A:, pero ekintsi:n xte:chtapowi ne:, i:n xiwtsí:n tikwa:lkuik, ke:ní:w t'to:ka:ytia wa:n ka:ni mochi:wa. Teha:n tiki:xmatih ma:pisi:lkowit ne: ixiwyotsi:n. E:..., mochi:wa neli wi..., *como que** ne: kahfe:ntah. Ompa ne:n moskaltiya, ompa ixwa wa:n ompa moskaltiya. Pero ne:, i:n kuali ne:, kualtiya para pahtsí:n, sayoh *porque** neh ne:, ke:meh eskia name:chne:xtili:ko sah, *porque** kikui nota:totsi:n, yehwa n' ika tapahtiya. Yeha i:ni wa:n i:n chichi:kxiwit, se:ko sah tik..., nikmolo:ntia, ta: neh n'molo:ntiya. Sayoh *porque** ne:, wa:n *que** kitatekiwtia ya, yeha n' kikui. A:mo, neha. *Porque** neh a:mo niweli n' ke:meh, ke:meh yeh kuali kitanohno:chia ne: kokoxkeh. Ke:meh ne: a:mo nitai:xmati pos ne:, itech a:matsí:n ki:kixtiya ne:n, n' *oración**, wa:n itech a:matsí:n kiki:xtiya ne:n tote:xpika:w tein ki..., tein kita:tawtiya. Ata yo:n, se: tokni:w tiki..., tikitanih ta: tinentokeh, titachiyah, ne:, se: tokni:w nemi ata imetstsi:n kkokowa, wa:n a:mo wel pahti, *tiempo** a, xiwit a, wa:n a:mo wel pahti, ika i:ni xiwtsi:ni wa:n i:n, n' a:tsí:n mah ika kipa:ka wa:n pahtis. Ampó:n ahko se: yetok, se: siwa:t wa:le:wa ompa ne: Xalpantzingo, wa:n ika ne:, ika t'pahtihkeh. Kipiaya na:wi xiwit wa:n tahko, a:mo ke:mah pahti wa:n a:mo ke:man pahti, wa:n se: ii:kni:w se: okichpil, a:it ke:ní:w iwa:n moahsik ne: nota:to wa:n pe:wak kilwiya. Kilia, nokni:w ihkuí:n, ihkuí:n mokokowa, de yo:n yahka yo:n te:ikni:w *porque** se: i..., se: *isobrino**, ne: motayowaltihkeh kit yo:n a:it ka:ni yahka, wa:n kikaik kino:tsah, itech ohti, pero yowak, kino:tsah kit yo:n okichpil wa:n ihkuí:n ko:nita, pero ne: wa:l ihkak se: ta:to, se: tein tiki:xmattokeh ompa ne:, Xalpantzi..., Xalpantzingo *como que piska:l**, pero ta: wehka yowak, wehka yowak, ke:meh se: *la una de la mañana**. Entó:s yo:n ne:, neli momowtih kit n' okichpil, yahki, wa:n okichpil we:i okichpil, n' ka:n pili, ta: ke:meh xa: ke:meh mahtati o:n..., ke:meh kaxtolome:yi xiwkayo:t, we:i okichpil a. *Que** ahsik kalihtik kit pero neli momowtia kit wa:n neli wuwuyoka wa:n pe:wak kkokowa itsontekon, pero kitelkokowa itsontekon. Entó:s yo:n tane:sik wa:le:w yo: se: *te:tío** a, wa:le:w, pe:w..., kilwi:ko ya nota:totsi:n. Kilwiya, n' ta: ihkuí:n wa:n ihkuí:n kilia *kipasaroh** kilia *nosobrino**, Nikwa:lwi:kak kilia xne:chpahtili. Entó:s neli kipahtih, wa:n *cuando** sepatika sepa wa:lah, a:mo wa:lah ok n' *te:tío**, wa:lah ya yeha n' okichpil n' imomá:n, kiwa:lwi:kak a n' ipili. Pos yo:n sepa t'pahtilihkeh wa:n tikitah n' imetstsi:n pi:ktok. Entó:s nikilia neh, ¿ke:yeh t'pi:ktok mometstsi:n, ton timochi:wilih? Kihtowa, n' ta: neh wehka:w a nikpiya i:n kokot wa:n ka:n wel pahti kihtowa. I:n kokotsí:n nikpia panowa ya na:wi xiwit. ¿Neli?, nikilwia. Kihtowa, ke:mah. Wa:n ne:, ka:n no: niow ok kihtowa n' koyo:ko *porque** yehwa:n kinekih kihtowa ne:chtekili:skeh wa:n neh kihtowa ka:n n'neki kihtowa. Ihkó:n nikno:tsak ne: nota:to wa:n pe:wak nikilwiya. Kilwia, ta: tipahtis kilwia. Komo tikneltoka, kilia, t'ta:lia *de dios que** neli tipahtis, i:n kilia mitsna:mikiti kilia i:n nimitsmakati. Nimitspahti:ti kilia ika. Sayoh xikowa se: xapoh, se: xapohtsí:n xkowa, tsikitsitsi:n xikteki sayoh tein ika tikpa:kas. Tein sepatsi:n ika tikpa:kas a:mo xikui ok, 'tamo:ta ya. Wa:n *que** sepa tikpa:kati:w sepa se: *cachito** t'teki wa:n ika sepa ika t'pa:ka, sepa t'tamo:tas, a:mo tikuis ok. Wa:n tikitas *que** pahtis kiliwiya. Pos ne:, wa:n nika:n neh nimitstanohno:chiti kilia, xikwa:lkui se: tane:x, wa:n ika yo:n kilia tipahtis. Wa:n kuali ane:chilwi:skeh *que** a:mo nankineltokaskeh pero kitstok n' *todios** kitstok n' ta:ltikpaktsí:n *que* pahtik n' siwa:t. Wa:n miakeh kimpahtihtok. Wa:n miakeh nemih ne:, kintekih neli, ke:meh se: nokompa:leh etok San Andrés, kki:xtilihkeh ka:mpa kkokowa:ya, *pero [de] qué sirve**, n' ka:n wel moketsa ok. Ompa ne: Xalpantzingo se: ta:to no: *igual**, a:mo, a:mo ke:man wel pahtik, kitekilihkeh. Yeh no: momikilih ya m' *pobre señor**. Wa:n yeh ka tiki:..., tikmatkeh i:n, i:ni ika neli n' tana:miki *porque**, itech ne: kimatik yeh *noseñor** ika kualtiya, tik..., s..., ki..., kikuik se:, talna:miki:lis ika ne: kipahtih yo:n tokni:w. Pero yeha n' kichi:wa, a:mo neha. *Porque** neh a:mo nik..., a:mo nochi nikmatililia ke:ní:w para nikchi:was yo:n tahto:lis. ¿Wa:n yehwa i:n ma:pisi:lkowit, i:n iselo nankimanah *o** ke:ní:w nankichi:wah? Miak se: kiteki, a:mo *importa** selik ma:ski chika:wak. Ma:s chika:wak miak tiktetih wa:n tikmanah ihkó:n ika se: teihsá: ika. Miyak wa:n yeha i:n no: miyak, molo:ni, kuali molo:ni wa:n ke:mah xki:xti ya wa:n xke:wa ya n' a:tsí:n. A:kin *dios** ikone:w *kinecesita:rowa** yeha m' pahti. Oso yo:n seki pilimeh ne:, kinkui ahwayowalis, oso ma:s yo:n tsikitsitsi:n ata ne:, *o** a:mo x'mati ke:yeh yo:n pilkone:meh, komo a:mo, ox a:mo kimpahpa:kah oso ke:yeh. Se: pili ompa ne: Tenango yetoya, de nika:n, de nika:n itahkoya:n pe:wa, ka:mpa mota:lia m' pilitsí:n ihkó:n panki:sa, panki:sa, *hasta** nika:n ehkok, nochi kikuik *hasta** nika:n, pero neli chi:chi:le:w wa:n telahwayo... Pero m' pilitsí:n *hasta** a:mo wel kochiya, yeha i:n ika pahtik. Ika kipa:kaya n' ina:n, nika:wiliko se: *botella**, ihkuí:n nikilia xikpahpa:ka m' pili kualtsi:n, wa:n kualtsi:n x'wahwa:tsa nikilia wa:n ke:mah *al último** x'ta:lilia i:n a:tsí:n. Pos ika pahtik. A:mo moneki koyo:tapahtihkeh, ta: kwi:kaya ya kit miakpa ya wa:n a:mo pahtik. Komo a:mo kina:miki n' koyo:tapahtihkeh nikilia ika i:n pahtis. *Primero dios** pahtik, ekintsi:n kipia ya ne:, *siete años** ya siwa:pil, we:i a. ¿Wa:n yehwa i:n xiwtsí:n, ke:niwki n' ixo:chio? Ista:k, moolo:chowa ata n' ixo:chiotsi:n. Miya:k mochi:wa n' ixo:chiotsi:n. ¿Wa:n iteyo? Tihti:ltik *cuando** oksi a, *cuando** xoxowik ne:, xohxoxoktik. ¿No: kikuah chiktehmeh? Ke:mah, kitelkuah chiktemeh. Ke:mah, pero yeha yo:n ika kikui n..., nota:totsi:n, yeh i:ni. ¿Wa:n yehwa i:n xiwit ikowyo, toni ne:n kuali se: kikui? Se: kikui para kalkowit wa:n se: kikui para ne:, para ne: ika *timoserbirowah cocina** komohkó:n wa:ik a. Yeha yo:n ich..., ich..., n' ichi:walis tiktatekwitiah ika. *Bueno** pos komo nochi a ne:n tite:chtapowih ne: i:n, Nochi a, nochi a, nochi a. xiwtsí:n ne:, moto:ka:y wa:n moxola:l. Cristina Vázquez Hernández, Xalpantzingo.