah ne:n a:ko:lin, wa:n no: tikmolo:ntiah ya n' etsí:n wa:n tikmachiliah ne: kualtsi:n oksik a, entó:s tikpante:milia, tikpa:kah wa:n t'pante:miliah. Wa:n de t'pante:miliah ya ke:mah ne:, no: tikekowah ox puye:ya. Wa:n komo puye:kak a pos entó:s ne: tik..., tikue:chowah ya ne:, tiktewa:tsah ya n' a:ko:li:n, tikpi:pi:tsah, mah a:mo kwi:ka no: tet n' a:ko:lin, *porque** onkak no: semi kipia tasoltsí:n wa:n kipia tet. Tikchipa:wah no: n' a:ko:lin. Ompa ke:mah tikmanah ya ne:n. tikte:wa:tsah wa:n tikue:chowah, wa:n ne: naka..., ne: nakastekilit, no: tik..., tikpa:kah, wa:n tikokototsah wa:n ke:mah tik..., mak..., de tikualtiliah ya yo:n nochi, ke:mah de tikue:choliah ya ne:n a:ko:lin wa:n tik..., tikitah molo:ni a, kualtsi:n molo:ni, kualtsi:n mah molo:ni, mah kikui n' i..., n' iahwiya:kka:yo ne: xokoyo:li:n iwa:n emo:ltsí:n, wa:n ke:mah tiki:xtiah ya ne:n, tiki:xtiah ya ne:n emo:l wa:n tikpante:miliah ne:n nakastekilit para, wa:n ne:wí:n tiketsah, wa:n tikpante:miliah para mah, mah a:mo ki:sa *más** n' ahwiya:kka:yo:t. Mah kit..., mah kichichi:na n' emo:ltsí:n tikte:ntsakuah. Wa:n ke:mah ne: tik..., tik..., pe:wah ya tikue:chowah ne:n tixtsí:n para no: tikta:li:tih ne:n itaxkaltsi:n ne:n totakuahka:w. Wa:n de tikue:choliah ne:n taxkaltsí:n ya, pos wa:n no: tik..., n' ikahfe:ntsi:n no: tikmaniliah wa:n no: ehko wa:n no: tiktamakah ya ika ne:n xokoyo:lemo:l. Wa:n no: tiktixiliah para ne: ehko pos no: tai n' ikahfe:ntsi:n wa:n no: kikua ya ne:n xokoyo:lemo:ltsí:n. Kualtsi:n no: tikchihchi:wah. Pos neli n' ti..., mokaki mahyá semi we:lik i:n xokoyo:lemo:l, tikihtowa neli n' ke:meh tikchihchi:wa, mahyá: mokaki we:lik. Ke:mah. Wa:n... Pos neli we:lik, we:lik kualtsi:n, semi, semi kuali ahwiya:k. Neli ke:meh nikita *que**..., neh ne:chne:xtilihkeh ne: nowehka:w nota:tahwa:n, *que** mah ni..., mah nikchi:wa wa:n mah niki:xti wa:n ne:wí:n mah nik..., nikte:ntsakua ya noemo:l, para mah ompa n'pante:mili a n' iahwiya:kka para ne:..., wa:n mah n'te:ntsakua para mah kikui n' iahwiya:kka n' emo:ltsí:n. Mah a:mo ki:sa n' ahwiya:k. Mah... Nikaki neli tiweli i:n emo..., i:n xokoyo:lemo:l. A:xka:n no: n'neki xne:chtapowi i:n ko:lexemo:l, sayoh sah n' ko:lexemo:l xne:chtapowi ke:ní:w n' tikchihchi:wa wa:n toni n' tikta:lilia. Wa:n ke:yeh kiliah n' ko:lexemo:l. Pos n' ko:lexemo:l, yeh no: tikmanah achto n' etsí:n, wa:n ne:n tikmanah n' etsí:n wa:n tikitah no: oksitiw a n' etsí:n, entó:s tikokototsah ya, tikchichi:wah, *bueno** tiki:xtiliah n' ikowyo ne:n kiltsí:n, wa:n iwa:n t'pante:mah ya, mah molo:ni para no: kualtsi:n oksi n' kowit, ikowyotsi:n ne: xokoy..., ne:, *este** ne:n ko:lex. Wa:n xiwtsí:n, tikchiah mah kualtsi:n no: sepa yema:nia ne:n kilkowtsí:n de xokoyo:..., ne:, de ne:n ko:lex. Ke:mah tik..., tikpante:miliah sepa ya, yehwa ya n' kole:x ne: xiwtsí:n, moko:lexxiwtsí:n ya, n' emo:ltsí:n, wa:n tikuih no: i:ksá: ti:ltiket wa:n i:ksá: tikuih kati:yaeski et komo a:mo tikahsikeh n' ti:ltiket. Yo:n kwe:..., kwe:liltia katí:n ya eski etsí:n. Ke:mah, ne: tik..., tikte:wa:chiliah n' a:koltsí:n, wa:n tikte:wa:chiliah wa:n tikue:choliah, wa:n ke:mah ne: tikma:nelowah ya iwa:n wa:n ne:pa tiketsah, tiki:xtiah wa:n ne:pa tiketsah ya no:. Wa:n no: *igual** tik..., ka:..., ka:n, yeh a:mo *más** kwi:ka ahwiya:kka:yo:t, i:pa yehwa sah ne:n xokoyo:lemo..., *este** yehwa n' ko:lexemo:ltsí:n, ne:pa tikte:ntsakuah no: para mah ahwiya:ya ika ne:n ko:lex, *porque** n' ko:lex no: taman ahwiya:k wa:n ne:n okseki n' emo:ltsí:n pos neli no: taman ahwiya:k. Nochi ta:taman. Maski no:chi totapalo:ltsi:n pero ta:taman ahwiya:k. Ke:mah, wa:n yehwa yo:n no: tik..., neli tik..., ika tikchiah ne:n totakuahka:w, ka:..., ta:ká:n yahki tekitito pos ika tikchiah ya, tiktamakah ya de ehko. Wa:n ne: xokoyo:..., ne:n xiw..., *como que** yehwa ya xiwtsí:n, kahwiya:lia no: taman. Wa:n okseki n' emo:l, ne: se: kahwiya:lia pos no:..., nochi ta:taman, ma:ski nochi tapalo:ltsí:n, pero nochi ta:taman ahwiya:k. A:, wa:n ne:n kola:ntoh, kola:ntohemo:l yeh no: taman. Kola:ntohemo:l, yeh no: tikchihchi:wa ya tik..., tikue:cholia no: yehwa ne:n a:ko:l..., a:ko:ltsí:n, wa:n tik..., komo oksik a tikpante:milia ya ne:n kola:ntoh wa:n ne:pa tiketsa ya no:. Tiki:xtia wa:n no: tikpante:milia para a:mo k..., para a:mo kihtowa ne:n wehka:wta:tahmeh ki:sa n' iahwiya:kka. Kahwiya:lia kualtsi:n. Kah..., no: ki..., no:, no: *igual**, tiki:xtia wa:n tikte:ntsakua para mah ahwiya:ya ika yo:n i..., iahwiya:kka. Kola:ntoh, a:mo ne: teihsá: tikui ok *más**. E:mah wa:n ne: nanakatsí:n, komo tikahsik ne:n nanakat, nanakatsi:n wa:n ne:n tikiliah witstololoh, no: tik..., tik..., tikokototsa witstololoh wa:n tik..., tipante:ma[tikpante:ma] no: itech n' ko:ntsí:n, tiki:xpa:ka no: wa:n komo tikpia nanakatsí:n pos no: tikokototsa wa:n tikpante:milia ya iwa:n. Mah iwa:n molo:ni. Komo tikneki ne: tikua:s ika ne:n a:ko:lin *o** tikneki tikua:s ika chi:lwa:ktsí:n, pos tikue:cho:wa ya n' chi:lwa:ktsí:n ika ka:n o:me tomatsí:n, a:mo miak tikui n' tomat para no: kualtsi:n we:lia. O:me to:mat semi tikue:choli:s, wa:n ke:mah t'panta:lilia ya ne:n tapalo:ltsí:n. Wa:n t'panta:lia ya ne:n *pimienta**. *Hijoemala** ke:meh, kuali moka:wa n' tapalo:ltsí:n semi. ika ne: nanakatsí:n wa:n ne: witstololoh. I:n tikihtowa witstololoh wa:n nanakatsí:n, ¿tikua iwa:n kola:ntohemo:l? A:mo, yeh no: *aparte** ne:n kola:ntohemo:l *aparte** wa:n i:n witstololoh, iwa:n ne:, iwa:n nanakatsí:n yeh no: taman. Yeh *cuando** se: kahsi pos, yeh a:mo nochipa onkak. Yo:n witstololoh onkak pero semi owihka:n. E:mah, semi owihka:n, n..., a:mo, a:mo tikahsis *cerca**, a:mo tikahsis kalte:noh. Tikahsis komo tikahsi pero x'te:mo:ti wa:n i:ksá: kowtehko no: semi wehkapan. Para tikua:s pos x'temowi:ti ok wehkapan. Wa:n nanakatsí:n pos ke:meh a:man i:n semi m..., semi kite:tayo:kolihtok ne:n *todios** ne:n ahwachtsí:n pos mochi:wa, mochi:wa i:ksá:. Mochi:wa n' alakcho, mochi:wa ne:n ista:knanakat. Komo t'neki pos seko sah t'chihchi:wa wa:n t'senta:lia ya ne:n witstololohtsi:n wa:n iwa:n tikchi:lposo:wia ya. Tikta:lilia ya m' *pimienta** wa:n tiki:xtia wa:n t'tixilia ya. A:xka:n nikneki xine:chtapowi ke:ní:w n' tikchihchi:wa i:n a:ko:lemo:l. A:ko:lemo:ltsí:n, komo i:pa, i:pa, *bueno** i:ksá: tikele:wiah a:ko:lemo:l sah. A:mo teh t'ta:liliah ahwiya:kka:yo:t. *Porque** i:ksá: a:mo, a:mo se: kineki se: kikua:s iwa:n teihsá: ahwiya:kka:yo:t, i:pa a:ko:lemo:ltsí:n. Neh nik..., nikchi:waya ne:, no, nikchi:wa noa:ko:lemo:l, *cuando** i:pa n'neki a:ko:lemo:ltsí:n sah, wa:n n'te:mowa yo:n tein, yo:n *limo:ntsi:n** ata tein tein ompa tehwa:n tocha:nkaw *limo:ntsi:n**, wa:n ke:mah ne:, *cuando** yo:n nitakua:ti a, komo ntakua ya pos nik..., nikpanta:lilia ya, nikte:kilia tsiktsi:n ia:yotsi:n *limo:ntsi:n** wa:n ke:mah nitakua ya. Pero a:ko:lemo:l, i:pa a:ko:lemo:ltsí:n sah, a:mo kipia teh ahwiyakka:yo:tsi:n. Wa:n seki kwi:ka, na:mechilih ya *que** kwi:ka ko:lex, kwi:ka seki *cilantro**, ne: kola:ntoh wa:n kwi:ka ne:n, kwi:ka nejo:n ne:n okseki, nakastekilit, xokoyo:lemo:l, nakastekilit. Wa:n seki yehwa ya ne:n kola:ntohemo:l wa:n seki yehwa ya ne:n, yehwa ya ne:n tein komo tikahsih nanakatsí:n tikte:mowah no:, yehwa ya n' tikchi:wah no: chi:lposo:ntsí:n. Chi:lposo:n t'chihchi:wah, ¿ke:yeh tikiliah chi:lposo:n? *Porque** tikue:choliah *chilito**. Wa:n sepa ne:n de yo:n tami ya yo:ni, komo tikahsik ne:n chi:loksik, tik..., tikte..., tikteyohki:xtia n' chi:loksik, wa:n ke:mah tikmana ya ne:n chi:loksik e:wat *o** tiki:xtilia n' iteyo wa:n tikue:chowa ya ne:n, tikue:chowa ya n' chi:l, n' chi:le:watsí:n iwa:n ya n' tomatsí:n. Wa:n tiktewa:chilia n' a:ko:lin, wa:n komo t'ta:lilia n' etsí:n, pos no: achto t'mana moetsi:n, para t'pante:mili:s a *cuando** tiki:xti:s. Para a:mo ti:le:wi entó:s tiki:xmahma:kui mo..., moetsi:n. Kualtsi:n tik..., titakua:s ika ne:n chi:la:yotsí:n. Komo t'neki tikua:s, tikua:s *que**, ika o:me, o:me, o:me *cacho ajito**, ika *ajito** wa:n komo pos iwki sah. *Ajos** no: semi kwe:lilia, kwe:liltia ne:n chi:la:yo:t. A:man n'neki xne:chtapowi i:n a:emo:l, ¿ke:ní:w n' tikchihchi:wa? A:emoltsí:n, pos *cuando** a:emoltsí:n sah nimochihchi:wilia, nejo:n, nik..., nikmana n' a:emo:l, nikmana n' emo:ltsí:n wa:n n'poye:lia kualtsi:n wa:n kualtsi:n oksi, wa:n ke:mah, nikuia sake:ra o:me kechti ne:n epaso:t, wa:n k..., nikpanta:lilia, wa:n ke:mah nik..., niki:xtia, n'pante:milia wa:n niki:xtia, ne:wí:n niketsa wa:n nikte:ntsakua para mah a:mo ki:sa n' iahwiya:kka:yotsi:n tein iahwiya:kka n' epaso:tsí:n. *Para cuando** nikua:ti:w a:mo, a:mo nikihto:s a:mo ahwiya:k ok, ahwiya:k *porque** ke:yeh, te:ntsaktok. Mah se: kitsompacho n' ko:ntsí:n pos we:lia, we:lia kualtsi:n ika n' xiwtsí:n. Yo:n tikilwia, ¿epa..., epaso:emo:l *o** ke:ní:w n' tikilwia? Epaso:emo:l. ¿Wa:n a:emo:l, ke:ní:w n' tikchihchi:wa? A:emoltsí:n, pos komo i:pa a:emo:ltsí:n sah, ye:kiw..., ye:kiwka:ntsi:n sah n' a:..., etsí:n sah. Etsí:n sah t'mana, yehwa yo:n mono:tsa senki:s a:emo:l. Pero i:n nochi ika ahwiya:kkayo:tsí:n, nochi kwi:ka iahwiya:kka:yotsi:n. Ke:meh, ke:meh xokoyo:lin, ke:meh ko:lex, ke:meh, pos neli seki emo:ltsí:n pos ika n' kola:ntoh, wa:n yehwa ya ne:n nanakatsí:n ika ne:n, ika n' chi:lwa:k, ika o:me tomatsí:n, komo tikahsi ne: witstololohtsi:n pos iwa:n t'pante:ma ya, yehwa yo:ni. Wa:n yehwa ya n' epaso:tsí:n, komo tikmati *que** tikua:ti iwa:n epaso:tsí:n pos tik..., tikta:lilia ya no: n' epaso:tsí:n para no: *más** kahwiya:lia wa:n ne:wí:n tiketsa, t'tsompachowa para ne:, t'te:nta:lilia se: tapalkatsí:n, ke:meh a:mo ki:sas n' iahwiya:kka:yo. Ahwiya:kka:yo:t *porque** yeh no: semi kwe:liltia, nochi *que** tein t'chihchi:was nochi kwe:liltihtiw. A:xka:n nikneki xine:chtapowi ke:ní:w n' tikchihchi:wa n' tikilia n' teh emo:ltatsoyo:n. Emo:ltatsoyo:n, pos semi, neh semi n'welita nikchi:was n' emo:ltatsoyo:n, komo *manteca**, komo *manteca** nikuis, mah semi telkualtsi:n, mah telkualtsi:n kawa:ni ne:n *manteca**, wa:n n'pante:milia ne:n *cebolla**, *cebolla** kualtsi:n n'tehteki, wa:n n'pante:milia ya *manteca**, wa:n mah kohkostia. Mah kohkostia ne:n *cebolla**, wa:n ke:mah nikpante:milia ya ne:n noetsí:n, nikma:pa:..., *o bien** nikma:pa:ta itech n' *cazuela o** *o** itech se: *platito** nikpa:ta ika *cuchara**. Wa:n de yo:n, de yo:n nikpa:ta ya ika *cuchara**, ke:mah pe:wa ya nikmaka n..., ni..., *casi** nik..., nikpanta:lia iwa:n ya em..., *manteca**. Iwa:n n'panta:lia *manteca** wa:n komo n'nemilih nikua:s iwa:n pio:tetsí:n, pos achto n'chihchi:wa m' pio:tetsí:n, *como que** tikihtowah n' tehwa:n pio:teemo:l. Pio:teemo:l, no: taman ne:n, taman ne:n *mantecaemo:l** wa:n no: taman pio:teemo:l. Pio:teemo:l yeh ne:, pos *hasta** se: kitsoyo:nia m' pio:tetsí:n, wa:n ke:mah tik..., tiktso:yo:n..., *bueno** tikchihchi:wa m' piotetatsoyo:n, ti..., tiki:xtilia ya ne:n *manteca** wan ne:wí:n t'ta:lia m' pio:tet wa:n s..., tikpanta:lia ya n' etsí:n. Tikpanta:lia *cebollita** wa:n t'panta:lia ya n' etsí:n. Mah kualtsi:n kostia nen *man..., cebollita** para no: kikui n' ahwiya:kka:yo:t, para kikui n' ahwiya:kka:yo:tsi:n. Wa:n ke:mah de yo:n ahwiya:kka:yo:tsi:n no: kikuis, tikpanta:lia ya ne:n etsí:n, wa:n kualtsi:n t'ma:nelowa, kualtsi:n t'ma:nelowa *hasta** pané: yo:n pané: kihtowa ne:n, a:koni *hasta** pané: momoltia wa:n ke:mah x'te:kilia tepitsi:n a:tsí:n. 'Te:kili n' a:tsí:n para ke:meh mah a:mo, mah a:mo san ke:n a:..., mah a:moya:waya mah *reg...**, mah kualtsi:n sah. Mah kualtsi:n sah ne:n, ika a:yema:nia ne:n emo:la:tsí:n wa:n ke:mah, tikita molo:ni a pos tiki:xtia ya. Ipa tike:wa ya, tiki:xtia ya n' *mismo** tapalkatsí:n wa:n ne:wí:n tike:wa ya. Tike:wa *porque** ke:yeh, pos ne:, mah a:mo kima:toka mo:yo:t. Ke:meh a:man tikihtowah semi ne:, nejo:n tama:wah mo:yo:meh *porque** pihpitsotikeh. Mo:yo:meh a:mo kualtsi:n, *porque** mo:yo:meh san tein a:mo kima:tokah. [Ki]ma:toka, kima:toka ne:, teihsá: tein pitsotik, moma:kahkalaki:ti teihsá: ka:mpa tapitsoka:n wa:n no: mota:li:ki a itech se: itapalkatsi:n pos *siempre** pitsotia. Wa:n *mejor** mah se: ke:wa, mah ne:wí:n se: kite:ntsakua wa:n ke:mah se: ki..., para no: *contento** titakua:s. Pero mah mokalaki:ki se: mo:yo:t oso se: yo:n tikiliah sa:yo:lin, *siempre** se: ki..., komo no: se: kikua wa:n komo a:mo pos, *mejor** se: kitamo:ta ya, ma:ski eskia miak ok. Se: kihiya n' okuilin. A:xka:n neh no: nikakini se: kiliah chikinteemo:l. Chikinteemo:l, yeh semi, pos no: onkak neli. N' chikinteemo:l no:, no: mochipa:walani ne:n, nanakatsí:n. N' ta: yo:n no: nanakatsí:n, sayoh *que** kiliah chikinte *porque** tak porin semi pisi:ltsi:ni. Pero yo:n chikinte, ki..., kikuih ne: ka:mpa onkak, se: kichipa:wa, se: kikuiti wa:n tiehko wa:n x'chipa:wa, x'kihki:xtili ne:n kowe:watsí:n *porque** yo:n semi kikuihkui n' kowe:wat, *porque** pehpechiwtok. Tiehko wa:n t'chipa:wa kualtsi:n, wa:n ke:mah ne:, komo t'nemilih, tikchihchi:wa seki chi:ltamo:ltaltsí:n, tikchihchi:wa seki chi:ltamo:ltaltsí:n wa:n ke:mah ne: tik..., ti..., tikta:lia ika taxkaltsí:n, koma:lko. Tikte:kilia ne:n chi:ltamo:ltal, t'te:kilia n' chi:ltamo:ltal wa:n t'te:..., wa:n ke:mah ompa t'tekpa:na ya nanakatsí:n se: o:me, e:yi, ihkó:n. wa:n t'chi:wa se: taxkaltsí:n ihkó:n, o:me taxkaltsí:n ihkó:n, semi ahwiya:k ki:sa. Tikiliah koma:ltamal. Koma:ltamal tikiliah, ¿ke:yeh? *Porque** pos koma:lko n' tikixkah. Koma:lko t'te:watsah ika ne:n tixtsi:ni. Wa:n komo tiknekih emo:ltsi:n, pos no: *igual** tikpante:mah ne:n etsí:n, tikmachiliah tepitsi:n oksi a n' etsí:n, Ke:mah no: t'pante:mah ya no: n' chikinte. Chikinte ne: tikiliah *porque** semi, semi ne: *cuando** to:na moye:k..., kualtsi:n mooholo:chowa. Mooholo:chowa wa:n *solamente** yeh mopata:was *cuando** kiowi. Yo:n a:mo semi niman pala:ni, pero pala:ni wehka:wa ya. A:mo ke:meh ista:knanakat. *Bue...**, ke:mah no: komo t'neki pos no: tika:ko:lwia ya. Tika:ko:lwia wa:n yo:n a:mo teh kwi:ka *más sabor**, ahwiya:kka:yo:t i:pa yehwa sah ne:n i:pa yehwa sah n' a:ko:ltsí:n. Yehwa ya mono:tsa chikinteemo:l. Chikinteemo:l wa:n chikintekoma:ltamal. *mismo** yehwa. Chikintekoma:ltamal, *porque** t'chi:wa n' koma:ltamaltsí:n chikinte. Komo tikele:wia chikintekoma:ltamal pos tikchihchi:wa. Neh semi nikwelitaya yo:n chikintetsi:n. Tik..., tikte:mowa:yah ka:mpa yo:n kowtamo:tah, we:ikow..., we:ikotah ta..., taki..., kitamo:tah yo:n, yo:n chakaykowit oso yo:n tikiliah koma:it. Yehwa yo:n semi kie:wa. Komo ke:wak yo:n semi timowelitah *porque** tikui:li:tih *cuando** yo:n ma:ski tehtewa:kik. Pero xiehko wa:n xik..., xiehko wa:n x'te:ma ne:wí:n wa:n xkaha:wi tepitsi:n, ke:mah pe:wa ya t'chipa:wa ya, t'chipa:wa ya mahyá: yo:n, nochi xki:xtili n' tewti, tewti tein kipia nochi x'chipa:wa, wa:n ke:mah xikmana ya n' etsí:n. X'tikoketsa ya n' etsí:n wa:n pos ne: a:mo teh *más** tikchi:wili:ti. A:mo tiki..., tikmati ke:meh, komo a:mo ke:meh seki, ne: nota:tahwa:n neh nikinitaya, onkaya seki nanakat mono:tsaya xi:yo:nanakat, pero a:man a:mo mochi:wa. Yo:n xi:yo:nanakat ihko:ntsitsi:n mahmalakachtik. *I:xmohmorado**. Yehwa yo:n *cuando** yeh mochi:waya, kihtowa:yah, 'kuiti ne:n xi:yo:nanakat. ¿Ka:ni n' onkak? Ompa i:n onkak. 'Wi:ka yehwa i:n *morraltsí:n o** i:..., i:n tapalkat. 'Wi:ka wa:n xkuiti. Pos niow wa:n nikuiti n' ta: ne:chti:tanih nota:tahwa:n tein ne:chiskaltihkeh. Nikuiti a, niehko. A:man kichi:wtokeh, x'tsi:ntehteki. 'Tsi:ntehteki. Wa:n ne:n emo:l ne: kimolo:ntihtok a ne:n, na:nah, na:nah tein ne: iwa:n nietoya, tein ne:chiskaltih. Niktsi:ntehteki yo:n nanakat. A:man, kihto:s xkue:cho, xkue:cho, wa:n t'chi:watih ta:tamal. Yo:n xi:yo:nanakat semi we:lik ta:tamal. iwa:n etsí:n. Se: ki..., komo, ke:meh eskia se: kipihpi:ki mahyá: yo:n na:nakatamaltsí:n, pero a:mo *porque** nakatamal, ske..., e:..., x..., xi:yo:nanakatamal. E:..., max..., xiyo:nanakatamal *porque** xi:yo:nanakat ne:n kichi:wayah ne:n, kikue..., takue:chol. Yehwa yo:n neli no: t'chihchi:wayah n' totapalo:ltsi:n. *Porque** pos seki ke:meh ya neli no: n' tikitstinemih ke:ní:w n' timotekipano:skeh, ke:ní:w n' tipano:skeh. Ke:meh neh nikpia ne:, a:mo no: semi nitelpili, ta: nikpia *sesenta y ocho años** a. Entó:s nikitak a toni n' tapalo:l kikuih. A:kin ne:chmakatok ok no..., nonemili:s de n' tote:pixka:tsi:n tein te:chta:wilihtok, pos ika yo:n ne:, nohma nikihyo:wihtok nika:n. Aya:mo ne:chno:tsa, *cuando** ne:chno:tsas pos tak ihkó:n no: nik..., nitayo:lohpacho:s a. E:mah. Tehwa:tsi:n a:mo nikakini se:, se. no:, kiliah seki ekimiemo:l, kit yo:n ekimixo:chit ki..., kitekih wa:n kichihchi:wah no: iwa:n emo:l. A:mo n'mati ke:ní:w se: kichihchi:wa, xa: i:ksá: tikua:ni. A:, yo:n ke:mah. Yeh ke:mah semi ne:, nikchihchi:wa *cuando** nikahsi. Yo:n semi we:lik de iwa:n ne:n, no: iwa:n a:ko:lin. No: iwa:n a:ko:lin ne: se: kichihchi:wa yo:n ekimit. Se: kimana n' ekimit, *mientras que** ne:, molo:ntok n' ekimit, tikihita ya n' et. Tiki:xtia n' ekimit, tikpanketsa ya n' et. *Cuando** t'machilia ya ne: moemo:l oksik a, no: semi, *a mano** t'ta:lia ne: moa:ko:lin, wa:n ti..., ke:mah tikue:chowa ya. Tikue:chowa ya wa:n tikpan..., n' ti..., ne:n ekimit tikpa:ka ya. Yeh tikpa:ka, tiktsetselowa ika ne:n tikiliah xola:soh, tiktsetselowa para mah kualtsi:n ki:sa yo:n i..., itapalo. Wa:n ke:mah, t'pante:milia ya n' et. Tikpante:milia ya n' et, wa:n tikue:cho:lia ya n' a:ko:lin, no: t'tewa:chilia ya wa:n tikue:cholia ya. Wa:n ke:mah tikpante:kilia ya wa:n no: tikekowa ya ox we:lik a, ox puye:yak a. Ne:pa tiketsa, ne:pa t'ta:lia ya. Wa:n ke:mah no: *listo** tikpiaya mot..., motixtsi:n para tikmakatia ne:n tkue:chot..., *bueno** tikta:li:ti a motaxkaltsi:n para no: ttakua:ti a. No: *contento** ttakua:ti a. No: *contento** tietoti a. *O** tikneki ne:, yo:n nochi we:lik. N' ekimit nochi we:lik. Komo tikneki tikmana n' ekimit wa:n tikte:..., tik..., komo tikimpia ne:n pio:temeh, tiktsoyo:nia ya ne:n ekimit wa:n ompa t'pante:kilia ya ne:n pio:tet ihkó:n, wa:n ke:mah t'ma:nelowa ya, t'ma:nelowa ya. Kualtsi:n mokuihkui iwa:n, iwa:n ya n' ekimit, iwa:n ya m' pio:tet ika *cebolla**. Kualtsi:n we:lia. Nikchihchi:wani wa:n niki:xmattok nochi ke:ní:w yo:n takualis. E:mah. Nochi nmomakatok, *lo que es** emo:ltsí:n pos *primero dios** nochi niki:xmattok nochi. ¿Ke:yeh niki:xmattok? *Porque** ika nii:xpano:k. A:mo ke:meh a:man pi:pil a:mo para teh xkiniwe:ikualti. A:man pi:pil semi ne: mokohkoyo:chi:wah, koyo:takua:snekih. Pero tehwa:n timoskaltihkeh a:mo. *Bueno** pos kuali a *que** tine:chtapowih n' ekimiemo:l, a:man, no: seki, *bueno** seki tokni:wa:n no: nikinka:kakilia, kiliah seki witsa:ko:lemo:l. Witsa:ko:lemo:l, tiktehteki, komo tikneki tikpisi:lo:s, tikpisi:lowa wa:n komo a:mo, a:mo x'pisi:lo, xki:xti nahna:wi. Yo:n seki ihko:ko:ntsitsi:n xki:xti nahna:wi. Wa:n t..., ne: ke:mah tiktahtapa:na, wa:n t'pante:ma iwa:n emo:l. Tikmachilia *que** oksik a, oksik a witsti wa:n oksik a n' emo:l, entó:s ne: tik..., no: *igual**, pe:wa ya tikue:chowa n..., tiktewa:tsa ya n' a:ko:lin wa:n tikue:cholia ya. Komo t'neki t'ta:lili:s seki ne:n *ajo**, sake:ra o:me *pedazo**, pos tikta:lilia o:me *pedazo ajo, para** kualtsi:n ahwiya:ya. E:mah, wa:n komo a:mo t'ta:lilia *pimienta**. Yo:n nochi we:lik. *Pimienta** *o ajo**, ika o:me *pedazo**. Yehwa yo:ni semi telkualtsi:n se: *moserbirowa cuando** se: pa:ktok. I:n witsila..., wits..., witsa:ko:lemo:l, ¿yehwa n' tikta:lilia *pimienta**? Yehwa n'ta:lilia *pimienta** *o** n'ta:lilia *ajito**, o:me *pedacito para** ne:, no: kahwiya:lia wa:n a:mo kikui ok m' *pimienta**. Wa:n *cuando** t'ta:lilia *pimienta** pos a:mo kikui ok n' *ajo**, a:mo t'ta:lilia ok. No: oksé: no: nik..., nikinkakilia n' tokni:wa:n kihtowah kilwiah kich..., *bueno** ne:, chi:lato:lemo:l. A:mo n'mati, pané: kita:liliah tsiktsi:n tixti, a:mo semi nikye:kelna:miki wa:n sayoh n'mattok *que** no: we:lik. A:mo n'mati n' tehwa:tsi:n xa: no: tiweli *o** i:ksá: no: tikekowa:ni. N' chi:lato:lemo:l ke:mah. Chi:lato:lemo:l, yo:n kwi:ka nakastekilit, *este** ne:n *nakasburro**. *Nakasburro**, nikte:..., komo tikpia ne:n xiwtsí:n de *nakasburro**, tikui a ne:n, tik..., ke:meh eskia tikpa:ka kualtsi:n wa:n tik..., tikue:chowa ya iwa:n ya n' a:ko:lin. Wa:n tikue:chowa se: chi:lwa:k wa:n t'ta:lilia se: *bolita** de tixti, wa:n ke:mah seko sah t'ta:lia ya. T'chi:wa se: kuali, se: kuali *plat...** se: ke:meh eskia s..., kaxit tikilwiah. Komo t'pa:ta ya *parejo**, kualtsi:n, kualtsi:n t'pa:ta, kualtsi:n tikalaxowa wa:n ke:mah x'pante:kili a n' emo:l. 'Pante:kili a n' emo:l, yehwa yo:n mono:tsa ti..., chi:lato:lemo:l. Chi:lato:lemo:l, ¿ke:yeh? *Porque** kwi:ka tixti wa:n kwi:ka chi:l wa:n kwi:ka ne:n yehwa ya nakas, *nakasburrokilit**. Yehwa yo:n ne: niki:xmattok nochi *lo que es, lo que es** yo:n, neli ne:, kihtowa n' a:koni, ika nimoskaltih. Ika nimoskaltih *porque** ka:mpa neh nimoskaltih kichihchiwayah yehwa nochi yo:n tapalo:ltsí:n. Ne: ke:man neli onkaya nochi ne:, ke:meh yo:n *de lo que es** tein name:chtapowih, a:mo n'mati ox seki name:chkahkaya:w ox nochi neli, *pero lo que es** emo:ltsí:n, ekimiemo:l, *lo que es** e:mo:l, nochi n'mattok ke:ní:w n' kichihchi:wah. Ne:chilia:ya ne:n nowe:ina:n katka, *como que** now..., no..., se: noa:witsi:n ya, *que** nochi mah n'te:ntsakua, para mah a:mo ki:sa n' ahwiya:kka:yo:t. Ma:ski pio:tapalo:ltsí:n, pero mah n'te:ntsakua, ma:ski tein eski tapalo:ltsí:n pero mah n'te:ntsakua para kuali ki:sa notapalo:l. Ahwiya:k kihtowa ki:sas. ¿Ke:yeh n' ahwi:ya:k ki:sas? kihtowa, *porque** tikte:ntsakua mot..., motapalo:ltsi:n, a:mo ki:sa n' ahwiya:kka:yo:t. Pero nikitaya ke:meh i:n xiwtsí:n, i:n xiwtsí:n kikuia ne:n na:nah wa:n ihkó:n kita:lilia:ya ne:n tapalkatsí:n. Tatampa moka:waya i:n. Tatampa moka:waya wa:n kita:lia:ya nika:n tapalkatsí:n, para yehwa ya ne:n ke:meh eskia kitsakuilihtok n' ahwiya:kka:yo:tsi:n. E:mah. Yehw ka ne:, nochi iwki ne:chilwia ya[ne:chilwia:ya]. 'Ta:li ne:n iswatsí:n para kuali ne:p..., para a:mo ki:sas ne:n ahwiya:k. Tikua:lte:ntapo:ti pero kipia n' iahwiya:kka:yo. Pos neli ne:, pané: ka:n..., am..., ka:n n'mati xa: tikelna:miki ok se: sentaman emo:l ke:ní:w tikchihchi:wa. Pos *solamente** ke:meh yo:n, ke:meh yo:n yankuik, yankuik, yankuik tikiliah, yankuikemo:l. Yo:n chichime:kohemo:l no:, wa:n no: semi we:lik ika n' tixti komo yo:n yankuikemo:ltsí:n, no: y..., yeh semi kahwiyalia ne:n tixtsí:n wa:n ika ne:n yehwa ya *nakasburrito**. Kualtsi:n xkue:cho ne: xiwit wa:n xkue:cho n' a:ko:lin wa:n yehwa ya ne:n, yehwa n' chichime:kohemo:l xikta:li, x'man..., yo:n niman, 'kue:chohto ne:n a:ko:li:n wa:n xkue:chohto xiwit wa:n yeh t'tikoketsak komo selik, iwa:n, wa:n x'pante:kilia niman wa:n xki:xti a niman *porque** yeh niman oksi porin seltsí:n *o** ma:ski yankuik et niman oksi. Yo:n nika:n x'chihchi:wa wa:n nika:n, nika:n tiki:xtia ya. Yehwa yo:n. Yo:n neli kualtsi:n no: we:lik. Yankuiket, yankuiket tikihtowah. Pos miak tasohka:matik tine:chtapowih, ne:, a:xka:n ne:chili ke:ní:w moto:ka:y. Pos ne: [...], María Ocotlán, niwi:tsa de Xaltipan. Pos neh noto:kay Amelia Domínguez, ompa ne: Xaltipan no: nikayo:t.