Ekintsi:n na:no xite:chtapowi sepa i:n xiwtsí:n tikwa:lkuik, ¿ke:ní:w mono:tsa? I:n mono:tsa ne: epaso:t ista:k. ¿Ka:nachi taman epaso:t n' onkak? Onkak e:yi taman epaso:t. Onkak ne:n ista:k wa:n onkak *morado** wa:n onkak n' *chino** tiki:xmatih. Pero no: *mismo**, ke:meh i:n ista:k, n' *chino, mismo** ke:meh i:n. Sayoh *porque** yeh we:i *mata** mochi:wa. Wa:n i:n tsikitsitsi:n, *morado** no: tsikitsi:n, a:mo weh..., a:mo we:ikowit. Wa:n i:n epaso:t i:n *chino** yeh wehkapan mochi:wa. Mota:lia we:i *mata**. ¿Wa:n *chino** ke:ni:wki n' ixiwyo? I..., no: ista:k, no: iwki sah ke:meh i:n. Sayoh *porque** ke:meh i:n ite:noh, i:n neh nikilia mahyá: yo:n tehte:nxaxakachtik, pané: kachi weh..., wehwei. ¿Wa:n tein *morado** yeh ke:ni:wki n' ixiwyo? Ne:, *medio morado** neli wa:n *morado** n' ikowyotsi:n, wa:n pero ke:meh i:n no: nohne:l sah no:. ¿Wa:n i..., ixo:chio ke:ni:wki? N' ixo:chio ne: mochi:wa xoxoktik. Ompa ya mochi:wa, n' ka:mpa n' ixo:chio ompa ya mochi:wa n' iteyo. ¿Wa:n *morado** no: xoxoktik n' i...? No: *igual** sah. *Me..., medio morado** no: mochi:wa n' ixo:chiotsi:n. Wa:n i:n, ¿toni n' kuali se: kikui yehwa i:n epaso:t? Pos se: kikui para ne:, para ne: i:n pilimeh ne: kowa:tih, ika se: k..., se: kintai:ltia wa:n ika se: kintapepecholia. Ke:meh i:n seltsitsí:n mah se: kikueto, wa:n mah se: kin..., kininpoxtapepechowili ika ne: *rehfi:nohtsi:n**. Wa:n a:mo *importa** tai:skeh. Wa:n komo a:mo teh kineki entó:s ihwa:k a se: kintai:ltia ya. No: *igual** n' a:lwe:we:noh. Tiktai:lti:s se: tsikitsi:n wa:n tein yo:n oksik a xiwtsí:n, ihkó:n tik..., tiki:xtilia nochi n' ikowyotsi:n wa:n wa:n ika i:n chichi:kxiwit ii:xko t'ta:liya, wa:n ika tepitsi:n *aceite** ke:mah x'poxtapepechowili ihkuí:n wa:n xkilpi. Entó:s yo:n kochis a, wa:n para tane:siki:w kimpi:xo:ti:w pero mike:meh ya n' okuilimeh. Sayoh ika tepitsi:n tai:s. Yehwa i:n epaso:t tikihtowa, komo se: kitai:ltia, ikechtayo se: kikui tein selik *o** ma:ski chika:wak. Ma:s ke:meh i:n. Ma:s ke:meh i:ni a oso ke:meh i:n ikechtayotsi:n sah, ihkui:ntsi:n. Nochi kualtia. ¿Ka:nachi ikechtayo n' tikmolo:ntia? Na:wi, na:wi ihkui:ntsitsi:n, a:mo wehwei. Wa:n sepa tikihtowa komohkó:n a:mo, a:mo tai, mah se: kipoxta:lili. Mah se: kita:lili wa:n mah se: kipi:ki ika ne:n xiwpachtsí:n. Wa:n i:pa, i:pa taneki:saskeh n' okuilimeh. Yo:n se: ki..., se: kipoxta:lilia, ¿tamanal no: pos? Ke:mah, no: tamanal. Wa:n komo a:mo ma:s xoxowik, ihkó:n se: kima:xakualowa wa:n ne:n mah se: kita:lili tsikitsi:n *rehfi:nohtsi:n** wa:n ke:mah se: kipepecholia ya ika xiwtsí:n. Ne:n ti..., ¿ihwa:k tikpoxpepechowilia, a:mo tikui n' chichi:kxiwit? Ta: yeha n' ika ne: nikta:lilia, chichi:kxiwit n'ta:lilia wa:n ke:mah, ompa ii:xko n'ta:lilia ya i:n tein nikma:xakualoh ya, ihkuí:n. Ika n'ta:lilia tepitsi:n *aceite** wa:n komo a:mo *rehfi:noh**. ika n'pepecholia ya n' ipoxtsi:n. Ika yo:n *como que** taneki:saskeh n' okuilimeh komohkó:n kimpiya. Pero yehwa ne:n, i:n okuilimeh se: kikui, kati:yeski i:n e:yi taman epaso:t. E:mah, nochi kualtiya, nochi kualtiya de n' e:yi taman epaso:t nochi kualtiya. ¿Wa:n yehwa i:n xiwtsí:n no: we:lik, kuali se: kikua? Ika tapalo:ltsí:n we:lik. Ta:ká:n ko:so:limeh, ta:ká:n *pescado**, ta:ká:n etsí:n, ta:ká:n se: piotsi:n, nochi kualtiya. [...] Ahwiya:kka. Komo a:mo teh mimie:ntah, komohkó:n *pollokone:t**, yeha i:n mah t'panta:lili:ka:n. [Ke]meh teha:n ne:wí:n tasohti m' *pimienta**, teha:n tikowah *porque** a:mo tei *mata**. Wa:n yehwa ne:n tikihtowa komohkó:n pio se: kikua chi:lposo:yoh oso iwki istaa:t sah. Ke:mah, komo chi:..., ne: chi:lposo:n. Wa:n yehwa i:n tikpanta:lilia. Yeha i:ni se: kipanta:lilia, para kite:maka n' iahwiya:kka:yo. Chi:lposo:n, mah tomayoh wa:n mah chi:loh wa:n epaso:yoh. Xa: ttakua:skiyah a. *Bueno** komohkó:n *este** nochi a ne:n ti..., Nochi a. tte:chtapowih i:n epaso:t, moto:ka:y wa:n moxola:l. Cristina Vázquez Hernández, Xalpantzingo.