Ekintsi:n na:nah pos *este** tite:chnohno:tsati i:n ta:taman nanakat, tein nikawí:n kowtahpa mochi:wa oso kaltsi:ntan oso ohte:noh. Mah tipe:wte:waka:n ika i:n xo:no:nanakat, te:chili ke:ni:wki, ka:ni mochi:wa, ke:maniá:n mochi:wa wa:n ke:ní:w se: kikua. *Ajá**. Pos ti..., yeh mochi:wa ne:, *cuando** selia[selik] me:tsti. wa:n *cuando** yo:n tatamachi:wa kihtowah me:tsti no: se...,, ihwa:k sepa no: mochi:wa. Wa:n *cuando** yo:n poliwiti a sepa mochi:wa. Komo poliwi a me:tsti oso yo:n kihtowah *cuarto menguante** no: mochi:wa. Mochi:wa nanakatsí:n ka:sá: ika kowtah, itech se: xo:no:kowit, itech yo:n xo:no:kowtsí:n mota:lia ike:span wa:n ke:mah se: kikuiti, wa:n se: kita:...., *bueno** se: kichipa:wa. Tikneki tikua:s tamanal pos kuali tikua tamanal, t'neki tikua:s ne: koma:lko tatewa:ts, pos koma:lko tatewa:ts. Wa:n komo a:mo pos tikchihchi:wa ne: chi:lposo:ntsí:n, mahyá: keh eskia se: *pollito**. E:mah, t'ta:lilia *pimienta**, tikue:cholia se: tomatsí:n wa:n se: chi:lwa:ktsí:n wa:n tik..., tikokolia ya ika tikihtowah. E:mah, wa:n ompa yo:n de tikoko:lia, pos titakua ya ika, no: *timoserbirowa** ya. Ke:niwki i:n nanakat, ti:ltik, kostik. A:mo, ihista:k. Ihista:k, ihista:k. *Bueno** a:man, ne:, tte:chtapowih ya xo:no:nanakat, ekintsi:n xte:chilwi ke:niwki i:n tein teh t'to:ka:ytia ma:tananakat. Ma:tananakat yeh, yeh kahkanaktsitsí:n. Yeh semi kahkana:wak. Wa:n ka:..., *cuando** kone:meh semi no: ahwiya:k. Yeh mochi:wa, *solamente** itech ne: tikiliah tetsapot. E:mah, se: tetsapokowit komo kow..., kowte:n, *o** etok se: *pedazo**, ompa moewalo:ltia. Miak kipia, kipia ka:mpa mot..., ka:mpa imimilkopa, *o** kipia ke:meh i:n ka:mpa, ka:mpa kitekih. Se: kikui, se: kichi:wa *caldito**, tiknekis *caldito o** t'nekis tiktewa:tsas, *o** t'nekis ne: tik..., ihkó:n tikua:s sah ika, *igualit...**, iwa:n a:ko:lin. Soh *que** komo tika:ko:lwih, iyoh ya n' ti..., iwiya..., iyoh ya n' tikekohka, poliwi, poliwi, n' ka:mpa mochi:wa poliwi. A:mo mochi:wa ok komo tikta:lilia n' a:ko:lin. E:mah, poliwi. A:mo, yo:n komo t'neki sayoh tikua:s chi:lposo:ntsí:n. *o** t'neki tikua:s *caldito, caldito** sah. *Caldito** kwi:ka epaso:t, pero komo tikta:lilih chi:lpos..., *bueno** tikue:cholih n' *chilito** wa:n tomatsí:n, tik..., tikta:lili:s no: *pimienta**. Yehwa yo:ni n' *isabor** kipia. Iahwiya:kka *bueno** iwki yo:n xiwtsí:n. ¿I:n oksé: nanakat mono:tsa ka:walpox, i:n ke:niwki? Yeh ne: tihtila:wak. No: mahmalakachtik ke:meh ma:tananakat pero yeh tihtila:wak. Wa:n ka:mpa mochi:wa, ka:mpa mochi:wa yeh mo..., no: *igual**, we:..., mo eskia wehka, no: komo we:i n' kowit pos we:i mota:lia, mo..., miak mota:lia. Wa:n seki no: kiliah ka:walpox, yeh mo..., mahyá: moolo:chkehketsa, moolo:chkehketsa wa:n mochi:wa wehwei. No: ka:wal..., *este** nejo..., me:..., yo:n tik..., ampó:n tein tikihkuiloh. Pero yeh mokehketsa Wa:n yehwa ne:n i:n ka:walpox, ¿ton kowyo yeh n' ke:wa? no:. Ka:walpox ke:wa ne:, ke:wa chalawih *o** ke:wa xokot. Xokokowit ka:mpa palaktik yehwa n' ke:wa. *o** ke:wa ne: chalawih. Komo onkak kowte:n de chalawih *o**, etok se: chalawih *pedazo** yehwa semi ke:wa. I:n nanakat, tikihtowa iwkitik a ma:tananakat, sayoh achi tihtila:wak. Ke:meh. ¿I:n tiltik, kostik, oso ke:niwki? A:mo ne:, *i:xmohmorado**. Mahyá: i:xxahxa:katik. Wa:n ma:tananakat yeh n..., ne:si ihista:k. Yeh senki:s ihista:k. Yeh senki:s ihista:k ke:meh ye..., ke:meh yehwa ya xo:no:nanakatsí:n. Soh *que** kahkana:wak. Wa:n yehwa i:n ka:walpox, ke:ní:w ne:n kuali se: kikua:s. Nochi *igual**, se: kikua:s se:, nochi *igual** ihkó:n se: kimolo:ntia. Nochi *igual**, komo tikneki tikua:s..., ne: neh semi nik..., nikta:kachi:wa iwa:n ne:n *chilito**. Para ihkó:n no: para kwe:liltia, para tte:we:lias komohkó:n tipa:ktok, pero komo timokokowa i:pa ma:ski we:lik a:mo titakua:s. A:man, tipano:tih ika i:n oksé: taman nanakat, i:n monotsa alakcho, ¿ka:nachi taman onkak? Alakcho. o:me taman, o:me taman. Onkak ye:ktihti:ltik wa:n onkak ye:..., *medio, medio**, ke:meh eskia chi:chi:ltik wa:n yeh n' ti:ltik ahalaxtik. Komo ko:kone:meh, pané: *medio** pantehtenextik wa:n komo wehweyak mochi:wa *hasta** ihko:kó:n, we:i mochi:wa ihkó:n, mahyá: *cucharita**, mahyá: se: *plato** ihkó:n mota:lia, ye:k..., ke:mah komo tikahsik wa:n timotekilih, yo:n kuali t'tewa:tsa, T'tewa:tsa ihkó:n, tikpoye:lia, tikpa:ka wa:n tikpoye:lia, wa:n t'ta:lia itech n' koma:l, ompa timo..., tike:kepa ya, kualtsi:n no: tewa:ki ihkí:n moehke:w kualtsi:n, kualtsi:n mochi:wa ke:meh, ke:meh se: taxkaltsí:n tewa:ki. Ke:mah, xtakua ya, xikua ya no:, ika taxkaltsí:n *o** t'neki tikua:s iwki pos iwki tikua:s. Ke:mah, yehwa ihkó:n se: kikua. Yehwa ne:n ti:ltik a:mo wel se: ki..., se: kimana oso se: kikua chi:lposo:n. Kuali se: kimanas, kuali se: kimanas. No: weli se: kimanas, komo se: kineki pos se: kimana. Se: kimana ne:n nanakatsí:n wa:n no: t'ta:lilia ne:n tomatsí:n sake:ra se: *o** o:me, komo *dios** mitstayo:kolia wa:n ke:mah tik..., tikta:lilia n' *a ver** kati:yeh tikui, tikneki xiwtsí:n, epaso:t *o pimienta** pos nochi kualtia. ¿Wa:n i:n ton kowyo ne:n ke:wa, yehwa i:n ti:ltikalakcho? Ti:ltikalakcho ke:wa yehwa ne:n, no: ke:wa ne:n, kahfe:nkowit, kahfe:nkowit tein yo:n kowte:n pala:ni, se: kowtsí:n ihkó:n mochi:wa wa:n ke:mah ompa moi..., moewalo:ltia ike:span. Ike:span *o bi...,bien** itsi:ntan *o bien** inalwayo, ompa mochi:wa yo:n nanakatsí:n. ¿Wa:n tein chi:chi:ltik? Tein chi:chi:ltik no: mota:lia itech yehwa n' chalawih. No: ohonkak kahka:ni mota:li:s. A:mo no: *como...**, ke:meh eskia a:mo no: eliwis sah mota:lia. Ohonkak tohton kowyo n' ke:was wa:n katí:n kowit kita:li:s no:. Neh n'mattok *porque** neli ihkó:n nmoahxilia:ni wa:n neli, tein kati:n ya eski kowtsí:n tikahxili:s. Pero yehwa chalawih *o bien** xokokowte:n. Xokokowte:n *porque** yeh kihtowah *que más** kipia ke:meh eskia, kipia *fuerzas para** kita:li:s yo:n nanakatsí:n o:me taman. E:mah, *porque** yeh takua:wak wa:n a..., ke:meh eskia ahwiya:k n' ita:kka. Wa:n yo:n alakcho nochipa ya n' onkak *o** etok sah. No: ika *tiempo**, ke:meh a:man, ke:meh a:man mochi:wa ya. I:n agosto no: mochi:wa ya. Ip..., i:n pe:wati a no:, mochi:wati a. Neh nimomaka *cuenta porque** nokowtah nochi yehwa mochi:wa *cuando** ke:meh yo:n kiowi, Se: *viaje** kahsik *noseñortsi:n** semi se:, se: *morral**. Kihtowa ox tikua:s. Nikilia nikua:skia nikilia pero, *pero mejor** nikilia xka:wati ka:ni n' tika:wati:w nikilia *porque** wel te:ihtikokoh. Yo:n semi te:ihtikokoh, n' alakcho, ke:meh seknanakat. Seknanakat no: *igual** ye:ktelte:kokoh, te:ihtikokoh. Yehwa i:n chi:chi:ltik, ¿ke:ní:w se: kikua komo se: kkua:sneki? Pos komo tikneki no: t'chi:wa ne: chi:lposo:n neli. Pero komo t'mattok *que** mitsihtikokowa pos *mejor** a:ksá: x..., a:ksá: x'maka. Sake:ra ohka:n, e:xka:n xki:xti tepitsitsi:n wa:n mah kkua:ka:n yehwa:n. E:mah, *porque** iwki kichi:wa ne: no..., nota:tahtsi:n. *Porque** a:mo kineki kikua:s. Kihto:s mitsihtikoko:s *o** ne:chtsihtikoko:s, mah n'wa:nti yehwa i:n. Nikili:s *bueno**. Ke:meh kimpia pi:pil, kinimahmaka ipilwa:n. *Bueno** ne:, ekintsi:n mah tipano:ka:n ika i:n, se: nanakat, teh t'to:ka:ytia xopitsa, ¿ke:niwki? Xopitsa ihista:k wa:n tsikitsitsi:n ke:meh *sombrilla**. Wa:n imetstsi:n, komo *que** ke:meh i:n xikui n' imetstsi:n wa:n m..., x'posteki, ye:kkuatsi:n pané: yo:n, pané: o:n, pané: yo:n nejo:n xawaktik n' imetstsi:n. Yo:n *que** semi ke:wa kopalaktsí:n kual..., ke:meh eski kuopalaktsí:n pero semi ke:wa. Yehwa yo:n. Wa:n yeh i:n xopitsa, ¿ke:ní:w ne:n, ke:niwki, ihista:k, kohkostik wa:n ke:ní:w se: kikua? Ihista:k. Ihista:k, ihista:k ne:n xopitsa. Nikmattok *porque** ihkó:n neh n' wehka:w, nopi:pilwa:n nikimpiaya wa:n pos nota:tahtsi:n a:mo ahsi para *kinimanteneros** ika n' tapa..., tap..., tapalo:l, kinkowili:s et, kinkowili:s teihsá: tein wehwe:lik, entó:s yehwa yo:n neh nikte:mowa:ya wa:n nikinchihchi:wilia:ya nopiliwa:n ika, ika chi:ltamo:taltsí:n Nikchi:wa n' chi:ltamo:ltaltsí:n wa:n nikinte:milia nanakatsí:n mah kkua:ka:n ika n' taxkaltsí:n, kikua:yah noko..., nopi:piltsitsi:n ihkó:n ke:meh eskia *taquitos** ika yehwa yo:n nanakatsí:n. Ki:xpihpi:kih wa:n takuah ya. Wa:n yehwa i:n xopitsa, ¿ke:ni:w se: kikua? Tehwa:n nimitsilihtok *que** yehwa:n ika kkua:yah nopiliwa:n ika chi:ltamo:ltal tatewa:tsal. Komo moneki se: kimanas, no: *igual** n' a:tsí:n ahwiya:k. Ahwiya:k, ahwiya:k n' a:tsí:n no:. No: onkas, n' ampo:wí:n no: mochi:wa. Soh *que** a:mo se: momaka *cuenta**, onkak kihtowa i:n xa: *veneno**. Pero yo:n a:mo *veneno**, niman t'matis tik..., ika se: ttila:na wa:n t'posteki, komo postek ke:meh ne: sese:kpahxiwit, ihsiwka posteki wa:n *hasta** kakisti, yehwa ne: xopitsa. Entó:s x'teki, komo tikahsi se: *bola** kuali pos tikteki wa:n tikwa:lkui a. E:mah, no: telahwiya:k, we:lik no: nanakatsí:n. E:mah. Wa:n, a:man xite:chilwi de i:n seki nanakat, teh tikilwia ichpo:chnanakat, ¿ke:niwki yo:n? Ichpo:chnanakatsí:n, ichpo:chnanakatsí:n, yeh mochi:wa ihkó:n wehkapan wa:n kualtsi:n mota:lilia ihkó:n mahyá: *sombrilla**. Wa:n komo tikahsiti, ihkuí:n x'chi:wa ihkó:n, pos ompa mahyá eski:stiki:sa, mahyá: eski:sa. Entó:s yehwa ya ne:n ichpo:chnanakatsí:n. *Porque** onkak no: achi, no: achi, wa:n imetstsi:n xahxawatik no:, metstohtoma:wak ke:meh nomahpil. Ke:meh nomahpil metstohtoma:wak ne:n ichpo:chnanakat, pero ne..., ni..., mochi:wa wehwei ihkó:n. Wa:n komo mochi:was a:mo miak. Ka:mpa mochi:was *solamente** mochi:was sake:ra chikuase:n, chikuase:n nanakatsí:n mochi:was, pos yo:n se: kuali tapalo:l a komo tikmolo:ntih, pos yeh ti:le:wi n' a:tsí:n, pero we:lik. ¿I:n no: kuali se: kikua chi:lposo:n? Weli, nikua: chi:lposo:n. Weli, weli ke:meh t'nekis tikua:s. A:man i:n oksé: nanakat mono:tsa chikinte, ¿yeh ke:niwki? Chikinte yeh ne:, yeh komo timoahxilih, pos xikchipa:wa, wa:n komo tikpia n' etsí:n, xik..., tiketsa ma:s ika se: *bolita**, wa:n komo tikpia n' a:ko:lin, 'pankue:choli. 'Pankue:choli n' a:ko:lin, x'pankue:choli wa:n ne:n xikpante:kilia ne:n a:emo:ltsí:n komo oksik a, wa:n ke:mah xmotamaka, 'motamaka ya komohkó:n. I:ksá: tikpiah totaxkal sese:ktsi:n, pos titakuah ya. I:n nanakat, ¿ke:niwki? Ista:k, chi:chi:ltik. Ata tehtenextik. Ta: nika:n onkak i:n yekin tikwa:lpanawihkeh, tehtenextik ata, tsikitsitsi:n, ihko:ko:ntsi:n. Wa:n ka:mpa mochi:wa miak no: mopa:pata:wa tepitsi:n ihkó:n. Tehtenextik wa:n wahwa:kkatik. Yo:n komo tikahsik wa:kik, 'teki. 'Teki wa:n tepitsi:n x'a:palo para kuali t'chipa:was. E:mah, kuali t'chipa:wa wa:n tikmana ya. Komo tik..., t'neki tikue:cho:s, *mejor** tikue:chowa. Tikneki ta:ká:n tikneki tikua:s ne:, ika taxkaltsí:n tik..., o:me taxkal tiktaxkalowa wa:n tiki:xte:kilia ya n' chi:ltamo:ltal, wa:n ompa t'te:ma ya nanakatsí:n, wa:n ke:mah sepa t'te:..., tikta:lilia ya sepa nika:n chi:ltamo:ltaltsí:n wa:n ihkó:n t'chi:wa ya n' tixtsí:n, wa:n t'ta:lia ya n' koma:lko ka:mpa takawa:ntok, kualtsi:n ne:, kualtsi:n ne: mo..., mokepa. E:mah. Wa:n ke:mah ne:, ox..., ohpa, e:xpa xkehke:kepa, xkehke:kepa, mah a:mo tata. *Ave maría** ika ahwiya:k nanakatsí:n. Komo t'neki tikua:s emo:l, pos tikua emo:l. T'neki tikue:cho:s pos xkue:cho. Yo:n nochi kualtia. ¿I:n nanakat, etok sah n' ke:man onkak *o** nochipa ya n' onkak? N' a:mo, yeh ke:mah *porque** yeh komo titamo..., tkow..., tikowte:xi:n, semi ke:wa ne:n kuoma:it, wa:n semi ke:wa ne:n chakay. Wa:n komo a:mo kakate. Kakatekowit semi ke:wa. E:yi kowit semi ke:wa. Wa:n komo tikahsik pos xik..., ximotekili, a:mo moneki mota:lpan, ma:s te:ta:lpan pero komo tikahsik nanakatsí:n pos i:pa para se: kimahse:was. *So...., solamente** komo, ne:wí:n, ta:ká:n tato:kalah, ta:ká: chi:lah pos a:mo wel se: kalaki. *Porque** chi:lah *o** etah, kihto:skeh et nikteki, a:mo kihto:skeh komo nanakatsí:n nimotekilia. A:man i:n to:tolko:skat, ¿ka:nachi taman? Ne:, onkak yo:n *bola** ata telsehseltik, pané:, pané: tokotsyetok pané: telamas, ika se:, ahsis se: tapalo:l, wa:n yo:n seki ata *medio** ihko:ko:ntsitsí:n, panchihchi:chi:ltik. Yo:n ata semi pahti katka, a:man pos komo tepitsi:n *timorayaroh**, wa:n tieski:sa pos tiowih tikitatih ne: koyo:tapahtihkeh, wa:n ihwa:k a:mo. Tikoto:na se: *pedazo**, wa:n tikui i:n a:matsí:n, ika t'tetekuinowa, ika tikilpia. Tikte:nkalakilia *mocor...**, motatek ka:mpa timokokowa, yehwa sah. Wa:kkatik wa:n yo:n *polvito** ompa moka:wa. Yo:n *polvito** yehwa ya mitspahti:ti. Yo:n semi pahti, para ne:, komo timokokoh. Nochi n' o:me taman, nochi we:lik. Nochi we:lik, nochi n' e:yi, n' o:me taman, e:yi taman nochi we:lik. *Porque** yo:n seki ata mahyá: motokotsta:lia wa:n komo se: kiteki wa:n se: kichipa:wa, mahyá:, mahyá: xolkopi:ni sah n' itsi:ntayo. Yo:n tein *medio** ih..., tel ista:k. Ti..., komo tikahsik kahfe:ntampa, kahfe:ntah mochi:wa ata. Wa:n we:lik. *Lo que es** yehwa yo:n nanakat wa:n tein yo:n onkak ixta:wat, no: *igual**. Komo timo..., [ti]kahsik, tiahsi wa:n x'chipa:wa wa:n x'pantamo:tili n' epaso:t wa:n mah eto n' taxkal. Soh pos xpa:kto, a:mo xmoihtikoko ke:meh ekintsi:n neh nimoihtikokowa. I:n to:tolko:skat i:pa ta:a:man sah se: kikua. Pos komo se: kineki, komo se: kineki pos wa:n komo a:mo pos tikua ya iwa:n ne:n chi:lposo:ntsí:n. *O mismo** chi:ltamo:ltaltsí:n t'pante:kilia mah koko:ya ne: itech n' ko:ntsí:n. Wa:n t'panta:lilia *a ver** ton xiwyotsi:n tikneki iahwiya:kka. ¿Ton xiwyo kuali se: kikui? Pos tikui n' epaso:t wa:n yehwa ya ne:n, *siempre lo más pimienta, siempre lo más pimienta** n' tehwa:n tikma..., ti..., tikuah kalihtik wa:n epaso:tsí:n. Neh semi nikwelita iwa:n epaso:t. A:man, ne:n, ¿chi:ltaxkal ka:nachi taman onkak? Chi:ltaxkal, onkak ata yo:n wehwei, kie:wa ne: awa:kuowit, wa:n onkak yo:n achi *regular**, kie:wa pa:wakuowit. Wa:n onkak yo:n tein ne:wí:n ah..., parahko, onkak ihko:ko:ntsitsi:n, mahmalakachtsitsí:n ihko:kó:n. Pero ompa motsi:nke:tsa wa:n ompa momalakachowa wa:n *chi:chilito** ke:meh chi:le:wat. Yehwa ya n' tikteki, kualtsi:n tikchi:pa:wa *parejo** wa:n ke:mah tika:tsetselowa ihsiwka mah ki:sa n' ta:l wa:n tiktikoketsa ya. Ke:mah ne:, t'nekis tikua:s chi:loh pos tikua chi:loh. T'neki tikua:s iwki pos tikua:s iwki. Soh xpa:kto ika mopoxtsi:n wa:n x..., mah xte:we:lia sah. Tikue:lili:s, ttakua:s. Yo:n tein tik..., tikihtowa tsikitsitsi:n, ahkua:kopa wa:le:wa, ¿ton kowyo yeh n' ke:wa? A:wa:tampa, a:wa:tampa n' onkak. Ka:mpa pala:ntok n' a:wa:xiwit *o** yo:n oko..., okoma:it, no: motelchi:wa, itech okoma:it. *o** yehwa ya n' a:wa:t. Nikmattok *porque** ke:meh ompa ne: ninemia se: *t...**, se: to:nal, o:me to:nal pos nikmattok ke:ní:w n' ompaka motachi:wa ika nanakatsí:n. Wa:n ompa onkak kiliah okonanakat, okonanakat ne:, kualtsi:n no: ke:meh xo:no:kowit inanakayo, sayoh *que** yeh mehmetseh, ihko:kó:n mehmetseh wa:n no: we:lik. No: se: kichihchi:wa chi:ltamo:ltaltsí:n *o bien** tikue:cholia ne:n *chilito**, wa:n t'chihchi:wa no: chi:l, chi:lposo:n, e:mah wa:n titakua ya. Yehwa i:n okonanakat, ¿ka:ni mochi:wa, itech katí:n xola:l? Ompa ne: ah..., ompa ne: San Juan [Tahitic] ¿Katí:n San Juan, Las Lomas *o**...? San Juan nika:n. San Juan Tahitic. Ke:meh ompa ne: neh nite:..., nite:siwa:mon pos *Por eso** n'mattok, n'mattok kati:yeh nanakatsí:n ompa onkak. Wa:n yehwa ne: i:n chi:ltaxkal nochi iwki sah se: kikua. *Bueno** ke:meh ya, ke:meh se: kinekis, ke:meh se: kinekis, Tikele:wi:s ne: ika *chilito** pos koko:li wa:n para tikua:s, *siempre lo más**, komo tipa:ktok pos *siempre lo más** achi nochi koko:ktsí:n se: ki..., pos se: motamaka ika *porque** pos tikwe:lilih, tikwe:lili:s ika ne:n *chilito**. *Siempre, siempre lo más**, yehwa ne:n xiwtsí:n, yehwa ne:n epaso:t tikta:lilia *o bien** komo tikchi:lwih ika ne:n chi:lwa:ktsí:n pos tikta:lilia *mimientita**. I:n oksé: nanakat mono:tsa pi:sih, i:n, ¿ke:niwki? Yo:n ne: ti:ltik, yo:n ke:mah ti:ltik. Ti:ltik mochi:wa itech teswakapolin. Ka:mpa yo:n pala:ni n' teswakapolin, pos mota:lia se: kowte:ntsi:n ihkó:n ompa ihkuí:n itsi:ntan mota:lia ya. Mochihchi:wa se: *hasta** ihkó:n, we:i. We:i mochi:wa wa:n ke:mah x..., komo tikmattok *que** sepa niman tikitati:w, entó:s tikechteki. Tikechteki ihkó:n, tiktekilia ne:n ke:meh i:n ka:mpa e:wtok n' itsi:n..., ka:mpa e:wtok n' ipata:wka, wa:n ke:mah ne: tikwi:ka ya ne:n nanakatsí:n, itech na:wi to:nal sepa tikitati, sepa kipia se: kuali *pedacito** nono. Kipia kuali *pedacito** wa:n selontsi:n. Ye:k ahwi:yak, ye:k ahwiya:k, ahwiya:k yo:n nanakatsí:n, yo:n ke:mah komo chika:wak a, kohkoto:na n' ite:mpayo, ke:meh ka:mpa ton *tanto** yema:nik, wa:n tiki:xtilia ya yo:n takua:wak, ke:mah tikokototsa ya yo:n tein takua:wak, wa:n tikue:chowa ya, tikue:chowa, wa:n komo tikue:choh, entó:s yo:n tein yema:nik tiktikoketsa ya n' tein kikue:chowah wa:n x'tikoke..., ompa mah yowi a n' tein takue:chol. Wa:n ye:k neli we:lik mochi:wa. Ne: ke:man n'mattok motelchi:waya nika:wí:n, ekintsi:n a:mo n'mati ox mochi:wa *porque** ke:meh a:mo no: sake:ra niwi:tsa nika:wí:n. ¿Wa:n yehwa i:n pi:si:n, no: kuali se: ki..., kikue:cholia tomat wa:n chi:l? E:mah, chi:l, chi:l sah, a:mo se: kita:lilia ne: tomat yeh. Mah a:mo se: kita:lili, m' pi:sinnanakat mah a:mo se: kita:lili tomat. Chi:l sah. Komo a:mo xko:ya sah. ¿Kati:yeski chi:l *o** yetok sah n' chi:l? Chi:lwa:ktsí:n *o** se: chi:lxoxowik 'tehtekili. A:man ne: i:n, oksé: nanakat, i:n mono:tsa xilwananakat. Pos *ay dios**, yo:n ke:mah *para que** tikitas yo:n we:lik tein tiknekis iwa:n. Tiknekis iwa:n kua:koweh, iwa:n kua:koweh. T'nekis iwa:n *pollo**, iwa:n *pollo**. T'nekis chi:lposo:n ika pitsonakat iwa:n pitsonakat. Yo:n ke:mah, miak kipia n' iahwiya:kka, soh *que** mah onka n' tomi:n. I:n xi..., i:n xilwananakat, ¿ke:niwki yeh? Ata mahyá: xilwa, neli mahyá: xilwa, ta: mo..., i:n domingo nikitaka te:ntoya pero, pos tsikintsi:n, ihkui:ntsi:n, mahtak *peso**. I:n a:mo nika:n mochi:wa. A:mo nika:n. *Igual** n' kosawik, nochi ne: ahko, *igual** n' chi:ltaxkal, nochi ne: ahko. Yehwa i:n xilwananakat, a:mo tikmati ton kowyo n' ke:wa. Xilwananakat mochi:wa ne: ka:mpa pala:ni ne:n a:wa:t, *este** ne:n okot. Ka:mpa pala:ni n' okot ompa moyewalo:ltia. Wa:n iwki, iwki momoya:wtiw, momoya:wtiw. Mahyá: ta:li:xko mochi:wa pero momoya:wtiw. Nikmattok, ta: pos mochi:wa ne: ka:mpa nte:siwa:mon. E:mah, *por eso** n'mattok ke:ní:w ne:n..., wa:n niwa:le:w itech se: agosto, i:pa onkak a xilwananakat. Yehwa i:n, ¿ke:niwki ne:n itapalo, kostik, chi:chi:ltik *o** ke:niwki? Ata *medio**, *medio** a:chi:pechi:chi:ltik, aha:chi:petik, wa:n telahwiya:k, ahwiya:k, ahwiya:k, [ke:]meh iwki a nanakatsí:n. Wa:n i:n tikilia kosawik, ¿ke:niwki? Yeh kohkostik neli mo..., wa:n yeh no: mahyá: se: *sombrilla** ihkó:n mochi:wa. ihkó:n wa:n te:mpan..., te:mpankostik, wa:n ka:mpa *mero ilomo** mahyá: ne: *sombrilla i..., ipunta** ya, we:i *mancha** ihkó:n pero chi:chi:ltik. Kitelkowa ata koyo:meh, ma:ski, pati:yoh pero kkowah, kitelwelitah yehwa:n. Wa:n yo:n *este**, ¿ka:ni ne:n mochi:wa? Ompa no: ne: kowtampa, kowtampa no: mochi:wa. Yo:n ke:mah ta:li:xko mochi:wa pero ka:mpa tapala:ntok. Mah pala:ni xiwit, mah pala:ni ne:n okoma:it *o** *o** yo:n a:wa:ma:it mah pala:ni, ata ka:sá: ika pala:ni ka:mpa a:mo a:kah ne:nemi. wehkapan ihkó:n, ompa kualtsi:n mocha:molowa. ¿Wa:n i:n ke:ní:w se: kikua? Ne: pos yeh ne: yo:n komo se: kineki se: kikua:s iwa:n, iwa:n ne:n, se: kitsoyo:nia. Yo:n kualtia se: kitsoyo:nia. Mahyá: mochi:wa mahyá: pio:tetsí:n iwa:n. Yeh a:mo wel se: kikua chi:lposo:yoh. Tak weliskia komo..., neh n'mattok sah *que** yehwa sah neh nika..., n' ompa ne: yehwa:n kkua:yah. Kitsoyo:niah n' chi:l wa:n ompa kipante:mah ya nanakatsí:n. Iwki iwki yehwa:n ne:chpano:ltihkeh n' ta:tahmeh. ka:mpa *dios** kimpia, a:mo ke:man nikihto:s ne:chtatasohtilihkeh *o** tehsá: tapalo:l, mah kihto:ka:n a:mo we:lik, a:mo xikua *o** a:mo xtakua *o** a:mo xtai kahfe:n, a:mo kualtsi:n ne:chpano:ltihkeh m' *pobres** om..., no..., notakpamona:ntsi:n ka:mpa *dios** kipia. Ompa tikakik no: i:n to:ka:it kosawik. Ompa nikakik n' kosawik. Wa:n n'neltoka pos neli kosawik *porque** pos neli kostik, kostik. Ihkó:n *sombrillahtik** mochi:wa wa:n wehkapan ihkuí:n moketsa. Wehkapan moketsa wa:n kualtsi:n ite:mpan kostik, wa:n ka:mpa *ipunta** ya, i:n ikua:pan, wehka n' kos..., chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik pero chi:chi:ltik nanakatsí:n. Se: ihko:ntsi:n kita:liah pané: *veinte pesos**. Wa:n xtahtani sah, a:mo tikihto:s nimitskahkaya:wa. A:man i:n oksé: nanakat, *este** teh t'kilia seknanakat, ¿ke:niwki i:n? Yeh ata mochi:wa diciembre, itech ne: sempowal wa:n ma:kui:l. Sempowal wa:n ma:kui:l diciembre, wa:n komo a:mo *candelaria**. *Candelariahtika** talwiti, ihwa:k mochi:wa semi. Pero mi:xkui, ata mi:xkui ta:li:xko. Ta:li:xko moi:xkui kualtsi:n. *de agua**, yeh kuali se: kikua tamaltsí:n. Wa:n i:n... Tikma:nelowa iwa:n tixtsí:n, tikuiti:w iswatsí:n, t'pihpi:ki ke:meh tamaltsí:n. ke:meh yo:n nakatamaltsí:n t'pihpi:ki ika n' tixti. ¿Yo:n, chi:lposo:n a:mo we:lik? We:lik, chi:lposo:n we:lik. E:mah, ta neh nochi, no:, neli n' ke:meh nimitsilwihtok, *que** neh nochi niki:xmati ke:ní:w n' takualis de yehwa yo:n nanakat. Ekintsi:n niki:xmati, ¿ke:yeh?, *porque** pos neli, iwa:n nnemia *nohermana** nika:n San Miguel, *nohermana**, a:mo no:má:n pero iwa:n ninemia ampó:n. Wa:n yehwa n' iwa:n ni:xpano:k. Wa:n ika nia:ya ne:chte:molti:ti, mah nikuiti. Mah nikuiti ne: a:n..., mah n'te:mo:ti nanakat *porque**, pero yo:n nik..., yo:n n'chihchi:wa oso *mejor** kinamaka. I:ksá: nikahsia se:, se: chikiwit ihko:ntsi:n, tahko tantok. E:mah, yowi a kinamakati nokni:tsi:n. Ye:wa tte:chilih *que** ne:n ahkua:kopa ka:mpa tikihtowa ne: San Juan mochi:wa seki kiliah, okonanakat, tikihtowa *que** mehmetseh ke:meh xo:no:nanakat tamatisneki. ¿Yo:n ka:ni mochi:wa, itech kowit oso ta:lpan nochi? Ko..., itech kowit, yehwa n' okot itech mochi:wa. Ka:mpa yo:n pala:ni ne:n okot, yehwa n' itech mochi:wa, no: moyewalo:ltia, ka:mpa yo:n ie:wayo kipia ne:n okot, ka:mpa ita:kka no: mota:lia *o** itampa mota:lia. Moyewalo:ltia, moyewalo:ltia wa:n ke:mah no: panki:sa ya. N'mattok *porque** i:ksá: kihto:s ne:n, yehwa notakpamona:ntsi:n, neh n'te:mo:ti nanakat. A:, pos neh no: niow. Pos ne: kanah, xietoni a, xtapa:ka ya. Pero n' ta: tiwi:tseh, ntapa:ktehko *o** mah ntapa:ka wa:n tia:skeh. A:mo semi tiowih kihto:s komo tia:s tikitatih, semi tiowih. Tiowih t'te:mo:tih, tikahsih. Tikahsih wa:n tiehkoh pos te:chmanil..., ne:, kimana ya se: *nocuñadita** ka:mpa *dios** kie:wtok ekintsi:n. Wa:n neh n'chi:wa ya ton n'chi:wati. Ta:ká:n ntahtsomas, ta:ká:n ntapa:ka:s, ta:ká:n teihsá, *a ver** ton n'chi:wa, yeh ne:htamanihtok a n' tapalo:l, yehwa nanakatsí:n. *Cualquier** nanakatsí:n tikahsis pos yehwa sah yehwa:n kwelitayah. ¿Yeh yo:n nanakat ke:ní:w se: kikua? Pos yo:n ke:meh tiknekis, neh ompa nikua:ya a:ko:loh. Yehwa:n a:mo wel kikua:yah n' a:ko:loh. A:mo wel kikua:yah yehwa:n *porque** ke:meh a:mo mopoxmattokeh. Wa:n a:ko:lin te:poxkokoh de a:mo se: momati. Teh tikua:ya a:koloh wa:n yehwa:n ke:ní:w n' kikua:yah. Yehwa:n kkua:yah *caldito**. ika epaso:t, ika yo:n chi:l, *chi:lcera**, kipankahka:wiliah o:me *chilcera**, iwa:n oksi, motamakah ya m' *pobrecitos**. Semi we:lik mochi:wa. ¿Wa:n tika:ko:lwia:ya, t'ta:lilia:ya no: teihsá: xiwit? Ke:mah, yehwa n' epaso:tsí:n. Epaso:tsí:n *porque** ompaka a:mo onkak *pimienta**, ompa iwki, ompa onkak *solamente** n' epaso:t onkak. Komo yo:n tikpia n' epaso:tsí:n pos xikuiti wa:n x'ta:lili, ompa ke:man no: ttakua ya. Nika:wí:n no: mochi:wa seki nanakat, a:mo n'mati ox tiki:xmati n' teh, yo:n kiliah xi:yo:nanakat. Xi:yo:nanakat ke:mah, yo:n i:xtohtohmiyoh. Neh a:mo niki:xmati pero teh kuali tte:chili:s ke:ni:wki, komohkó:n i:xtohtohmiyoh, ox kostik, ti:ltik, ¿oso ke:ní:w? I:x..., *medio, medio** i:xchihchi:chi:ltik n' tein kuali, tein kuali xi:yo:nanakat. Yehwa ya ye:wa name:chilihtok komo se: kahsi, *ay dios** ka:mpa onkak, onkaya, ekintsi:n a:mo no: we:i tei, ekintsi:n o:me tikahsis, e:yi tikahsis wa:n yehwa ya. De yo:n ka:mpa nikahsi n'teki wa:n nikoma:lta:lia wa:n nikua. Yo:n a:..., a:, ekintsi:n a:mo mochi:wa, a:it ke:yeh. Pero yo:n onkak wa:n no: mochi:wa, onkak seki ista:k, yeh kiliah *cimarrón**. *Cimarrón porque** ihista:k, i:xtohtohmiyoh. Wa:n i:n seki yeh a:mo, yeh kahkanaktsitsí:n, wa:n yemaxtsí:n pero ihko:ntsi:n mochi:wa, ihkó:n. Yehwa yo:n telwe:lik komo se: kichichi:wa ne:, ke:meh se: kkue:chowa wa:n se: kichi:wa ta:ta..., tamaltsitsí:n. Yo:n a:mo wel se: kikua chi:lposo:n. Weli. *Lo que es, lo que es, lo que es** nanakat tein tiknekis nochi we:lik. Nochi we:lik soh *que** xpa:kto wa:n kuali x'tolo. *Para que es** wa:n pos tikpia ne:pa tapalo:l. T'pia nanakachi:lposo:n, t'pias nanaka..., *nanakacaldito**, pero komo a:mo wel titakua, i:pa a:mo tikua:s. Wa:n i:n a:mo, kualtsi:n mah se: ki... Yehwa i:n xi:yo:nanakat, ¿ton kowyo n' ke:wa? Chini:nah, chini:nah. Ka:mpa onkak, ka:mpa wetsi n' chini:nah *o** komo wetsik, ne: kitamo:tah ne:n kakate ompa mochi:wa *o** chakay, yehwa n' semi kwelita ke:was. Yehwa yo:n. *No** pos pané: nochi a ne: i:n nanakat tein nika:wí:n onkak, tasohka:matik, tte:chtapowih ke:ní:w ne:n kuali se: kikua:s, moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos niwa:le:wak nika:n Xaltipan wa:n nimono:tsa María Ocotlán. Pos ka:n teihsá:, tasohka:matik ke:mah, komo nankolo..., nankololohkeh i:n no..., notahto:ltsi:n wa:n yehwa sah name:chkaya:..., name:chilwihtok pero yo:n tein name:chilihtok a:mo name:chkaya:wtok, *lo que es** ka:mpa neh nipano:k, ka:mpa neh nimotekipanoh, ekintsi:n a:mo semi nikihto:s wehika nimotekipano:ti ok, xa: niman niwa:lpanki:sas *porque**, ahachichi semi te:chma:tokotsowa i:n kokolis, a:mo tiwetstokeh, ke:meh kaxto:la:man ihsiwkatsi:n nimikia, *mero** ya:lwa kaxto:l. A:mo n'mati ke:ní:w ox *más** ne:chmakatih no..., nonemili:s oso a:mo, *sólo dios** kimati.