Na:no, ekintsi:n xite:chtapowi i:n xiwtsí:n tikwa:lkuik, ke:ní:w mono:tsa wa:n ka:ni mochi:wa. I:n mono:tsa xa:lxokot, xa:lxokoxiwtsí:n. Wa:n mochi:wa ompa ne: kahfe:ntah *o** kanah ika mi:lah, mot..., noya:mpa achi onkak. Wa:n i:n *este**, ¿ka:nachi taman teh tiki:xmati? Ne:, neh niki:xmati *sólo** o:me taman sah. Tak ili..., *como que** ne:, kiliah tsina:kaxa:lxokot tein chi:chi:ltik. Wa:n i:n ista:k. Wa:n tein chi:chi:ltik, chi:chi:ltik n' ikowyo *o** ixiwyo *o** ton chi:ch... Ne:, wa:n, wa:n **que** yo:n ta:ki, iihtik *como que** n' ta:kilotsí:n chi:chi:ltik. Wa:n tein ista:k tikilwiyah, neli ista:ktsí:n iihtik, yo:n, wa:n *que** yo:n oksi a se: kitapa:na wa:n se kita. ¿Wa:n ixo:chio ta:taman *o** nochi iwkitik? Pané: nochi iwki sah. Ti... Wa:n ikowyotsi:n nochi iwki sah, ixiwyotsi:n. Nochi se: taman sah, pero ne:n ita:kilo n' ta:taman. ¿Ke:ni:wki ne:n ixo:chio? Ista:k. ¿Wa:n ita:kilo? Ita:kilo pos mochi:wa ihkui:ntsitsi:n mahyá *limón**. ¿Wa:n ita:kilo no: kuali se: kikui? Kuali se:..., yeh para se: kikua:s. ¿Wa:n ikowyo? Pos n' ikowyo *solamente para**, ika tikokti:s..., tiktikota:li:skeh. Wa:n ixiwyotsi:n yehwa ne:n pahti. Ixiw..., ixiwyotsi:n pahti. Ita..., ita:kilo:tsi:n para se: kikua. Toni... Ixiwyotsi:n, ¿ke:ní:w ne:n tikui pahti? Se: kimana. Se: kimana wa:n ne: se:, se: tai i:n. Komohkó:n ne:, kowa:ti pili, ke:meh yo:n tikihtowah ne:, ta: ne: nopili kowa:ti, we:ro kkokowa iihtik wa:n we:ro tsahtsi. Yeha i:n kuali wa:n komo a:mo kina:mikik, epaso:t. Wa:n epaso:t iwa:n se: kimana a:lwe:we:noh. O:me taman tikmanah seko sah. Pero n' tiseki:meh tikchi:wah wa:n seki:meh kichi:wah, se: taman sah. A:lwe:we:noh sah kimanah, komo kowa:ti m' pili. Pero yo:n a:lwe:we:noh no: kualtiya pero mah miyak. Se: taki:tskil ihkuí:n xikmolo:nti, wa:n tai:s m' pili semi tepitsi:n sah, wa:n yo:n a:tsí:n ika x'pahpacho nika:n ipoxtsi:n. Ihkó:n kualtsi:n x'pahpa..., ke:meh yo:n *rehfi:noh** ihkuí:n timota:liliyah. Ihkó:n kualtsi:n x'poxpahpacho ika, wa:n yo:n xiwpachtsí:n, 'ki:xtili nochi n' ikowyotsi:n *parejo**, wa:n itech n' xiwtsí:n de i:ni, de i:n xiwtsí:n, de i:n we:i xiwtsí:n, ihkuí:n tikta:liya wa:n ii:xko tikta:liya ya ne:n xiwtsi:ni, tein pisi:ltik. Ke:mah, ne: tikpepecholia ya m' pili n' ipoxko. Ika yo:ni, a:mo moneki koyo:tapahtihkeh komohkó:n kowa:ti wa:n ki..., teltsahtsi. Ta: komo kitelkokowa, teltsahtsi. Yeha yo:ni n' ika teha:n tikimpahtiyah. Wa:n a:mo tikintai:ltiyah ok tein koyo:meh kite:makah. A:man i:n, tikihtowa i:n, xa:lxokot ixiwyo n' tikui, sayoh i:n pahti, sayoh i:n xa:lxokot ista:k *o** no: n' tein chi:chi:ltik. Pané: no:. Wa:n o:me taman nochi kualtiya. Tein ya se: kahsik mah se: kikui. Ke:mah, tein ya tikahsik. Komo a:mo tikahsi n' tein chi:chi:ltik, ti..., komo tikahsi n' ista:k, yeha ya, kualtiya. ¿Wa:n i:n xiwit tikui tein chika:wak oso selik? Ke:meh i:ni sah, ke:meh yeski, ma:s chika:wak achi, sayoh mah a:mo i:ka:nta:loh, ta: komohkó:n telwehka:wkayo:t ya, ata nika:n pané: yo:n xaxakachtik mochi:wa. Yehwa i:n a:mo, ta: i:n alaxtsí:n. Wa:n no: *igual** ne: *cuando** molo:ni a, mah se: kitsetselo ika tasa:ltsí:n, para a:mo kiwi:ka tewtsí:n. *Bueno** pos komohkó:n nochi a ne:n xa:lxokot tite:ch..., tte:chtapowih. Ekintsi:n xte:chili ne:n moto:ka:y wa:n moxola:l. *Este** Cristina Vázquez Hernández, de Xalpantzingo.