Ekintsi:n na:no timonohno:tsatih i:n kokolis i:ksá: *este** te:..., pos nika:n *este** te:chtekipachowa, i:n a:mo sayoh pilimeh *este** kinkui, i:ksá: no: kinkui ne:n ke:meh i:n ma:ski tiwehwei:n, te:chkui yehwa yo:n Ke:mah. kalanemi:lis, ox no: iwki t'to:ka:ytia, xa: oksé: to:ka:it *este** tiki:xmati. Pos teha:n tiki:xmatih ne:, kalampaya:lis. Pero ke:meh i:n ne: yo:n te:kui ne:, yo:n koko..., yo:n kokolistsí:n te:kui, i:n teh tikilia kalanemi:lis, ne: se: sepa, ke:meh i:n a:tsí:n sese:k se: tai. Ke:meh i:n ne:n ka:mpa ta:kah tekitih wa:n teltaih n' a:tsí:n, kinihtikokowa. Wa:n de yo:n kinihtikokowa ne: yeh ka yo:n ihkó:n *pasarowa**, n' tein wehwei tokni:meh. Wa:n pilimeh, ke:meh i:n, no: *igual** ke:meh i:n kikuah xokotsí:n *o** taih a:tsí:n sese:k, oso taih ne: kikuah *lima** wa:n kkuahkeh xokot, entó:s ke:meh eskia moma:nelowaya ne:n ta:kilo:t, wa:n pili kihtikokowaya. Yeh ka kikui n' kalanemi:lis. Wa:n ke:masá: de ne: yeha yo:n kokolistsí:n kinkui, komohkó:n wetsik momowtiya, entó:s ki..., no: kikui n' kalanemi:lis. Komo semi pili ok wa:n ta:ká:n ahketstiwetsik, ne:n t..., mokua:tamo:t n' tikiliah n' teha:n, ne:, ke:meh eskia no: *como que** no: kalanemi:liskui, ¿Ke:yeh? *Porque** ne: kua:a:wetsik, tikihtowah ne: mopahtihtani ne: pili ta: ne: te:.., ke:meh i:n *como que** tiseki:meh se: tikchi:wah ne: komo *mismo** teha:n topili teha:n tikpahtiah wa:n komo a:mo tiwelih entó:s tikwi:kiliah se: na:no tein kimatis ke:ní:w ne:n te:chpahtili:s n' topili. Entó:s ne: te:chpahtilia ya. Pero ke:meh teha:n ekintsi:n, *como que** ne: tikinitayah wehka:wkayo:meh, tot..., tona:nowa:n katka weliyah, pos ekintsi:n no: tikchi:wah n' tehwa:n. No: titapahtiyah, no: tikimpahtiah m' pilimeh. Wa:n komohkó:n ne:n tein we:i, komo kihtikokoh n' teihsá:, tikmanah a xiwtsí:n wa:n mah tai wa:n para ne: ika pahtis a. Ke:mah. Wa:n, wa:n tein pili yeh ne:, *como** no: *igual** komohkó:n ne:, kikui kalanemi:lis wa:n tikchi:wilihkeh ya nochi nepahti:lis wa:n a:mo teh kina:miki, entó:s tikmakah a no: xiwtsí:n. Tikmattokeh tohto:n xiwyotsí:n kuali para yeha yo:n kalanemi:lispah, entó:s ne: tik..., tiktai:l..., tikmakah *como que** ika *vasito** mah tai, se: tsikitsi:n, a:mo miaktsí:n semi, tepitsi:n sah, e:yi xiw..., pané: n' tikihtowah, tai kualka:n wa:n nepantah wa:n tio:tak, tehtepitsitsi:n, entó:s ika yo:n kika:was a n' kalanemi:lis. *Tanto** ke:meh we:itokni:w tikpahtiah iwki, *tanto** ke:meh pili, *igual**. Ke:mah, *porque** i:ksá: ata no: i:n tiwehwei:n komohkó:n yo:n tikuahkeh *este** i:ksá: ne:n totatwa:n te:chtaka:waltiah ata mah a:mo semi se: kikua yo:n teihsá: tein chiahchia:wak ke:meh yo:n kihtowah komohkó:n *este** tik..., pe:wa tikua kakawat wa:n sate:pan tai a:t oso **limo:na:t**, kihtowah ye:k... Yeha yo:n te:ihtikokoh. ye:kte:ihtikokoh ihsiwka wa:n yehwa yo:n pos *este**... Wa:n yeha yo:n ika te:kui n' kalanemi:lis. *Porque** ne: i:pa ne: pos neli we:lik n' a:tsí:n *cuando** taxiwtata ika yo:n *limo:na:tsí:n neli we:lik, pero ne:, ne: ke:meh se: momaka miaktsí:n, entó:s tak yeh ika n' te:chihtikokowa. Yehwa yo:n neli kichi:wa ne: se: ihtipe:wa wa:n se:, se: yowi a ne:n kalan. Ke:mah wa:n i:n, pos i:n kalanemi:lis achi te:kokoh ne: se: iihtik ata wa:n ye:kse:yo:yowi n' kalan a:achka, Ke:mah. Ke:mah, wa:n *este**, Ke:mah. pero yehwa ika yo:n te:kuehmoloh achi *porque** ne: ihsiwka se: kokolaki. Ihsiwka te:tamiya, *porque** yo:ni, yo:n kalanemi:lis, onkak tein neli chika:wak te:kui. Pero komo chik..., chika:wak mitskuis tia:s sayoh e:yi *viaje** wa:n a:mo timoketsas ok. *Porque** teha:n ompa ne: tani ne:, se: ta:gat, yetoya itekipan wa:n yehwa yo:n kokolistsí:n kiahsik, kuali n' ki:ste:w wa:n, wa:n *que** ahsik nepantah i:pa yetok ta:lpan ya, a:mo wel yowi ok, *hasta** a:mo ahsik n' ikalihtik. Ahsik pero kikuitoh a. Wa:n sayoh e:yi *viaje** yahki, e:xpa sah yahka n' kalan. Pero miak, miak kka:wato kit wa:n ka:n tikmattek toni n' *kipasaroh**, teha:n timolwiah xa: porin ke:meh i:n te..., tekitih wa:n ne: telsenka n' to:na ne:wí:n tani, wa:n tela:mikih wa:n tela:tih. Pero yo:n, yo:n kalanemi:lis semi ne: temowtih. E:mah, semi te:mowtih. Ke:mah, i:pa te:iliah ata ne:n ta:tahmeh *que** komohkó:n mitskuik niman x'te:mo m' pahti komo a:mo ne: te:ta:lpanka:wa. Te:ta:lpanka:wa. Ta: i:n nikihtowa n' tokni:tsi:n kat..., n' tokni:tsi:n ta: nemi nohma n' ta:gatsí:n, kita:lpanka:w. ¿Toni m' *pasa:roh? Hasta** kka:wakoh kalihtik pero ika tapialtsí:n ya. Tapialtsí:n kite:mohkeh n' *compañeros** seki:n para kuali kwa:lkuikeh. Pero komo a:mo, a:mo kehkolti:skiah, pero ¿ke:ní:w ya:ti? N' ka:n wel nehnemi ok. Ke:mah, ta: de a:achka se: yowi n' kalan ika i:n kokolis pané: yo:n niman ata se:, se: kuetawka:miki. Ke:mah, se: kuetawi. Ke:mah, porin tak *este** ke:meh eskia ne: nochi n' a:t tein... Tein se: kipia *como que** tami. Tami, tami mahyá: yo:n te:..., tikihtoskiah n' tehwa:n te:..., tikuis se: teihsá: wa:n Tiwa:kih *como que**, tiwa:kih. mitswa:tsa. Wa:n ihkó:n ya m' pilimeh. Pero m' pilimeh yeha:n neli ke:meh nikihtowa neh ne: no: *bien** mox¨*witiyah *o** no: *bien** teihsá: taih sese:k *o** kikuah ke:meh yo:n xokotsí:n achi selik ok. Wa:n yeha yo:n ika pe:wa *o** komohkó:n wetsik wa:n wetsik entó:s kikui a n' kalanemi:lis. Wa:n yeha yo:n kalanemi:listsí:n pos a:mo weli ne: mah se: kiniwehka:walti *porque** ne: semi telniman ne: *mal** se: kimachiliya. Nima:n nika:n pe:wa wa:n nika:n mah tikpahti:ka:n. Ke:mah, ke:mah *de que, es que** ihwa:k se: nohne:l *este** kachi ihsiwka ne:n te:tamia ne:n san tein a:mo kokolis tein yo:n nehne:si wa:n yehwa ika moneki se: ite:iskaltihka:w po..., te:..., te:te:momoli m' pahti toni n' tana:mikis *porque** Ihkó:n. *porque** komo a:mo *pues este** xa: wel ika se: tamis no:. Ika se: tamis, ta: *como que** ne:, ke:meh eskia a:mo se: taxi:kowa ok. Ke:mah, ihko:ni neli wa:n *pues** i:n, i:n pilimeh neli miak, miak taman *este** kikuah wa:n yehwa yo:n se: sepa kihihtikokowa no:. Kinihtikokowa. Wa:n de kinihtikokowa ika yo:n ne:nke:n kinkui n' kalanemi:lis. Ke:mah. Oso a:mo nikmati n' teh *este** ox no: tikmattok yo:n seki ata tein okachi nohne:lmeh ok m' pilimeh wa:n yo:n pe:wa chi:chih no: kin..., kin..., kinkui ata no: se: kokolis, pero a:mo n'mati yo:n ox no:, no: kalanemi:liskuih yo:n kiliah ata motakualwiah. Kalanemi:liskuih, kalanemi:liskuih, *porque**, ¿ke:yeh? Ne: siwa:t yetok ne: itech *cocina** tatakok wa:n ne: kawa:ntok n' *ileche** wa:n kimaka ne:n pili. Wa:n komo a:mo, yahtok ne: kanah ika tehsá: kichi:wato, wa:n pilitsi:n kka:wte:wa, wa:n ehko pos m' pili maya:na ya wa:n ne: xokoyak ne:n i..., n' itakual tein tai:skia achto ya. Wa:n pos m' pili mopilowa ta: maya:ntok. Yo:n no:, no: kichi:wa, no: kinkui kalanemi:lis. Wa:n komo yetok tikote:noh *fuerte** ne: tachi:wtok wa:n xiwtatatok wa:n pili maya:na, no: tikchi:wah, ta: timopa..., no: t'chi:wtokeh, no: timopahtiyah, tikuih tiktsí:n istatsí:n wa:n timone:nakiyah. Wa:n tiktamakah a ne:n topili. Pero, wa:n *que dios** kineki, a:mo *kipasaro:s** yo:ni, kina:miki. A:mo teh kimachili:s. Pero komohkó:n ne:, a:mo x'mati ke:ní:w tak ne: ox i:pa iwki chi:wktok ika ne:, ika tepitsi:n niman pe:was, niman oli:nih. E:mah, tikitas n' teh mokokowa ya ma:ski kuali n' tikmattokeh. Yo:n no: tel no:, nochi kichi:wa ne:n, ka:n kuali neh nikilia ne: kokolispe:wa, wa:n *que** no: kalanemi:lis kinkui. Ke:mah, wa:n neli ke:meh nohne:lmeh, yehwa yo:n, no: taman ne:n pahti n' kin..., kinta:liliah *porque** neli ke:meh yehwa yo:n kiliah motakualwiah, a:mo n'mati, ta:taman i:n toxola:lwa:n, tikitah ne:n kimpahtiah n' kone:meh pero ta:taman, pero nipawí:n ne: neh nikita ika, ke:meh yo:n a:ksá: se: pili motakualwia, kite:mowa ne:n piltakual, komohkó:n okichpiltsí:n ne:n kiskaltihtok, kite:mowa n' itakual se: *este**, oksé: te:na:n kitahtani:ti tein siwa:pi:l n' kiskaltihtok. A:mo se: kimati ke:yeh yo:n, ompaka ne: iwki n' kichi:wah, wa:n ke:mah kima:nelowah ya yo:n *como que** ohka:n takual, wa:n kipante:miliah ne:si, a:mo n'mati ka:nachi, tepitsi:n iwiwyo ne:n a:lwe:we:noh, E:mah. wa:n kipankokotochiliah tsiktsi:n xonakat, *Ajá, ajá**. wa:n ke:mah kitapa:nah yo:n pio:tet ikua:ko, kki:xtiliah nochi ne:n Ik.., ika pio:tee:watsí:n kimolo:ntiyah. tekolah kipanketsah m' pio:tee:wat, Ke:mah. Ke:mah, ne:n *pues** ne: kualtsi:n yo:n kichihchi:wa no: n' kakawatsí:n *porque** ikua:ko sah kkoyo:niah. Ke:mah, tepitsi:n sah kkoyo:niyah. Wa:n entó:s ompa ya kita:liliah *leche** wa:n ompa ya kita:liliah xiwtsí:n. wa:n ke:mah kimolo:ntiyah, ke:mah kimakah mah tai a. Kitai:ltiah ya ne:n pili. Yo:n no: iwki ki..., no: iwki n' tikchi:wah n' ompakawí:n. Pero a:mo..., teha:n no: taman, *que** xonakat a:mo tikta:liliyah. Teha:n t'ta:liliah sayoh a:lwe:we:noh wa:n no: kinina:miki. Ke:mah, tana:miki pero neli yehwa yo:n kihtowah komohkó:n *este**, okipichltsí:n ne:n kiskaltihtokeh yehwa ne: mokokowa, kite:moliah n' itakual se: *este** siwa:piltsí:n, a:mo se: kimati ke:yeh yo:n tak pero ihkó:n te:ne:xtilihtiwi:tseh wa:n pos no: *este**, Pos ih..., ihkó:n ne: tikmatkeh wa:n *que** ne: ne:, ke:meh tipilimeh a, titakaktokeh toni ne: moilwia na:nomeh wa:n, wa:n *que** se: pili *más** se: kita:lia *cuidado**, *más** tik..., tik..., mahyá: yo:n *tikgrabarowah**. Wa:n *después** ne:, wa:n *que** yo:n *tiknecesitarowah ya tehwa:n ya, tikne:..., tikte:mowah mah wel ka:n tikahsika:n yo:n, entó:s ne: timoelna:miktiyah a, *o** se: na:no ne:wí:n t'nohno:tsah, mokokowa nopili ihkuí:n, yeha i:n kokolis kipiya. Ta: yeha i:n kihtowa xikmaka. Ihkuí:n wa:n ihkuí:n neh nimopilpahtiya. A:mo x'ke:lka:wa, i:n nimitsilwi:ti *mitsserbiro:s** nochipa. Ma:ski teh a:mo tikimpias ok m' pilimeh, pero mopiliwa:n ya, moixwi:wa:n ya, ihkó:n te:ilwiyah na:nomeh. Wa:n yeha yo:n ika a:mo wel tikelka:wah ke:meh eskia tik..., *lugar que** tikelka:waskia *más** tik..., *más** tikmiakiltiyah. Ke:mah, ke:mah neli wa:n pos nochi yo:n, tamati:lis tein tikpiah a:mo ihkuiliwtok ta: yo:n tokua:ko sah tikpiah wa:n Ke:mah, sayoh tike:wtokeh sah. ke:mah wa:n ke:meh i:n neli se: monohno:tsa pos se: moilwia, Ne:..., ne:w..., ne:wí:n se:, ne:wí:n se: yahtok, a:mo t'matih to:n kimattok ne: tokni:w. Ke:mah, neli ihko:ni. Ke:mah, wa:n *este**, pos *bueno** yo:n ye:wa tte:chilia:ya no: ika ne:n i:ksá: ne:n pilimeh no: kalanemi:liskui komo yo:n kiliah kua:a:wetsih. Pero yo:n kua:a:wetsi ne:si komo se: pili yo:n yekin pe:wa ne:nehnemi, Ke:mah. wa:n yo:n i:ksá: mometskua:telowa *o** san tein a:mo yo:n wiwixkah ok wa:n komo:ni:ti wa:n mokua:tawi:teki, yehwa yo:n kihtowah ne:si Ke:mah, yeha yo:n kua:a:wetsih. Pero yo:n kuali se: kimpahtiya ne: mah se: kin..., kinma:tetsi:lo wa:n mah se: kin..., tike:tsa se: a:..., se: tsikitsi:n xi:kaltsí:n ika a:tsí:n, wa:n ke:mah ne: tikma:tetsi:lowa ne: pili achtopa kualtsi:n t'pahpacho:s, kualtsi:n nochi t'pahpacho:s ke:meh yetok m' pili n' *icuerpo**. Ke:mah, tikma:tetsi:lowa ya wa:n ne: tik..., tikta:lia ya n' a:tsí: nika:n. Ke:mah, yo:li:ktsi:n tikpilowa, kiki:tski:s se: nika:n iahkoltipan wa:n se: kki:tski:s n' itsontekontsi:n ihkuí:n. Ta..., ke:meh nika:n iihi:xnakastan para a:mo kiki:ts..., kioli:ni:s n' ikua:yo:la:n, ke:mah kitsonikapilowa ya wa:n tepitsi:n ihkuí:n kimagas n' imtetstsi:n tepitsi:n ihkuí:n, a:mo *fuerte**, tepitsi:n. Ke:mah ne:, tikahokuih a, wa:n ne: ika yo:n a:tsí:n tein nika:n ne: itech tiktsonikapilohkeh, tik..., tikuih a n' a:tsí:n ika tote:noh wa:n tepitsi:n ika tikua:tila:nah. Nika:n i..., ikua:yo:la:n, wa:n nika:n ikechkoch wa:n nika:n inastan wa:n seko nika:n ii:xnakastan. Ke:mah pahtis a. Yo:n se: kichi:wa ma:ski we:itokni:w oso ma:ski pili. *Porque** ma:ski wehwei:n seki:n tokni:meh, ke:meh yo:n se: ohtoka wa:n se: wetsi, no: weli ok se: mowehwelowa. Wa:n komo pilitsi:n ihkó:n tikchi:wah. A:mo n'mati ox nochi iwki n' tapahtiyah. Pos neh, neh nikitaya, *bueno** ne:n ihwa:k tehwa:n timoskaltihkeh, neli yo:n kiliah kua:wetsih tehwa:n *este** n' ompa ka:mpa tinemih pos a:mo a:kin tapahtia, sayoh ne:n pos *este** no..., no:má:n imomá:n katka, yeh *este**, no: welia yo:n. *Como que** komohkó:n tehwa:n se:meh nokni:wa:n yo:n kiliah kua:a:wetsih... Wa:n teh tikitaya ya. Neh soh nikitaya ke:ní:w yo:n kichi:wah pero, Tikitaya ya. ne:, yeh neli no: taman kichi:waya, yeh a:mo tapahtia:ya, a:mo *como que** a:mo mah tikihto:ka:n yehwa ne:n ika yetoya, sano ke:meh ne:n nochi ti..., timiakeh n' teixwi:wa:n timoskaltihkeh, Ke:mah, ke:mah. entó:s nochi yehwa ne:n te:ch... Yehwa sah te:chpahtia:ya. Yeha sah ame:chpahtia:ya. Pero yeh nikitaya kichi:wa no: taman *porque** neh n'mattok ne:n yehwa yo:n te:chwi:ka ne:n, kwi:kah m' pili ompa ne: *o** yehwa n' to:má:n te:chwi:ka, ke:mah kitetsi:lowa:yah m' pili ika ma:mal, kitetsi:lowah nochi m' pili ika ma:mal wa:n ke:mah kite:kayah itech se:, se: a:ya:t, wa:n kilia:yah ka:ya:wia:yah *porque** mote:tekuinowa m' pili. Pero yo:n, yo:n iwki se: kichi:wa komohkó:n, tikilwiah ne: pili xohxokolkuik, komo xohxokolkuik wa:n mokalawia xoxoktik, *Porque** mokalawia xoxoktik wa:n *a veces** ne: ke:masá:, *hasta** ki..., mihso:tah, *hasta, hasta** mihso:tah yo:n ihko:ni. Wa:n yo:n nochi tikpahpachoh a, nochi tikchi:wilih a wa:n newí:n seko kipahtihkeh a, sepa seko kipahtihkeh a, wa:n komo *si...**, ke:meh i:pa sah, entó:s yeha ya yo:ni kualtsi:n x'pahpacho wa:n ke:mah ne: tikta:lia ya itech n' a:ya:t. Na:wi *viaje** ihkuí:n ya:s wa:n na:wi *viaje ihkuí:n wi:tsa. Ke:mah, tiktsonkepas, de na:hpa ya:s ne:wi:ni, ke:mah tiktsonkepaya m' pili. Komo nika:n yetok n' itsontekontsi:n, tikta:li:s nika:n ya. Ke:mah, para sepa ti..., sepa tikahokuis, na:hpa sepa ihkuí:n ya:s. Wa:n ke:mah ne: para tikahokuis a. Wa:n yo:n pilitsi:n ne: tikpahpachoh kualtsi:n ya, ke:mah ne: tik..., tiktohtoma ya wa:n tik..., tikwahkalta:lia ya *hasta** mi:to:ni:s. Wa:n de yo:n mi:to:ni:s pahtis a. Pos neli, neli ta:taman ne:n yehwa i:n pahti ne:n Ihko:ni ne:n teha:n ompaka ne:wi:ni n' timopilpahtiyah. Ke:mah, *porque** neh neli yehwa yo:n nimitsilia ne:, tehwa:n ne:, te:chwi:kayah, wa:n yehwa yo:n *este** te:tetekuinowa:yah ika ma:mal wa:n ke:mah yo:n *este** kilia:ya ne:n yehwa ne:n nowe:iná:n katka ka:ya:wia m' pili. O:me:n ne:n siwa:meh mopale:wiah, E:mah, ka:ya:wiah. *Eso**. ki... kite:tekuinowah. Se: ne:wí:n kki:tskiya wa:n se: nika:wí:n. Ke:mah wa:n ompa kitamitetekuinowah kitohtomah ya ne:n pili, kitohtomah ke:mah ihwa:k a yo:n tatahkokali kikuia se: *este**, se: kaxit *o** se: tein eski tapalkat tein pata:wak, wa:n yo:n tikihtowa teh kite:kilia n' a:t, wa:n ke:mah, kipante:milia, a:mo n'mati, a:mo ke:man ni..., ox po:wtok yo:n pero kita:lilia:ya tao:ltsí:n. Wa:n a:mo n'mati ox yetok sah yo:n tao:l kati:ni yo:n kikuia, pero sayoh kikuia n' tao:l, kia:te:maya wa:n ke:mah ki..., ki..., pos tatahko..., kihtowa:ya yeh tatahkokali pos ne: ke:man..., a:man i:n *este** nikilia neh mochahcha:ntiah ne:n yankuik kali pos *este** nochi taxehxeliwtok *este** mahyá: koyo:kali, pero ne: ke:man ne:n tocha:n katka ke:meh i:n sen ihtikoya:wak, entó:s kilia:yah tatahkokali n' kiketsa yehwa yo:n tapalkat ika n' a:t wa:n tao:l, Ke:mah, ke:mah. wa:n ke:mah ompa yehwa yo:n ki..., kikui ika metswa:n m' pili kitsonikaketsa wa:n yehwa yo:n ki..., yeh kihtowa:ya, tak *este, siempre** no: ki..., kimatililia:ya *porque** kihtowa:ya komo kua:a:wetstok m' pili metschikotik. Wa:n yehwa yo:n ki..., a:mo tei Metschikotiyah, metschikotiyah komo kua:a:wetstokeh. ki..., kimetstatsi:nia ne:si ohpa wa:n kitsetselowa wa:n iwki a, pahti a m' pili. Yehwa yo:n tikihto:s n' teh komohkó:n kua:a:wetstok sepa wi:tsa ne:n n' ikua:a:w wa:n *este** pos kika:wa yo:n kalanemi:lis. Kika:wa, kika:wa wa:n Ke:mah, kika:wa ya, kika:wa ya. *pues** ne: Ke:mah, yo:n, yo:n nikaktok no: taman *porque** yo:n tao:l, ika ki..., kimpahtiyah no: nikakini ne: ke:man, nikakiya, pero a:mo nemi ok n' na:no n' tein iwki tapahtia:ya. Yeh kihtowa:ya kitaola:na, yo:n neh ka:n n'matililiya. Pos neh nikitaya yehwa ne:n nowe:ina:n ihkó:n kichi:waya. E:mah. Pero pos nochi ne:, no:má:n, noa:wiwa:n tein moka:wkeh, ekintsi:n yeh a:mo no: *este**, a:mo towa:n etok ok, pero pos a:mo a:kin pané: a:mo a:kin kin..., kine:xtilih, *como que** a:mo a:kin mah tikihto:ka:n *este**, mah no: kichi:wa. Mah no: kichi:waka:n *como que**. Ke:mah, yo:n, yehwa yo:n kimatia sayoh kichi:waya. Ke:meh eskia de tamik n' i..., yo:ni, *como que** ne:n, ne:n tein weliya, ke:meh eskia poliwik *como que**, a:mo a:kah weli ok. A:mo a:kin weli ok wa:n sepa pos yo:n yeh no: kichi:waya pero ihwa:k kachi *este**, *pues este** chika:wak ok katka, *porque** i:n, i:n sa:tepa:n pos *este más** nehne:n ne:n xiwit wa:n *pero pues este** a:mo, a:mo no: kichi:waya ok *porque** eti:keh m' pilimeh. Poro[pero], eti:ke:h wa:n de más** chika:wak a pos a:mo weli ok para tekitik ok. Ke:mah, yehwa yo:n wa:n neli ne:n ipi:pilwa:n oso ne:n iixwi:wa:n, pos a:mo a:kin *este** kine:xtilih tak *o** a:mo na:ki:n kinehnek mone:xtili:s. A:mo a:kah kinehnekik. A:mo a:kah kinehnekik *porque** neh nika:n ne:, i:n tekit nikpiya, a:mo a:kah ne:chmachtih, sano sayoh nikitaya sah ke:ní:w n' kichi:wah, wa:n nikitaya nomoná:n ke:ní:w n' kimpahtia:ya m' pilimeh, wa:n de sepa ti..., neli n' ke:meh i:n tikihtowa de sepa a:mo towa:n ok, entó:s ne:, nehwa ya m' pe:wak nikimpahtiya, ta: neh pe:wak nimomachtih ika neh nopiliwa:n, Wa:n entó:s iwki a yo:ni ne:, iwki ti..., iwki *tikseguirohkeh**, *hasta des..., después** ke:mah noixwi:wa:n ya. Wa:n de noixwi:wan ya kimatkeh a *vecinos** ika takah nikin..., ne: nikimpahtiya m' pilimeh, mota:tapowiah siwa:pi:pil, kihto:s, ¿ka:ni n' teh mopili mitspahtilihkeh? Kihtowa ta: nowe:iná:n sah ne:chpahtiliya. Xki..., ne: x'kili mah wiki, nopili mah kipahti:ki. Entó:s kihto:s ta: ne:, ne:chilih *mejor** teh xiyow. Teh xiyow ne: xikwi:kili *porque** ne: yeh pi:na:wa para kihto..., kihtowili:skeh ne: ta..., ay tapahtihtinemi. Ta: tiseki:meh a:mo wel teh tikitah sah. Sekimeh niman tikihtowah wa:n ne:, yeha yo:n ika ne:, kino..., no: kimatkah ya ne: noixwi:wa:n, kilwi:s ne:, xia:ka:n ompa kalihtik *porque** ne:, a:mo wa:la:s. *Hasta** neh kihtowa ka:n kineki ne:chpahtili:tiw, ta: neh niyow ke:mah. Wa:n iwki a yo:ni, n' ika yo:ni n' timomachtihkeh. Ke:mah. A:man, *este** no:, no: i:ksá: ata ne:n pilimeh kalanemi:liskuih pero yo:n *este** moxwitiah, kiliah nika:wí:n tehwa:n *este** moxwitia se: pili komohkó:n teihsá: semi kiwe:lilih ne:n kikuahtok wa:n pe:wa kikua wa:n kikua wa:n ika yo:n kiliah, moxwitia *o** san tein a:mo ke:meh yo:n, yo:n *este pan** kitelkuah *o** yo:n kitelkuah *galletas**, tei:liah s..., ika se: moihtipepechowa. *Porque** s..., s..., se: se..., se: sepa kinchi:wilia *m...**, ne: kinihtikokowa. Kinihtikokowa. Kualtsi:n kimahse:wah pero ne: kihtowah ata m' *pan** mopepechowa. Okachi komohkó:n yo:n ki..., kikuah wa:n a:mo wehka:wa wa:n kochi a. Ta: yo:n se: kinimaka pero mah ne: kualka:mpa ok para monentihtokeh ok. Ke:mah, wa:n *este, bueno** i:n tehwa:tsi:n ke:meh ttapahtia pos kuali tite:chtapowi:s ke:ní:w ne:n tik..., tikimpahtia ne:n pilimeh tein moxwitiah. Pos neh nikimpahtiya yehwa yo:n de moxwitiyah, nikowa tekixkit wa:n *carbonato** wa:n ne: to:ni, mah ne:chilwi:ka:n toni ne:n kimahse:wak ika ne: moxwitih, ton kikuah, komohkó:n kikuah pa:ntsi:n, komo kikuah nakat, oso komo kiwe:ikuah taxkaltsí:n kimattokeh, yeha yo:ni de e:yi taman mah se: kita:li itech tit, mah tata. Kualtsi:n, kualtsi:n mah tata, ke:meh eskia ti:ltsí:n mochi:was, ke:mah mah se: kikue:cho, wa:n se: kkue:cho:s wa:n se: ko:ntsí:n, x'tikoketsa, 'ta:li:li n' a:..., ne:, tsikilitsi:n, teltsikitsi:n n' tene..., n' tenex..., tenexa:tsí:n, pero tein yo:n neli chipa:wak, pero teltsikil..., teltsikilitsi:n, *más como que** tein chipa:waka:tsí:n. Ke:mah, ne: xikpante:mili a yo:ni, yo:n, yo:n tein tatak, ne:n tein kimahse:w m' pili. Ke:mah, t'ta:lilia tsikilitsi:n *carbonato**, tsikilitsi:n tekixkit wa:n tsikilitsi:n tatahko..., tatahkotikotahkuahnextsí:n, ata yo:n kuahnextsí:n tatahkotikotah, moka:wa pero neli alaxtsí:n ke:meh i:xse:wi n' titsí:n, yeha yo:ni xikui no: tsikilitsi:n, wa:n ke:mah xikmolo:nti a ika se: *pocillo de** a:t. Mah molo:ni. De molo:ni a ke:mah ne:, wa:n i:ni, i:n telkuali i:ni para nexwitil. Yeha i:ni n' iwa:n tikmanas. ¿Ke:ní:w mono:tsa yo:n xiwtsí:n? I:n teha:n tiki:xmatih xa:lkowit. Ne:, yeha i:n se: *hoja**, ne: ke:meh i:n se: ix..., se: ixiwyotsi:n ke:meh i:n, se: sah, tikpanta:li:s ne: ka:mpa n' a:tsí:n mah molo:ni. Ke:mah, ne: de molo:ni ika tiki:xtia ya wa:n tik..., mah se:wi a, ne:n ti:ltsí:n tein moka:w itech ne:n ka:mpa tikmanak, tiki:xte:ka kualtsi:n ne:, mah yowi n' tein chipa:wak wa:n ne: tein ke:meh eskia tetsa:wak a moka:wak a nika:n. Ke:mah, tikui a wa:n tik..., de se:wik a t'ta:lia moma:ko ya, kualtsi:n ihkó:n tikalaxowa para mah a:mo kkoko m' pili, mah a:mo xaxakachtik, kualtsi:n ihkó:n t'chi:wa ihkó:n. Ke:mah, m' pili ipoxtsi:n, ihkuí:n t'pahpacholia ika, ika yo:n pahtsí:n. Yo:n ihkuí:n tikui, ihkuí:n t'pahpacholia ihkuí:n, ihkuí:n t'pahpachowa nochi kualtsi:n, kualtsi:n, nika:n ipoxtsi:n wa:n nika:n ii:ka:n. Ke:mah, ne: tikpoxtapepecholia ya ika ne: i:n xiwtsí:n. ¿Ke:ní:w mono:tsa yo:n xiwtsí:n? I:n tiki:xmatih ne: *hoja santa**. Ma:.., ma:se:walkopa. Pero tak ne:, chichi:kxiwit, chichi:kxiwtsí:n, *como que** i:n *lindero** mochi:wa. Chichi:kxiwit tikilwiyah. Entó:s yeha i:n tiktekih wa:n tiki:xta:liliah tepitsi:n *aceite** iwa:n..., se: ii:xpampa wa:n se: ii:ka:n. Ke:mah, tamanka: tikilpiah wa:n *aparte** itasa:ltsi:n m' pili. Wa:n yeha sah n' kipahti:s. *Hasta** we:itokni:w kuali tikmakah de i:n. Komo ke:masá: ne: ma:s we:i..., we:itokni:w a pero ne: ke:meh i:n se: sepa siowtokeh wa:n tekitih wa:n niman mose:wiah de tamahse:wah, mo:stika, wi:ptika tikakis ta: teh ka:n, yeh ka:n maya:na, teihsá: tapalo:l yeh ka:n kineki. ¿Wa:n ke:yeh?, nikili:s. Teh timoxwiti. Ka:n n'mati. Ox ne: nipili, mitswa:lilwi:s. Neh n' ka:n nipili, ta: moxwitiah pilimeh. Pero a:mo neli, nikilwi:s. Ne:, yeha yo:n tikpiya *por eso** a:mo titakua. Ke:mah, ne: xikuiti a i:n na:wi *hoja** n' komo we:itokni:w. Na:wi ixiwyotsi:n, ta: i:n tein wehwei, ta: i:n teltsi:tsikitsitsi:n i:n. Ta: wehwei ihkui:ntsitsi:n. Na:wi ixiwyotsi:n xkuiti wa:n x'molo:nti, ika tsiktsi:n *carbonato**, komo a:mo teh tek..., komo a:mo tein n' tekixkit, ma:s sayoh *carbonato**, ke:meh eskia yo:n se: a:tsí:n *como que** i:pa se: tai:ti sah. Ke:mah, x'maka ya se: *vaso**, mah tai wa:n kualtsi:n ne: xikpahpacho, ika yo:ni sah. A:mo moneki n' koyo:tapahtihkeh. A:mo, pero neli ta:taman i:n *este** kimattokeh ne:n pahti *porque** ne:n ne:, sepa ne:n nikakilihtoya se:, se: *este** nokni:w ompa ne: no..., nemi wa:n no: iwki pané:, no: iwki wehka:wak n' ipili no: ne:n moxwitihtoya wa:n a:mo no: kimatililia:ya wa:n neli ke:meh i:n tikihto:s teh se: monohno:tstinemi, ki..., a:it a:koni no: n' kilih *que** ompa ne:, ne:wí:n se: siwa:tsí:n tapahtia *bueno** a:mo, a:mo yehwa yo:n ika tekiti, *pues** tapahtia, sano *este** kimpahtia m' pilimeh yehwa n' tein moxwitiah, yahka kit kitato, wa:n neli yo:n, yeh, pero yeh kihtowa ne:n kitewa:tsa yehwa yo:n tikihtowa tein teihsá: takual pero miak tamak kit, *porque** yeh kihtowa yo:n a:ko:n siwa:t *que** ke:meh a:mo se: kimati toni wel semi ika moxwiti m' pili, yeh yo:n kit kilih, ta: tikuis *este** nochi n' tein kikua m' pili, taxkal, yehwa ne:n *pan**, ne:si *este** a:mo n'mati, yo:n a:man kinamakah *galletas** wa:n a:mo n'mati san..., miak taman kit yo:n kitewa:tsah yeh wa:n yehwa yo:n kilih ihkuí:n t'tewa:tsas wa:n kine:xtilih, i:n sate:pan yehwa yo:n *este** siwa:t no: *este** pos no:, no: kichi:wa ya wa:n no: kichi:wa ya. No: kichi:wa ya. Wa:n neli ta:taman *porque, bueno** neh no:má:n ni..., nikitaya ne:n i:ksá: te:chpahtia:ya ke:meh i:n tipilimeh katka, pero yo:n a:mo ke:man ni..., niktahtania wa:n a:mo ..., a:mo no: nikta:lia:ya *este, cuenta, pues este** ton, ton xiwyo yeh yo:n, no: yehwa ne:si *este** nowe:iná:n kinawatia:ya ke:ní:w n' kichi:was. Ki..., kikuia se:, se: *este** nexkoko:kiswat, wa:n kita:lilia:ya xa:kowit, pané: wa:n miak taman xiwit wa:n yehwa ya n' tekixkit wa:n *carbonato**, wa:n ke:mah kichi:waya se: mahyá: *este** nakatamal, wa:n kilia:yah kitikonexpachowah. A:mo n'mati xa: no: tiweli n' teh yo:n kitixe:lwiah ata ne:n *este** nochi ne: yo:n tekol kuali, wa:n ke:mah sepa kipampachowah ika yo:n, ixki ompa. Ke:mah ta: ta: kuali kipi:kih wa:n ke:mah kiokxitiyah ompa. Ompa yo:n kiki:xtiah toto:nik ihwa:k a ne:n kikuih yehwa i:n tikilia chichi:kxiwit, tehwa:n ompa ne:wí:n tikto:ka:ytiah a:ko:kohxiwit, *Ajá, ajá**. ki..., ki:xta:lilia wa:n ne:si pané: no: kikuiah tsiktsi:n *aceite**. Wa:n yehwa yo:ni ne:n ki..., se: ii:ka:mpa wa:n se: ipoxko m' pili kita:liliah wa:n yehwa yo:n semi pahti. Ika, ika kipah..., ika kipepechowiliah a. Ke:mah. Ke:mah, ika yo:n *este** ki..., kipahtiah ne:n pili wa:n pahti neli no:, pero yehwa yo:n a:mo n'mati ton xiwyo yo:n n' ki..., kipi:kih neli se: pané: tamal wa:n ixki, *como que** oksi tiko..., tiko:..., tikotatahko. Ke:mah, ika kuahnex ki..., kipachowah. *Ajá**, yehwa yo:n kiliah kitikonexpachowah m' pahti. Yo:n neli ke:meh i:n tikihtohtok neli kichi:wayah wehka:w, neh nomona:n katka ihkó:n kichi:waya. Pero neh nitaowihita tak, a:mo iwki nikchi:wa. Neh nikchi:wa ne: nik..., nitate:tewa:tsa sah wa:n nikmolo:ntiya wa:n n'tai:ltia. Wa:n no: kimatkeh ya m' pi:piltsitsi:n, ne:, taih. Ke:mah, ke:mah *porque** yo:n, yo:n a:mo. Taih. Yo:n x..., yo:n eski no: tikmattos, ke:meh i:n *este** neli tikihtowa tak yo:n *desde** neli wehka:w a m' pahti no:, no: kichi:waya, no:má:n nikitaya kichi:waya ok, se: mahyá: tila. Nimitsilia pero a:mo n'mati toni yo:n ox pio:tet toni yo:n kikuiah wa:n kokxitiah no: koma:lko se: pané: tila, wa:n yehwa..., soh n'mattok kikuia yehwa i:n xa:lkowit. Yehwa sah xa:lkowit wa:n a:mo n'mati ton okseki xiwit yo:n kima:nelowa:ya wa:n, se: mahyá: tila yo:n kokxitia:ya wa:n neli no: kitahkokoto:na wa:n kita:lilia tahko ne: ipoxko m' pili wa:n tahko ii:ka:mpa. Pero a:mo n'mati ke:ní:w yo:n tila n' kichi:waya, pero neh nikitaya neli sayoh kokxitia koma:lko ne:n tila. Yo:n, yo:n ne: nikaktok, ne: n..., no: kichi:wayah ompaka ne:wí:n, pero neh a:mo ke:man n'chi:wa de yo:n. pero yo:n no:, no: nikakiya, nikakiya wehka:w. Wa:n kimattokeh, no: kimattokeh *que** yeha n' kuali pero yo:n no: para nexwitil. Ke:mah. Para nexwitil. Ke:mah, yehwa ne:n se: pili komohkó:n yehwa yo:n moxwitia, yo:n kikuitih ya, pero a:mo n'mati toni yo:n ki..., ika kichi:wah yo:n tila, ox tixti oso pio:tet, toni yo:n wa:n n'mattok neli kita:liliah xa:lkowit wa:n tak okseki xiwit takokotots wa:n yehwa ne:si ne:n *carbonato** wa:n tekixkit. Tekixkitsí:n. Ke:mah wa:n yehwa yo:n koma:lko kokxitiah se: pané: tila wa:n iwki toto:nik n' ika kipi:kih. Ke:mah, ke:meh taxi:ko:s ne:n pilitsí:n. Iw..., iwki yo:ni n' wehka:w ne: tapatia:yah nikitaya neh, pero Poliwtiw. neh tak nit..., tak nikowihita tak a:mo ke:man n'chi:wa n' iwki. Neh n'chi:wa iwki ke:meh i:n nikihtowa wa:n nikintai:ltiya. Wa:n de tai:s ke:mah kualtsi:n mah se: kipahpachoya, wa:n *después como que** sepa takua:s a, moketsas a n' ta:ká:n kalanemiya. Ta:ká:n kalanemiya, a:mo kichi:was ok semi. Wa:n yehwa i:n nexwitil tikihtowa n' teh, ke:meh i:n tiwehwei:n i:ksá: no: te:chkui, ¿a:mo ke:man t'chihchi:wa yo:n kiliah tikonexa:t? Kanah n' te:..., ne:, ka:n n'mati xa: yeha ya. Xa:. Yo:n. Ne:, teha:n ihkuí:n n' tikchi:wah komohkó:n ne: we:itokni:w. Yeha yo:n nimitsilwihtok yo:n tikotah kuahnex tein yo:n neli alaxtsí:n moka:wa, wa:n *que** yo:n tise:wi a wa:n alaxtsí:n moka:wa ne:n kuahnex, ihkuí:n xikui wa:n x'ta:li itech ne:n se: *ta...**, se: tsiwahkal. Ompa ke:mah sepa tikui ne: tsikitsi:n *carbonato**, no: ompa t'ta:lia iwa:n ya wa:n tsikilitsi:n tekixkit no: ompa t'ta:lia iwa:n ya, e:yi taman. Ke:mah ne: xik..., ne: x'te:kili tsik..., ne: kahfe:n, wa:n ta: t'neki ihsiwka tta:i:tih, a:mo t'nekih wehka:walis. Kualtsi:n x'ma:nelo, x'ma:nelo, x'ma:nelo kualtsi:n ke:mah ne: xikpano:lti a itech ne:n tatsetselo:lo:ni para a:mo tewyoh ki:sas. Ke:mah, x'maka ya ne:n a:kon tai:ti. Iwki yo:n teha:n tikchi:wah n' ompaka ne:wí:n. A: pos no:, no: iwki a ompa ne:, *bueno** n' ompa ne: kalihtik tehwa:n tikiliah tikonexa:t, yehwa yo:n komohkó:n ta: niman se: kimachilia yeh komo se: moxwitih ata pané: yo:n se: ixwitok wa:n... Wa:n, wa:n pané: ximoihpo:tsto, pané: yo:n panki:stok *como que**. *Ajá** wa:n pané: yo:n te:kuehmoloh eliwis. Yehwa yo:n t'mattos i:pa *que** timoxwitih, xa: teltakuah *o** yehwa yo:n tikihtowa i:ksá: ttakua wa:n se: sepa, Wa:n niman se: mowe:wiya. *Eso**, e:mah *este** timose:wi:ti niman, yehwa yo:n pos mo:stika ti..., pané: yo:n se: ihtikuehmolaktok, Ihkó:n. A:mo kualtsi:n se: yetok ok. se:, pitsotik se: kimati. Ke:mah, ka:n..., se: takua:sneki pero pané: a:mo iwki se: takua. Wa:n yehwa yo:n *este**, yehwa yo:n kichihchi:wah yehwa ne:n tehwa:n ompa ne: tikiliah tikonexa:t, yehwa yo:n itech kahfe:n neli kitewa:tsah *este**, tsiktsi:n *carbonato** kitewa:tsah tsiktsi:n tekixkit wa:n ompa yo:n ki..., kipante:mah. Pos ne: ke:man, *bueno** ne: neh nikitaya ne:n kite:wa:tsayah wa:n ke:wayah tatewa:ts, para yo:n ihwa:k moneki, kikuih ya sah. Kikuih ya sah. Ke:mah, pero i:n a:man pané: neli ne:n, pos *este** ka... Pané: nochi tikpatah a. Nochi tikpatah wa:n Nochi tikpatah a. tikitas n' teh tak *este** ma:ski tiowih *plaza** pero neli ke:meh i:n *este**, pi:pil kelka:wtiwih ya ma:se:walyo:t, kanah ika a:mo ki:xmatih ok n' tekixkit. A:mo kikuih ok, ka:n kikuih ok. Ka:n kikuih ok. Ke:mah wa:n yehwa yo:n kipante:mah tsiktsi:n *carbonato**, tsiktsi:n tekixkit tatewa:ts, wa:n yehwa yo:n tein, kilia:yah tein tatahko etok ne:n tikonex, yehwa yo:n ika tahmolo ne:n kiki:xtiah, yowi ahachichi iwa:n tekol ok xohxo:tatok, sa tehtsoyoka ne:n ki..., Ke:mah. kipante:mah itech kahfe:n wa:n yehwa yo:n tikihto:s kualtsi:n kima:nelowah, Ke:mah. Ke:mah. kimane:lowah, kichiah mah moi:xte:ka tepitsi:n, wa:n ke:mah wi:tsa ya ne:n, kuali, komohkó:n a:mo tikpia ne:n toni ika t'tsetselo:s kuali tikui tsiktsi:n tilmah, Ke:mah, ika t..., ika tasa:ltsí:n. tsiktsi:n. Ke:mah. weli ne: tikta:lilia ne:n se: tsiwahkaltsí:n ihkó:n tiksowilia wa:n wi:tsa ya n' a:tsí:n, entó:s chipaktsí:n ya ne mah tai ne:n tokni:w. Ke:mah, wa:n ika yo:n pos no: pahti. Yo:n semi pahti, semi kuali pahti yo:ni. Ke:mah, de yo:n komo, komo tai:k a, kualtsi:n x'pahpacho ya, kualtsi:n x'pahpacho nochi n' ipoxtsi:n, kualtsi:n x'pahpacho, ke:mah mah mi:xakatapacho, wa:n de itahko:ya:n paratani ihkuí:n t'chi:was ihkuí:n, tiwa:wa:le:wati nika:n ihkuí:n, ihkuí:n, ihkuí:n, ihkuí:n, ihkuí:n. Mah temo ne:n tein pepechiwtok. Ihkó:n neh nikimpahtiya. Ke:mah, *porque** se:, *bueno** neh nika:kakilia ompa ne:wí:n seki:n ne:n *este** na:nomeh tein no: *este**, pos wa:n seki ma:ski aya:mo semi na:nomeh ta: ke:meh i:n *este** pi:pil ok pero kimpiah pi:pil. Tein kimpiah pil..., tein kimpiah pilimeh kimatih. Ke:mah, ke:mah ika yo:n. Kimatih. Neh nikaka:kilia seki kihtowah kintohtopo:niah n' impiliwa:n. Yo:n no: s..., no: se: kichi:wa, no: se: kichi:wa neli pero yo:n komohkó:n ne: moxwitihtokeh. Ke:mah ihkó:n x'kika:n..., kualtsi:n x'pahpacho nochi a wa:n ke:mah tiki:ka:ntohtopo:niya. wa:n te:ilwiah *que** komohkó:n ne: a:mo tohtopo:nik, a:mo moxwitihtok. Wa:n komohkó:n, ta: ke:masá: kualtsi:n mits..., xikui itahkoya:n ihkuí:n, ihkuí:n kualtsi:n x'tekpa:na, *hasta** nika:n iahkoltipan kualtsi:n tohtopo:ni. Entó:s kihto:skeh neli moxwitihtok mopili n' ta: xkita sah neli kualtsi:n tohtopo:nik. Ke:mah, xiketsa ya mohkó:n we:we:i pili a, x'ketsa ya mah, kualtsi:n ihkó:n x'tsetselo, x'tsetselo kualtsi:n wa:n tikilwi:s ne: t..., tine:wa:lwi:kili:s sepa ok para nikmatis ox kina:mikik, wa:n komo a:mo kina:miki entó:s tikwi:kili:s a n' koyo:t. Mo:stika, wi:ptika ki:saki:w, kihtowa n' ta: nopili pahtik. Wa:n yo:n kitohtopo:niah, ¿inkuetaxyo ne:n kitopo:niah? Ke:mah n' ta: komo ke:meh i:n, ke:meh i:n nika:n pili itahkoya:n. Ke:mah, ihkuí:n ki:tskiyah, ihkuí:n, ihkuí:n, ihkuí:n. Ihkó:n kite:tekpa:nah, xahxawa:ni m' pili ipanko. Ke:mah kualtsi:n se: kitsetselowa ya, kualtsi:n se: kipampahpachowa ya wa:n se: kita:lilia tsiktsi:n *rehfi:nohtsi:n**. Ke:mah, ke:mah pos neli ne:n ekintsi:n i:n timonohno:tskeh kit neli ne:n de i:n kalanemi:lis tein te:chkui wehwei:n, pilimeh wa:n neli ne: kihtowah pilimeh ke:meh yo:n kua:a:wetsih oso ke:meh i:n moxwitiah wa:n sepa i:n tiwehwei:n komohkó:n timoxwitihkeh. Pero se: sepa ata no: te:kui n' kalanemi:li:s ke:meh yo:n ye:wa ti..., ti..., timolwihtoyah i:ksá: se: tai se: a:t *o** i:ksá: se: tai *este** teihsá: se: kikua ne:wí:n wa:n te:ihtikokowa. Ke:mah yo:n Te:ihtikokoh, te:ihtikokoh. Pos yo:n no: onkak miak taman xiwit se: kimolo:ntia wa:n se: tai komo se: kalanemi:liskuik. Ke:mah, onkak xiwtsí:n. Onkak miak taman xiwtsitsí:n pero mah se: tai pero ne: se: sepa a:mo tikpiyah, nochi tikte:mowah ok. Ke:mah, pos *este** tehwa:n ompaka ne: ne:wí:n tikuih ne: *manzanilla** wa:n se: kipanta:lilia yo:n seki xiwit ata monamaka ne: Kuesala:n, kiliah *este**, *tecedrón**. *Porque** tehwa:n timoskaltihkeh komohkó:n a:ksá: kalanemi:liskuik *Eso**. *cuando** nemia ok ne: nowe:iná:n katka, yeh ya:ya ne:n Kuesala:n wa:n motakowia:ya. Yeh nochipa ya ne:n, kipiaya nochipa ya, ma:ski wa:kik yeh, pero kie:wtok. Xiwtsitsí:n kipixtok. E:mah, kipiaya, kipiaya. Ke:mah. Iwki a ke:meh i:n neh nita..., nitakowaki ta: i:n nikowak ta: n..., nikpiaya de i:n, pero ne: nopiotsi:tsi:n kalakkeh *corral** ke:meh i:n a:mo nietok wa:n ne:chma:tamilihkeh. Ke:mah. Ke:mah wa:n yehwa yo:n nimitsilia neli pos *este** wehka:w pané: nochi ne:n yehwa ne:n nowe:iná:n kipiaya yehwa yo:n xiwit wa:n kipiaya yehwa yo:n xiwit kiliah *tecedrón**. Yo:n kinkowilia:ya na:nomeh tein ne: ahkua:kopa ne: ki..., kiwa:l..., wa:ltemowah. Ke:mah yehwa yo:n, kwa:lkuiah yo:n xiwit wa:n yeh neli yo:n, Tein wa:ltemowah na:nomeh, wa:ltemowah. o:me taman, o:me taman xiwit ne:n te:ch..., te:..., te:..., te:chakaya nochipa ompa tiko:nkuiah wa:n yehwa yo:n x'mana wa:n pos komo mitsna:miki mitsna:miki wa:n komo t'te:mowa toni ne: mitsna:mikis, pero onkak miak taman. Ke:mah. E:mah. Wa:n no: telsenka n' kuali komohkó:n we:itokni:w kikuik yo:n kokolis kalampaya:lis wa:n a:mo ne: wa:n a:mo teh kineki ok wa:n nochi tikchi:wkeh ya n' tein ne: i:pa tikmatih kuali, tein *más** kuali eski xiktikota:li *teja, tejatahko**. Xikoto:na n' *teja** wa:n ne: x'tikota:li, mah kualtsi:n xo:ta, mokepas ke:meh tekoltsí:n Ke:mah x'ta:li a itech se:, se: kaxahpa:s kilwia:yah wehkawkayo:meh, ta: a:man *hasta** ka:n t'piah ok. Ne:, x'te:kili n' a:tsí:n wa:n ompa x'pankalaki yo:n, yo:n *tejacachito**. Ompa x'panta:li ne: itech n' a:tsí:n, kualtsi:n molo:nis, momolokas, momolokas. Ke:mah ne: mah se:wi a n' a:tsí:n wa:n ne:, 'maka ya n' kokoxkeh, mah tai. Wa:n komo a:mo kintamati:lih yeha yo:ni, a:ohpana:t. Ata n' ta: ne: ke:man on..., onkaya *porque** ne: ke:meh yo:n tapiyalmeh telnemiah ata, ta: tik..., teh tikitaka ok eski ne: ka:mpa ma:tahtachkuah n' tapialmeh ata mote:ka n' a:tsí:n komo kiowik. Entó:s yeha ya yo:n xikuiti ika se: tapalkatsí:n, wa:n x'maka n' kokoxkeh wa:n no: kuali tai:s, no: kina:mikis. Komo a:mo kina:mikik i:n tein nikihtohtok, n' tapalkatsí:n tai:k. Wa:n komo a:mo kina:mikik yeha yo:ni ne:, tikuis nokta, noktapahpata. Noktapahpata ne: xoxowik xikue:cho, kualtsi:n takue:chol, wa:n xikmolo:nti, ke:meh eskia yo:n ato:l. Wa:n yo:n ke:meh eskia ato:l, yo:n molo:niti kualtsi:n, ke:mah, x'maka ya n' kokoxkeh mah tai. De yo:n e:yi taman tikpan..., tikmakas komo, i:pa kina:..., ika se: taman i:pa kina:mikiti:w. Ihkó:n nikitaya nowe:ina:n katka tapahtia:ya. Pero neh no:má:n no: kichi:wa ya ok. Ekintsi:n, *bueno** i:n a:man neli tikihto:s mopata ne:n *tiempo** wa:n a:man komo te:chkuik kalanemi:lis se:, se: *este** tsikui:ntok ne:n ne: xola:lpan se: kitati ne:n, Koy..., koyo:..., koyo:ko ya se: yawi. koyo:ko. Pero no:má:n neh nikitaya kichi:waya ok yehwa yo:n tikihtowa ne:n kitatiah neli tsiktsí:n *tejatapalkat**, wa:n ompaka ne:wí:n a:mo n'mati ox no: nanki:xmattokeh nipawí:n se:, se: *este** kiliah texkaltet. Texkaltet yehwa yo:n ki..., no: kitikota:liah wa:n neli tikihto:s tekoltia. Tekoltia wa:n ke:mah kipanta:liah ya itech ne:n ne:n a:t *hasta** tehtsoyoka ne:n ompa se:wi. Ke:mah, ta: xo:tatiw pero. Wa:n ke:mah kikuiti a yo:n ta:la:mat, a:mo n'mati ox tiki:xmati yo:n ta:la:mat moso:sowa ta:lpan, yo:n ma:pisi:ltik yehwa yo:n kima:ye:ktia, wa:n kikui se: tama:tsol kuali wa:n kima:xakualowa, Kima:xakualowa nochi yo:n wa:n yehwa ya ne:n *tejatapalkat** wa:n texkaltet pos ne: *este**, a:pachiwtok a ompa. Wa:n ompa soh kichia se: tepitsi:n ne: ika *mi...**, yehwa yo:n, yo:n a:t tein ompa mote:ka yehwa ne:n ika kaha:wihtiw ne:n xiwit, No: n' ki... wa:n kima:xakualowa. Wa:n ompa ne: kualtsi:n kima:xakualowa mahyá: yo:n *hasta** se:, ika se: ima:kpal ata ne:n, pané: yo:n se: kkue:chowa kualtsi:n. wa:n ke:mah ne: kisa ya, xoxoktia no: n' a:t. Ke:mah, xoxok..., xoxoktsí:n mochi:wa n' a:tsí:n. Wa:n ompa ne: ki:xte:ka ya wa:n ke:mah mah tai a ne:n kokoxkeh. Ke:mah, yo:n no: telkuali. Ke:mah, pero iwki n' ompaka ne:wí:n ne:n ti..., kichi:wayah, ekintsi:n pané: a:mo na:kin xkitili ok. On..., on..., ne: ke:man noch..., nochi yeha n' ke:meh i:n tikihtohtokeh nochi yeha n' tikuiyah, n' wehka:w. Pero a:man tein neli *como que**, a:mo okachi tikuih ok wa:n yeh ka tsa:la:n mo..., tikelka:wah ya. A:mo ke:meh i:n, tein *más** pi:pil ok moskaltiyah, a:mo kimatih ok *porque** nochi koyo:ko ya yawih. Se: pili komo kokolispe:wak *o** se: we:itokni:w, tiowih ne: tikitatih n' koyo:tapahtihkeh. Nochi tomi:n ya. Wa:n ne: ke:man katka kanah, ne:, mah nikihto *como que** a:m..., a:mo tikowayah, tikte:mowah sah. Wa:n yeha yo:n ika ti..., timopahtiyah wa:n tikimpahtia:yah m' pilimeh. Ke:mah. Ke:mah. Pos yo:n neli ke:meh tikihtowa teh, yo:n a:mo mokowa *porque** ne:n *tejatapalkat** pos yo:n kaltsi:ntan i:ksá tapa:ni, wetstotinemi. E:mah, ke:masá: tapa:ni n' tapalkatsí:n. Wa:n neli *noticuidarowa:yah** weh, ta: nikin..., nika:kakia nowei:na:n katka te:chi:ilwia:yah, ta: n' *más** telwehka:w katka xiwtsi:ni n' kaltsí:n. Neh nikitaka ok xiwkal. Wa:n yo:n *tejajtsi:n** komohkó:n ne: yetok ne:wí:n, pero neli no: *xicuidaro**, xike:wa. *porque** n' ta: yo:n pahti mitsilwi:s. Pero sayoh nimolwia:ya neh, ¿ke:ní:w m' pahti wa:n tapalkat? Pero neli *como que** se: pili ka:n se: tamati. Wa: nikilia:ya, ma:, nikilia, ¿pero ke:yeh pos i:n ne:n, ke:ní:w os t'chi:was ika timopahti:skeh? Ay nokone:w kihto:s, ta: yo:n ne: niktikota:li:s. N'tikota:li:s wa:n titai:s, a:mo x'ne:chkuala:nti ne:chwa:lilwihtos. Pero ke:ní:w nikilia n' ta:is wa:n tapalkat, ta: takua:wak, ¿ke:ní:w os n' tai:s? Ka:nah weh kihtowa ta: t'tikota:li:skeh mah xo:ta wa:n ne: tikta:li:skeh se:, itech a:tsí:n wa:n yeha titai:s. Wa:n neli iwki kichi:waya. Ke:mah, wa:n ne:n komo a:mo tei ne:n, *tejatapalkat**, a:mo n'mati ox tiki:xmattok okseki xiwtsitsí:n tein nika:n no: kuali se: kikuis komohkó:n yo:n se: kalanemi:liskui sah. Komo, komo a:mo tei yeha ne:n ke:meh yo:n tl..., tl..., wel a:man a:mo kanah tei, pero ne: ke:man onkaya seki xiwtsitsí:n ne: ma:..., ma:..., ke:meh eskia ihko:ko:ntsitsí:n ima:tsitsi:n. Pero a:mo kanah nikitstok wel a:man. Yeha yo:ni mah se: kimolo:nti wa:n mah se: tai. Pero ekintsi:n a:mo wel nikwa:lkuik *porque** a:mo kanah nikahsik n' ompaka ne:wí:n. ¿Ke:ní:w mono:tsa yo:n xiwtsí:n? Ka:n sake:ra nikelna:miki ok. Kil..., kilwiah ta:l..., ta:lpanmowila:naxiwit, ta: ta:li:xko mowila:na. Pero a:mo ne:, a:mo yeha n' ta:la:mat, no: seki, a:mo nikelna:miki ke:ní:w mono:tsa. ¿Ke:niwki ne:n ixo:chiotsi:n?, xa: niki:xmattok. Ne:, ihista:k, mowila:na n' xiwtsí:n wa:n ne: tsikitsitsi:n ima:tsitsi:n, wa:n ista:k n' ixo:chiotsi:n. Ne: ke:man semi onkaya pero ne: tikita n' a:man ne:, yo:n a:t ika tekitih, a:mo tei, poliwi. Ke:meh eskia nochi wa:ki wa:n a:mo selia ok. A:mo yehwa yo:n seki tikiliah tu:sankua:e:wat, yehwa no: mowila:na ta:lpan wa:n ihista:k n' ixo:chio. Iwkitisneki a ata, a:mo n'mati ox tiki:xmattok yo:n se: kikua n..., *bueno** nipawí:n tehwa:n tikuah, kiliah pachkilit. Yo:n ihista:k. Ihista:k n' ixo:chio, semi pisi:ltik wa:n mo..., moso:sowa ta:lpan no:. Wa:n itech se: itasa:l semi te:kui. N' it..., n' iteyo ihwa:k chika:wtok. Semi te:kui, semi mopilowa itech se: itasa:l komohkó:n telonkak yo:n xiwtsí:n. Mowila:na wa:n ne: Ke:mah. ka:mpa, ka:mpa yo:n yankuixtok tekiti:lah wa:n pe:wa taxiwyowa ya ata, neli sa kualtsitsi:n ixiwyotsi:n. A:mo, a:mo nikelna:miki ke:ní:w mono:tsa, xa: neli mahyá: yehwa ya i:n tikihtohtok. Xa: yehwa ya eski, sate:pan ne: kuali tikitaskeh, nimitsne:xtili:s. wa:n tite:chili:s ox, ox yehwa. Ke:mah, komohkó:n yehwa ne:n Ke:mah, tikwa:lkuis, tikwa:lkuis. *Eso**. Ta:ta:man toka:it ne: ti..., tiki:xmatih ika i:n xiwit tein nika:wí:n onkak. Pero ompa neli nipawí:n tehwa:n tikiliah tu:sankua:e:wat. Ke:mah. A:, tu:sankua:e:wat. Pero n' ompaka ne:wí:n tehwa:n a:mo tikuih pahti, tak a:mo se: kimati *este**, pos *de que** a:mo, a:mo a:kin te:ilia wa:n neli ne:n ke:meh i:n toxola:lwa:n ta:tamameh pos *este**, ta:taman ne:n te:chiliah ne:n xiwit, pos yehwa sah se: kimattok. Ke:mah, yeha sah, yeha sah. Ke:mah. Ke:mah, de n' kalanemi:lis pané: yeha, pané: yeha sah kilia. Ke:..., ke:mah ta: neje:n, pos ne:n, onkak miak, onkak miak taman, miak taman pahti, soh moneki mah se: mah se:... Sayoh mah se: kima..., mah se: kelna:miki. Ke:mah, ke:mah *porque** yo:n, Mah se: kelna:miki. yo:n... Pero yeha yo:n tein nimits..., nimitstohto:ka:ytilih, tohto:ni n' tikuik, komo nochi yo:n timomakak[tikmakak] wa:n a:mo teh kineki ok, yeha yo:n pahpatatsí:n mah se: kikuecho wa:n mah se: kimolo:nti koma:lko. A:mo, ka ko:mit tikmanas. Wa:n takue:chol wa:n tikte:..., ne: tiketsa n' koma:l wa:n ompa tikte:ka. Mah mo:molo:ni kualtsi:n, molo:ni. Ke:mah tiki:xtiaya wa:n ne: tikta:lia ya itech *taza** wa:n mah tai a n' kokoxkeh. Ke:mah ne:n..., ¿wa:n yo:n xoxowik m' pahpata n..., Xoxowik, xoxowik. se: kitewa:tsa? Se: kiteki ne: ka:mpa pilkak wa:n x'tehteki pisi:ltik. Wa:n tiktehteki wa:n ke:mah xk..., mah se: kkue:cho. Mah se: kkue:cho ika tsikitsi:n a:tsí:n, tetsa:wak, wa:n ke:mah x'te:nexwi, n' koma:l ne: mah kawa:nto ya. Ke:mah, ompa xikte:kati a. Kualtsi:n x'ma:nelo, x'ma:nelo, mah kualtsi:n oksi, *cuando** kua..., kualtsi:n te:..., te:tetsa:wak wa:n x'maka ya n' kokoxkeh mah tai. Ke:meh eskia yo:n ato:ltsí:n tetsa:wak, mah tai a n' kokoxkeh. Pos nipa:wí:n tehwa:n no: t..., kichi:..., kichi:wayah ok, ekintsi:n pané: a:mo kachi nikita ok kanah. Ta: a:man pané: a:mo kichi:wah ok, ta: neh nikitaya no..., nomona:ntsi:n katka ihkó:n tapahtia:ya. Ihkó:n kichi:waya. Ke:mah, pos ompa nipawí:n yo:n *este** tikihtohtok teh no: kichi:wayah. Neh nikitaya. No:má:n kichi:waya ok pero, i:n sa:te:pan a:mo, a:mo kichi:wa ok se:..., pero ompaka ne:wí:n tehwa:n tikiliah koma:lato:l. Pero yeh yo:n a:mo, *bueno** yo:n a:mo, amo okachi *este** ni..., a:mo nikmati, n'mattok kuali kikuih komo a:ksá: estsompi:lti. Pero a:mo n'mati n' kalanemi:lis ox no: kitai:ltiah. Pero yehwa yo:n koma:lato:l kichi:wah n'mattok, ko:yah *este** ne:n tsi:katao:l. Pero y..., pero yeh tsi:kat. Tsikatao:l n' ko:yah, Yo:n tsi:k..., tsi:kat. wa:n ke:mah kitewa:tsah koma:lko, wa:n s..., sepa kualtsi:n tewa:ki a ke:mah, kikue:chowah metako. Kikue:chowah kualtsi:n alaxtia neli tikihto:s, kualtsi:n ika tsiktsi:n a:t kaha:wihtiwih wa:n ke:mah kit..., ki..., tetsa:wak moka:wa kualtsi:n alaxtsí:n, wa:n ke:mah ne: *este**, nochi, nochi yo:n *este** ki..., kite:mowah se: koma:l mah yankuik, Yo:n ko:mal yankuik ne: tikihto:s neli n' teh kitikoketsah mah ne: kitiko:..., ki... kit..., kita:liah ne: itech n' tiko:mit, mah ka:kawa:nto wa:n ke:mah ne:n kalaxohtokeh ne: yehwa yo:n tao:l tatewa:ts wa:n Ke:mah, ke:mah. kualtsi:n kalaxohtiwih wa:n neli kiaha:wihtiwih tepitsi:n mah tetsa:wak ki:sa wa:n alaxtsí:n, wa:n ke:mah kitamikue:chowah ne: ki..., kipante:..., kipa:nte:kah ya n' koma:li:xko. Wa:n koma:li:xko wa:n ne:si pané: nikelna:miki *que** yo:n olo:t n' tein, n' tein moka:w n' tein ki..., kio:xkeh ne:n tao:ltsí:n, yehwa yo:n olo:t kikuih ika, *oorque** a:mo kikuiah ne:n *cuchara**, ta: ika olo:t n' kima:nelowah. Ika kima:nelowah. Kima:nelowah, kualtsi:n molo:ni, Ke:mah, ika kima:nelowah. wa:n ke:mah molo:ni ne:, totoktsí:n ke:mah tai a ne:n, N' a:kin mokokowa. A:kin mokokowa pero yo:n a:mo n'mati ox no: kipahtia n' kalanemi:lis *o** sayoh estsompi:l. Yo:n a:mo ni..., a:mo nikye:kmati ke:ní:w yo:n, pero nikmattok neli ke:ní:w yo:n yo:n kichi:wah yo:n, yo:n no: pahti, no: pahti, pero neli tehwa:n tikiliah koma:lato:l, pero No: pahti, no: pahti. soh achi taman we:we:lik. Tak ke:mah yeh, no: taman we:lik neli eski. Ke:mah, pos ta: ke:meh yo:n teiliah ata ne:n tokni:wa:n ta: pahti i:pa a:mo we:lik. Neli. Ke:mah, ta: kihtowah *este** teihsá: takualtsí:n *o** teihsá: tein titaih yeh we:lik *porque** tsope:k, pero ke:meh i:n pahti, pos i:ksá: achi *Eso**. chichi:k, tete:lik *o**, Pero..., san tein a:mo, *este**..., pero neli taman we:we:lik wa:n yehwa yo:n ato:ltsí:n neli taman we:we:lik. Eski no: tiweli n' teh tikchi:wa ne: yo:n E:mah, ihkó:n no: nikitaya neli kichi:wah pero a:man neli tikihto:s teh a:mo tikchi:wah ok. Pero yo:n nikmattok ke:ní:w n' kichihchi:wah. Sayoh *porque** ne:, neli weh ke:meh yekintsi:n tikihtohtokeh, komo se: pili *o** se: we:itokni:w mokokowa niman tiowih ne: ka:mpa koyo:tapahtihkeh tikuitih m' pahti *o** t'wi:kah n' kokoxkeh wa:n wa:n mahyá: tikelka:wah ya n' tein ne:n i:pa achto, achto ne: tikchi:wayah. Pero yo:n tel..., telkualtiya no:. Ke:mah wa:n, a:mo n'mati n' teh ox tiki:xmattok yo:n *este**, seki xiwit, yo:n no: kikuiah para yo:n a:mo, a:mo n'mati, tak no:, xa: no: kipahti:s n' kalanemi:lis pero pané: *porque** k..., kikuih om..., ompa nipawí:n okachi para nexwitil no:, ke:meh i:n se: wehwei:n ata seki xiwit monamaka ne: Kuesa:la:n, tak ne: ahkua:kopa n' kwa:lkuite:wah ne:n tanamakanih. Ompakawí:n. Yo:n kiliah *epaso:zorrilla**, a:mo n'mati ox tiki:xmattok. Ke:mah, yo:n no:, no: kualtia para nexwitil wa:n no: kualtia para nemowtil. Yeha yo:ni. Wa:n no: kualtia mohkó:n yeha yo:n tikihtohtok n' teh ne: de, para estsompi:l no: kualtiya. Mah se: kimolo:nti, yeha yo:n *epaso:zorrillo**, wa:n *laurel** wa:n ne:n *manzanilla** wa:n sakatechi:chih[sakatechichi:k], wa:n yo:n, yo:n *marrubio**, mah se: ki..., se: kisehsentili tsikitsitsi:n, tsikitsitsi:n nochi wa:n ke:mah ne: mah se: tai a, sayoh neli chika:wak ki:sa, neli *fuerte**. *Porque marrubio** telsenka ya n' chichi:k. telsenka, telsenka n' chichi:k, pero tel kuali pahti para kalanemi:lis, *hasta** para estsompi:l no: kuali. Pero mah, mah de miak taman ya *como que** xiwtsitsí:n. Ne: ke:man semi tikuiyah yo:n, pero a:man i:n pi:pil ka:n kinekih tai:skeh n' chichi:k, a:man ne:, yekintsi:n a:mo nikwa:lik n' tein yo:n ke:mantika nikwa:lkuiya. Ne:, a:man yeha ni..., tikimakah. Ke:mah, ke:mah. *Pues**, a:mo n'mati ox tiki:xmattok ok oksé: xiwit ok para ne:n kalanemi:lis oso nochi a. Neh pané: n' tein yo:n, pané: nochi yehwa sah ne:n tein neh nikmattok. Ke:mah. Ke:mah, pané: yeh..., pané: yehwa sah neli. Wa:n yo:n tein no: telkuali weh yo:n *misto:nreal**. Yo:n... Yo:n, pero ne: a:mo kachi, *como que** ne:, nikelka:w ekintsi:n ka:n n'wa:lik ta: neh nikpia *mata**. Nikpia *mata**. ¿Wa:n yo:n no: se: kimana? No: se: kimana wa:n se: tai *tecito**. No: yehwa ne:n kalanemi:lis kipahtia. *Eso** yo:n tel kuali para kalanemi:lis, para se: mihso:ta no: kuali. Pero a:mo teihsá: iwa:n sano ise:lti sah. Se: *rollito* se: kima..., se: taki:tskiltsi:n se: kimana, wa:n ne: komohkó:n we:i tokni:w ihkui:kui:ntsitsi:n ika we:weyak, ta: mahyá: komekatsí:n. Ihkui:ntsitsi:n, na:wi *ca...**, na:wi *pedacitos** ihkui:ntsitsi:n. Tikma:kelpachowa wa:n tikpa:ka wa:n tikmolo:ntiya wa:n mah tai a ne:n kokoxkeh. Wa:n mohkó:n pili ok ne:, o:me sah ihkui:ntsitsi:n, o:me, o:me, o:me tako:tsí:n ke:meh eskiya, wa:n mah molo:ni wa:n x'maka mah tai a. Ke:meh i:n se: sepa teihsá: kikuah wa:n kinihtikokowa wa:n kalanemi:liskuih, yeha yo:ni ne:n ika tikimpahtiyah. Ke:mah. Neh niki:..., niki:ilia neh ne: nosiwa:mon, nikilia, *mientras** titsikui:ntos koyo:ko nikilia, achtopa xikmolo:nti ne:n pahti. Komo kina:miki a nikilia, pos a:mo tiow ok. Wa:n ke:masá: neli *como que** yeha sah n' kimpahtia, a:mo kachi kiniwi:ka. Ke:mah, wa:n pos seki te:ilwiah ata ne:n nika:wí:n *que** ne:n, ke:meh i:n pilimeh no: iwki mo..., moihtimatih, komo pe:wa tikinimaka xiwpahmeh ne:, ika xiwpahmeh sah pahtih wa:n komo pe:wa tikinwi:kilia ne:n koyo:tapahtihkeh pos no: iwki momatih n' kihtowah. A:mo se: kimati yo:n ox neli *o** i:pa A:mo, n' ta: tak nimolia xa: neli *porque**, ika... tikin..., tiseki:meh semi tikuih ne:n ma:se:walpahti. Koyo:pah pané: a:mo te:chna:mikis neh n'mati kit. *Porque** neh ne: se: *tiempo**, ne:chilwia:ya n' koyo:t, koyo:tapahtihkeh, ta: teh *tidiabético** kihtowa, teh tikpia kihtowa nejí:n kokolis. A:it, nikilwia. Kihtowa, ke:mah. Ata yo:n te:..., te:ki:xtiliah se: iesyo ata nika:n se: i:mako, wa:n, wa:n yo:n ne:chilihka yeha yo:n kokolis nikpiya, wa:n nikua:s sayoh se: wa:n tahko n' taxkal, a:mo nitakua:s ok. Se: wa:n tahko sah nikua:ti n' taxkaltsí:n wa:n taga:t..., *cada** me:tsti mah niyow ne:n tapahti:noliya:n. Ne:chwa:lmaka m' pahti. Neli ata, pos neh ne:, de a:mo se: tamati tak, se: kikua yo:n pahti. Wa:n ka:n neli yeh nikpiaya. Ne:nke:n ya *más** ne:chmiktiya. Ne:, ihkó:n i:pa pané: a:mo n'mati a:mo n'nekia nikua:s yo:n pahti pero, ne:chiliwia ne: nota:to, kihtowa xikua kihtowa, ta: tak ne: mitsakakeh xikua. *Pero a los** nochi nika:wa nikilia, *lo que** tein tikua:skiah tapalo:l nikilia, a:mo sen taman ok nikua:ti nikilia, iwki sah nietoti. Nikua:s sayoh ne: kalawa:sah, wa:n ta:lkamoh, wa:n *habas, pero** a:mo poye:k, iwki sah. Wa:n a:mo ke:man ntai:s ok tsiktsi:n teihsá: tsope:ka:t. Iwki ya yo:n, iwki n..., iwki nietok wa:n se: wa:n tahko n' taxkal nikua:ti. *Bueno**, pos iwki a. Wa:n ompa ne: a:it ke:ní:w ya, pero n' ta: nimaya:na pero, iwki ninemi, iwki ninemi, wa:n pahti *n'seguirowa** nikua. A:mo nankineltokaskeh, kuali nane:chili:skeh xa: name:chkahkaya:wtok, pero neh n'mattok *porque** neh *ne:chpasa:roh**. Ne:, nikitaya ke:meh i:n tit, komohkó:n yo:n yowak a wa:n xo:tak a n' tit, ma:s iwki nikochik a, n' ta: ka:n ntakua n'mattok, iwki nimote:k a, nikochi a, Pero nihsatiki:sa n' ke:meh nimaya:na, pero nitelmaya:na tel senka ya, nikua:skia ma:s sese:k, ma:s iwki. Ne:, nime:wa wa:n nikita ne:n tit ke:meh ne: pero telwe:ika ihkui:ni, pero tapochi:ntok ke:meh ne: a:mat. Pero *we:irueda** ihkó:n yetok, tapochi:ntok. A:m..., to:n nikchi:waya, n' ika nimoka:w a, komo nimikis mah nimiki a tak, a:mo ne: ni..., nita:ya:ya ok, ne: a:mo nikua:ya, nimoka:waya mah a:mo ntakua. Nime:wtiki:sa wa:n nikui n' taxkal ma:s sese:k nik..., nikma:kelpachowa wa:n niktanteki yo:n taxkaltsí:n wa:n iw..., iwki weh nimosenka:w, komo nimikis mah nimiki a. Nikwahkalowa se: *pocillo** kahfe:n wa:n nitai. Wa:n ika, ika yo:n taxkaltsí:n ika nikua. Nikua se: taxkal, nikua:s n'tami:s a, poli:wi ne:n ke:meh yetok, ihkó:n yowi, yowi. Ata ke:meh yo:n tila:wka:tamixowa wa:n tikitas pané: mahchi:wa. Ke:mah, ne:, nikui o:me taxkal, nikua:s o:me taxkal ika se: *taza** kahfe:n, nitai:k a wa:n n'tamih yo:n taxkaltsí:n, moka:wa ke:meh yekintsi:n ntachi:xtok. A:mo nankineltokaskeh, yo:n pahti iwki nika:w. Iwki nika:w, a:mo nikuah ok wa:n sepa niahka ok ne: ka:mpa niow *noconsulta**, ne:chilia n' tapahtihkeh, kihtowa ne: ekintsi:n kihtowa a:mo teh *material** kihtowa, mo:sta xiow Kuesala:n kihtowa, wa:n ompa mitschi:wili:skeh n' *estudio** kihtowa *porque** nika:n kihtowa a:mo tei *material**. A:, nikilia, ka:n tei. Kihtowa, a:mo, mo:sta xiow kihtowa. Nikilia a:mo nikilia, nia:ti a:man. *Porque** a:man nikilia i:pa niow, nikilia. Yo:n nitahtanik *permiso** n' ka:mpa ntekiti ampó:n Kuesala:n, ke:meh ne: ka:mpa tapahtia:nih ma:se:wal titekitih, wa:n yo:n *rato ne:chtocarowa:ya noguardia**, entó:s nikilia a:man niow *porque** nitahtanik *permiso, por eso** nika:n nietok. *Porque** nikmattok a nipanowa nika:n *consulta**. Kihtowa, ne:chihkuilowilih no: se: *pase**, kihtowa para mo:sta. Neh a:mo nimoka:w, ta: neh niwa:lah. Wa:n niehkok ne: ka:mpa tapahtilo:niya:n, wa:n pe:wak nikilia ne: siwa:t, kihtowa, i:n kihtowa para mo:sta. Ke:mah, nikilia, pero ne:chilwihkeh para mo:sta, nikilia, pero ke:meh i:pa nitekitiki nika:n, nikilwia entó:s neh niwa:lah. Entó:s kihtowa xpano ne:, *a ver** toni mitsilwia n' tapahtihkeh. Nipano:k. Kitak. ¿Wa:n ke:yeh?, kihtowa, ta: i:n para mo:sta twa:la:skia. Ke:mah, nikilia pero ke:meh n'pia tekit nikilia n' ampo:ni a:man nikilia, entó:s ika niwa:lah ya. Ne:chpano:ltih. Ne:chkui:lih no:..., ne:chiki:xtilih noesyo wa:n kie:wak, kihtowa ox niman tia:ti. Nia:s nikilwia *hasta las dos**, nikilia. Pero, ne: ke:man tiki:sayah *las dos**. Ta: a:man tiki:sah *más** tayowa ya. Tiki:sah *las cuatro**. A:, *bueno** kihtowa. Ne:, neli, Ni..., niahki. Kihtowa xiow..., xwi:ki *las dos** kihtowa. Nikilia *bueno**. Pero yo:n ka:n nikmati, ox neli ihsiwka n' kiitak yo:n noesyo oso ke:ní:w yo:n, ka:n no: nmomaka *cuenta**, ne:, niwa:lah yo:n tayowaya, Kihtowa, ¿wa:n a:koni kihtowa mitsmakak i:n *estudio** mitschi:wilihtok? Nikilia *doctor** ka:mpa *nopueblo**, Cuauhtamazaco, nikilwia. Kihtowa, wa:n ke:yeh kihtowa sayoh mits...., sayoh kihtowa mitsmakatok kihtowa i:n *receta** kihtowa wa:n a:mo neli t'pia kokolis. Ka:n neli, kihtowa. ¿Ke:yeh kihtowa timotahyo:wi:ltihtok? Wa:n pe:wak nikilwia ya ke:meh i:n teh nimitstapowihtok, ke:ní:w nikmachilia n' komo a:mo nitakua. Ne:chilwia, kihtowa a:mo x'chi:wilihto *cuenta**, kihtowa, ne:, teh xtakua *parejo** kihtowa. Takua kihtowa, ke:meh tmotekipanowa i:pa. Pero komo a:mo kihtowa, timikiti. Ekintsi:n kihtowa tikokoxkeh ya kihtowa. A:mo ihkó:n katka yekinika tiwa:la:ya. Entó:s nikilia a:mo mela:. A:mo kihtowa, ki:sak chipa:wak kihtowa *mosangre**. *Bueno**, pos iwki a. *Hasta** yo:n to:nal a:mo, nika:w m' pahti *hasta para** a:man. Pero neh nitai:k, seki ne:, seki xiwit para yeha yo:n kokolis. Neh, a:mo n'mati ox n'piya, pero ne: achto ya i:pa, ne:chilwihkeh ika nikpia yeha yo:n kokolis, neh nitaya:ya xiwpah. Nankimatiskeh ton xiwyo, ne:, a:mo nikwa:lkik, pero ne:, tiki:xmattokeh *porque** nochi nika:n tikayo:meh, xo:no:kowit, tein yo:n ista:k n' ixo:chiyo. Wa:n ne:n chi:kikisxiwit. Yeha yo:n mah se: kimolo:nti. Yo:n ne:chilwih, se: ta:to ne:wí: kayo:t *por**, pané: Buenavista, ox a:it ka:nikawí:n. Se: ta:to nemiya niki:itaya ne: tia:nkis, kinamakaya m' pahti de a jueves. A:man a:mo nikmati ox nemi ok. Ox wi:tsa, niwi:witsa neh de a jueves wa:n a:mo ke:man nikita ok. Ne:, yeha yo:n ne:chnawatih. Ne:chmakaka tahko *litro**, nikowilih. Wa:n *después** ne:chilwia, kihtowa ka:n *importa** tik..., tiwi:tsa kihtowa komohkó:n ne: a:mo tike:manti, yeha i:n wa:n yeha i:n x'te:mo kihtowa wa:n x'molo:nti wa:n xtai. Komo tikpiya, komo a:mo tikpiya, kihtowa pero ika yo:n kihtowa a:mo ne:, a:mo tehsá: ok mitschi:wili:s. A:mo te:kokoh kihtowa i:n xiwtsí:n. Wa:n yeha sah nta:taya:ya, nta:taya:ya. *Hasta** a:man, a:man, *hasta** no: wehka:w a nikelka:w. Ke:mah. Ke:mah, pos neli ke:meh i:n *este** timonohno:tstoyah, neli ne:n i:ksá: i:n tiowih iwa:n koyo:tapahtia:nih wa:n i:ksá: no: mopolowah wa:n neli ke:meh yo:n tikihtowa n' teh, te:makah pahti tein a:mo yehwa ne:n te:na:mikiskia *o** i:ksá: ke:meh yo:n, tak ihsiwtokeh no: x'mati ke:ní:w yo:n, mopolowah wa:n *pues** yehwa ika ne:n ahachichi tak ne:n i:n nika:n xiwpahmeh tein tehwa:n ti..., tiki:xmattokeh, pos no:, no: kuali mah se: kikui pero neli n' kuehmol tein yo:n ye:wa ti..., timonohno:tstoyah, pos i:n, nochi i:n tamati:lis tein tikmattokeh de i:n xiwmeh, yo:n a:mo ihkuiliwtok. Yo:n sayoh ti..., timolwihtiwih, iwki ke:meh i:n timoskaltihtiwih ti..., timolwihtiwih, wa:n ahachichi tikitstiwih. *Porque** yehwa yo:n neh nimitsilia:ya. Ke:mah, yo:n... miak taman pahti, nikitaya neh ke:ní:w n' kichi:waya yehwa nowe:ina:n katka. No:má:n no: kichi:waya ok. Pero yehwa yo:n *este** noa:wiwa:n, a:mo a:kin *este, bueno** tein yeh *como que** isiwa:pi:pilwa:n, noa:wiwa:n, a:mo a:kin mone:xtilih. Sepa ne:n siwa:montinih no: tein etokeh a:mo no: aki:n mone:xtilih. *Enton...**, nochi yo:n, nochi yo:n pahti, iwki poliwtiah wa:n tak iwki poliwiti *porque** yehwa ne:n pos ne:n no:má:n neli no: kichi:waya ok, pero ekintsi:n a:mo kichi:wa ok wa:n ke:meh a:mo ihkuiliwtok nochi yo:n tein tikmattokeh, Ahmo ok. pos iwki poliwtiw. Wa:n yehwa ika ne:n, ke:meh yo:n teh tkihtowa:ya semi moneki ika m' pi:pil a:man, pos mah se: kinine:xtili wa:n mah se: kinilwi ke:ní:w ne:n timopahtiah nika:wí:n, ke:ní:w n' tikpahtiah yehwa i:n ekintsi:n pos e:..., xkita ti..., tiwehka:wkeh semi wa:n sayoh se: kokolis n' ika timonohno:tskeh, sayoh kalanemi:lis. Ke:mah, ke:mah. ¿Wa:n ke:yeh? *Porque**, Ke:mah. tikitstokeh *que** ika nika:n pos tikpiah miak miak, *este** miak taman pahti tein Miak, miak. seki a:mo nochi se: ki:xmati *o** seki yo:n teh tikihtowa achi owih se: kichi:wa, entó:s ika yo:n, a:mo ne:, tikihtowa, tikihtowa n' teh, Pos nochi owih, yo:li:k. yo:li:k, yo:li:k. Entó:s yo:li:k tikchi:wati m' pahti, kachi kuali titsikui:nte:wa ne:, tikwi:kilia ne:n Yo:lik, yo:li:k. Koyo:tapahtihkeh. koyo:t. Tikwi:ka tepitsi:n tomi:tsi:n, tikixta:wilia wa:n yetok ya. Ke:mah, yetok a, a:mo... *Como que** mah nikihto, tikowihitah a. Tikowihitah para ttekitiskeh kalihtik t'chi:waskeh yo:n nepahti:lis, *mejor** tiowih seko. ¿Pero to:n *pasarowa**? Ti..., tika:watih n' tomi:ntsi:n. Ke:mah, ke:man neli n' ke:meh yo:n kit *este**, *pero pues este** no: kuali a ika i:n ma:se:walpahti mah a:mo poliwiskia, *Pues** yehwa monekiya. wa:n mah *este**, mah ti..., timolwihtia:ka:n ke:meh, ke:meh i:pa *este** ne: ke:man ne:n *pues** e:..., wehka:wkayo:meh kichi:wayah *porque** i:n, i:n pahti tein ekintsi:n tikmattokeh yehwa:n yo:n i:pa no: kimattoyah, yehwa ika ne: ekintsi:n tiwelih. Ke:mah, yeha n' ika te:chiskaltihkeh, te:chpahtia:yah. Ke:mah wa:n pos moneki mah se: kita sah. Pero neh nimitsilia, neh a:mo, neh a:mo nitapahtia kit, nio:n tei, a:mo, *casi** ompa ne:n, nochi ne:n ka:mpa neh ninemi pos a:mo a:kin, nemi ika yo:n, *este** mah mah tapahti. Sano neh i:pa, sayoh ni..., nikitaya ne:n ke:ní:w kichi:wa no:má:n, yehwa ya nowei:na:n nikitaya nochi toni ne:n, ke:ní:w n' kichi:wa wa:n ke:ní:w n' kipahtia se: pili ikokolis, wa:n pos moka:wti:w se: ikua:ko. Wa:n yehwa yo:n a:mo se: kelka:wa, Ke:mah. Se: kelna:miktok. Se: kelna:miktok wa:n yehwa n' ke:meh i:n se: molia, komo a:mo se: ye:ktatsi:ntoka. *Porque** neli ihwa:k nemia ok neh nowe:ina:n katka, neh i:ksá: niko:nkalpanowa:ya, wa:n *pues este**, ke:meh i:pa *este** chika:wak a katka, neh n'tahtania:ya. Nikilia:ya, ke:ní:w i:n tikchi:wa, ke:ní:w mono:tsa yo:n xiwit, ox se: kimana, ox se: kixka. Wa:n yehwa *de que** pos tikitah ika ne:n ta:tomeh, na:nomeh, *de que** pos *este** yehwa:n, pos chika:wayah ya, kwelitah te:ilwi:skeh. Ke:mah. Kwelitah ne:, *Porque** komo a:mo se: kihtowa n' tein tikmattokeh, te:... ne: teha:n titamiskeh wa:n nochi tikwi:kah. A:mo teh moka:wa. Wa:n komohkó:n tikihtowah, ke:meh ekintsi:n nika:n titahtohtokeh, pos ne: tein teha:n tikmattoyah panowa itech se: *persona**. i:n se: tokni:w a yeh kis..., kis..., kikuis a *porque** ne:, teha:n a:mo tietokeh ok. Pero yo:n, yo:n nepahti:lis mah a:mo poliwi, mah a:mo tami. Ke:mah, yeh ka yo:n moneki mah se: motapowi. Ke:mah. Neh *siempre** nikinilwia ke:meh i:n akahsa:meh ne:chkalpanowah, ompa nikinilwia tohto:ni n' kuali. Ke:mah, kachi kuali mah se: molwi wa:n wa:n pos *este**, ihkó:n a:mo, a:mo ne:, a:mo poliwis, ta: iwki ne:, iwki yo:ltos, ma:ski ke:meh i:n tikihtowa tehwa:n a:mo tisenemiskeh. I:n mo:sta, wi:pta, i:pa ti:xpoliwiskeh nika:n, pero nochi yo:n tamati:lis tein tikmattokeh, tein te:chilwihkeh seki:n pos iwki timopano:ltilihtiwih. Ke:mah. Ke:mah wa:n No: ke:meh nikinilia neh nopi:pi:lwa:n, nikilia pos n' teha:n ne:, pos iw..., neh ni..., a:mo ninemis nochipa, pero nankimattokeh a to:ni wa:n to:ni n' tikuih, amopili:wan sepa nikilia xkintapowi:ka:n nikilia para mah ihkó:n, miakiya, *porque** komo a:mo nikilia tamis wa:n de neh nitami nikilia no: tami. Ke:mah. Ke:mah, *pues** tasohka:matik miak na:no i:n ti..., timonohno:tskeh, xa: *este**, xa: ne:n *pues** ti..., tikmat..., tikmattok no: seki xiwmeh, seki kokolismeh pero sate:pan ti..., sepa timonohno:tsaskeh. Sate:pan ya. Ke:mah, sa:te:pan ya. Ekintsi:n timonohno:tskeh nochi i:n kokolis mono:tsa kalanemi:lis, nochi ke:ní:w ne:n Ke:mah. se: ki..., se: kipahtia wa:n toni n' tikuih, toni ne:n titaih. A:man sayoh ne:n *pues** ne:n toto:ka:y wa:n toxola:l. Neh nimono:tsa Eleuterio Gorostiza, nikayo:t nika:n San Miguel. Neh n..., neh nimono:tsa Cristina Vázquez Hernández, de Xalpantzingo.