Ne: teha:n, teha:n, neh nikchi:wa n' ompa ne:, *porque** neh semi ne:, wela:xka:n a:xka:n semi ika, ika ni..., nikchi:wa yeha yo:n tekit wa:n *que** nietok kalihtik. Ne:, *primero**, kikuih se: wapaltsí:n, yetok i:pa *como que** i:pa, i:pa yeha n' ite..., itekiw. Tikta:liyah ke:meh i:n, *mesai:xko** ihkó:n tikta:liyah, wa:n ke:mah ne: tikuih ya n' ikpatsí:n, tikuih n' ikpatsí:n ihkó:n tikwi:wila:nah, tikteh..., tikiliah n' teha:n tiktehte:kah. *Bueno** pos yo:n tiktehte:kah wa:n tikpowah, komohkó:n tsikitsi:n eski n' tahkit, ne:, no: tepitsi:n sah n' tapowal, a:mo miyak. Wa:n komohkó:n t'chihchi:watih se: *rebozo**, *como que** tikihtowah ne:, tikihtowah *como que** se: ma:mal, ne:, tikchi:..., ti..., se: ma:mal tikchi:watih, wa:n t'nekih mah, mah pata:wak, tik..., tikuih ne: se: *ciento** ika sempowal. se: *ciento** ika sempowal de miyak, pero de weyak, o:me powal wa:n ma:kui:l. O:me powal wa:n ma:kui:l de wehka, wa:n de miya:k n' *hilohtsi:n**, n' ikpatsí:n de miyak tikuih ne:, ne:, se: *ciento** ika o:me powal wa:n ma:kui:l. Ke:mah, yo:n ihkó:n tik..., tikwi:wilanah wa:n tik..., tiknekualo:tihtiowih para kuali ne: tik..., tikta:lili:skeh ya sepa seki n' kowtsí:n. Yo:n tima:tamih, tikpowah n' kanachi, ahsi a no: se: *ciento** ika o:me powal wa:n ma:kui:l, ke:mah ne:, tik..., tikta:liliyah *cuando** tima:tamih a, tikpano:ltiliyah ihkuí:n se: *hilo**, ka:mpa, ka:mpa ihkó:n *mocruzarohtok** tikpano:ltiliyah se: *hilo** nika:n wa:n se: *hilo** nika:n. Tikilpiyah *lo que** ke:meh t'pata:wati:wih, pero n' yo:n *hilo** kitsakuilihtok ne:n ka:mpa mo..., ihkuí:n mopatilohtiyah. *Bueno**, ne: sentapal no: *igual**, *como que** t'chi:wal o:me i:xkelpach ihkuí:n. Ne:, ke:mah ne: seko no: iwki n' tikchi:waskeh, wa:n tiki:xtiliyah ya ne:n ka:mpa tiktehte:kkeh, tikta:liliyah ya n' ohtamimil. Ohtamimil tikilwiyah ka:mpa ihkuí:n tikna:lpano:ltiyah, wa:n tatahko m..., *como que** moka:wa ya n' kowtsí:n, paniá:n ya n' *hilo**. Ke:mah ne:, ne: *hasta** ne:wi:ni tiktan..., tikte:mpilohkeh se: *lazo**, oh..., o:me, ohka:mpa *como que** ihkó:n yetok. Ke:mah yo:ni, pero ne: *que** tikchihchi:wkeh ya i:pa yetok a ne:n tikchihchi:wkeh n' toxi:yo:..., n' toxi:yo:kow, wa:n totso:tsopa:s, wa:n toa:kasolo:ni, wa:n *aguja** wa:n ne:, ne:, n' kua:it. N' kua:it tein ika timotahkokui:lti:skeh. Ke:mah yo:n ne:, tikmela:wah ya, nochi ne: seko sah n' tata:lih ya, wa:n wi:tsa ya ne:n, nikuiti a noikpal para ika nimota:li:s, Ke:mah, nimota:liya ya, nikui:lti:ti a n' *hasta** ne: ka:mpa etok *lazohtsi:n**, ka:mpa tikilpiyah n' tikiliah teha:n tomekamaxal, ka:mpa tikta:liyah ne:n ohtamimil. I:n, ke:mah tiki:xmela:wah a. Ke:mah, tikohtsakua:stiyah, sepa se: kowtsí:n ihkuí:n tai:xko tikta:liliyah wa:n tikilpitiowih a, seh se: *rollito** tikuih para tikilpiyah n' i..., ne:n ikpatsí:n, para a:mo wehweliwis, ke:meh yo:n tima:tamih tina:lki:sah ke:meh pata:wak, wa:n ke:mah ne: tiktsonkepah, ka:mpa yo:n tikilpihkeh ompa ya n' kikuis ne:n, ne:n *lazohtsi:n** tein ne:n, ne:wí:n yetok. Tein ne: ompa ne: yetoya nikwa:lkui nika:n ya, ka:mpa neh nietok ompa, n' ompa nikwa:lkui a. N' ke:mah yo:ni nik..., niki:xmoya:wa ya. Ne: ahko ilpitok a, ne: a:mo wehweliwis ok *porque** nikikpih a. Niki:xmoya:wa ya nika:n ata, nika:n ke:meh nik..., nikin..., nimokui:ltih ya ika n..., ika n' *lazohtsi:n** wa:n ne: nik..., niki:xmoya:wa ya n' *hilo**. Wa:n *de que** niki:xmoya:wa ya, ke:mah nikpano:ltilia ya se: ikpatsí:n taihtik. Nikpano:ltiliay se: ikpatsí:n taihtik wa:n ke:mah, nikui a se: kowtakotsí:n. Yo:n kowtako:tsí:n, nika:wí:n niki:tskiya, wa:n nika:n pano:tok n' *hi...**, ne:n ikpatsí:n, ta: iihtik a ne:n *hilo**, ke:meh i:xo:me ne:n nik..., ne: niktehte:k, tatahkoya:n nikpano:ltia ne:n *hilo**, i:xse:tsi:n ikpat. Ke:mah, ihkuí:n nikuia ne: sehsé:, sehsé: achi ihkuí:n nikui, i:n kow..., mah tikihto:ka:n i:n kowtsí:n ya, ihkuí:n niki:tskia ya wa:n ne: nikuitiw seh se:, ihkuí:n nikua:kui:ltihtiw, ihkuí:n nikua:kui:ltihtiw, ihkuí:n, ihkuí:n, ihkuí:n *hasta** nina:lki:sas ke:meh ka:nachi pata:wak. Ka:nachi miyak yo:n *hilo**, sehse:tsitsi:n nochi nikuis yo:n *hilo**. Ke:mah, ne:, nima:tami a yo:n. Nima:tamik a yo:n se:, yeki:n se:tsi:n n'ta:lilih. Ke:mah, nikta:lilih ya ne:n, n' tso:tsopa:smeh kipia o:me, nikta:lilih o:me tso:tsopa:s. De yo:n nima:tan ya ne: nik..., nikta:lilih xi:yo:t, xi..., tikiliah teha:n xi:yo:kowit, ke:mah ne:, pewa:k nik..., nikalakilih ya m' paki:yo:t. Nikalakilih ya m' paki:yo:t, entó:s niktaneki:xtih a ne:n ka:mpa ne: niknekualo:tih, n'taneki:xtih a, n'chihchi:wak a n' ite:ntasa:lo. *Como que** se:, se:tsí:n sah n' xi:yo:t wa:n ika n'chihchi:wati se: ihkui:kui:ntsi:n ne:n tasa:ltsí:n. N'chihchi:wa, n'chihchi:wa *hasta** ahsi a ke:meh ihkuí:n se: mahpil, ke:mah ne:, pero ne: niktamachi:w a para kipiyas n' iekapayo n' sentapal, ton *tanto** we:i, wa:n ke:mah nikpe:waltiya nikchihchi:wa ya. N'chihchi:wa ihkuí:n se: mahpiltsi:n ika pata:wak, ke:mah sepa nik..., nikpehpena n' tikilwiyah. Sepa nikpehpena. Nikuis oho:me ya ihkuí:n, se:, ke:meh *siquiera** ne:, o:me *hilo** ihkuí:n yetos, pero nikahokuiti ne: seko..., sepa sah. Ihkó:n nochi oho:me, nochi oho:me *hasta** na:lki:sas. Ompa ke:mah, ka:mpa yo:n nikpehpenak nikpanki:xtis a seki wa:n ahko ya nitaxi:yo:ti:s. Se: moka:wa xi:yo:t nika:n, wa:n n'xi:yo:ti:ti nika:n ya, ii:ka:mpa ya. Entó:s yo:n nim..., nima:tami nikxi:yotiya nochi. Yo:n oho:me nikchi:wak. Wa:n ke:mah, nima:tamik nochi a, nina:lki:sak a, nikilpih wa:n nik..., nikoto:nak a n' *hilo**, ke:mah nikalakilih se: *hilo** a n' tani. Ka:mpa s..., ekinika n' ta:lih se: *hilo**, sepa se: n'ta:lilih, yahki o:me ya. Ke:mah ne: nik..., de n'taneki:xtih a yo:n, sepa nikahokuik n' tein i:pa yetok, wa:n sepa se: nikta:lilih se: *hilo** wa:n sepa niktaneki:xtih. N' ke:mah yo:ni..., yekin o:me kipiya, sepa pe:wak nitapehpena, sepa nikui seh se:, seh se:, yekinikatsi:n nikuite:was se: ompa ke:mah nikuis oho:me sepa, oho:me ya:ti a. Para ne: momaxalohtia:s wa:n *que** nikchihchi:was a. Ke:mah ni..., ihkó:n nik..., nikui oho:me nochi, nochi oho:me, nochi oho:me *hasta** nina:lki:sa, ke:mah, pe:wak ne: ni..., sepa nikta:lilia se: n' kowtsí:n. Entó:s ahsi e:yi, e:yi kowtsí:n ya. E:yi, e:yi tako:tsí:n kipia ya ne: *hilo**, wa:n kipia e:yi a n' tso:tsopa:s. Ke:mah ne: nik..., ne: nopaki:yo:kow nikpia ya, kipia n' *hilo**. Ke:mah, wa:n a:ka:t nikta:lilih a, ka:mpa yekinikatsi:n nipe:wak, nikchihchi:w se: mahpiltsi:n ompa nikta:lilih a n' a:kat, teha:n tikilwiyah tika:kasoh. De yo:ni kipiya n' a:kat, ke:mah n'chihchi:wa ya. Komo nikneki yeha sah e:yi yo:n kowtsí:n kipiyas, iwki niksentoka ya, nikchihchi:wa ya. Nikchihchi:wa, n'chihchi:wa *hasta** niktamachi:was ton *tanto** nikneki mah we:wehka, para sepa nikchihchi:wati:w *como que** se: xi:yo:t sepa tekitis. Nikmattok ton *tanto** se: xi:yo:t nikchihchi:wati, sepa nikui sepa se:, ompa sepa nikui sepa i:n. Nikta:lili:s ma:kui:l *hilo**, sepa nikuis sayoh se: sah n' tekitis. Komo nikneki oho:me motohtokas oso ehe:yi, entó:s sepa nikui ne:n, nima:tamik a se: sah niktekiti:ltih, sepa nikui i:n se: wa:n sepa nikui i:n se, ahsis ma:kui:l *hilo** sepa, ke:mah sepa niktekiti:lti:ti sepa se: sah. E:yi, e:yi ne:, ke:meh eski a e:yi, e:yi wila:nti kipiyas tein seh se: xi:yo:t sah tekitis. Ke:mah ne:, sepa ne:, sepa n'chihchi:wa ihkó:n mopa:patatiw a, mopa:patatiw, mopa:patatiw para ne:, No: iwki n' tasa:l ne:sis *como que** no: taman ya. Iwki yo:ni *hasta** se: ma:tami. Komohkó:n we:i tasa:l wa:n komohkó:n tsikitsi:n no: kualtia n' iwki. A:man ne:, nochi ne: yo:n kowtsitsí:n tein teh tikinkui ne:n tikilia ohtamimil, neli ohtat ne:n tikui *o** i:pa ihkuí:n sah mono:tsa. Iwki sah mono:tsa. Neli iwki..., n' kowtsí:n *como que**, kuali ki..., ki..., ke:meh i:n ka:mpa tikowah, ka:mpa ne:, ki..., ki..., i:pa *carpintería** kichihchi:wah i:pa n' kowtsí:n, pos a:mo x..., a:mo tikmatih ton kowyo. Pané: okokowit. Pero kichihchi:wah i:pa, i:pa tiki:xmatih ohtamimil, *como que** yetok sah n' ka:mpa kichihchi:wah, a:mo eliwis. Yeha yo:n teha:n tiktekiti:ltiyah. ¿Ka:nachi ne:n tikui n' ohtamimil. E:yi. ¿E:yi? E:yi, *porque** se: ne: itsontan, wa:n o:me nika:n t..., nika:n ka:mpa tikilpiyah, *porque** para ika, ika motetsi:lohtiw ihkuí:n. Ihkó:n ke:meh tikchihchi:wah, ihkó:n mopata:wtiw n' tasa:l, e:..., n' tasa:l a mochi:wtiw, entó:s ihkuí:n ti..., ke:meh nika:n i:ni, yetok a i:n, i:n ihkuí:n yetok n' ohtamimil, ihkuí:n. Wa:n a:xka:n ka:mpa ne:, nik..., [tikchihchi:wtokeh], iwki t'tetsi:lohtiowih. Ihkuí:n t'chi:wtiowih, ke:meh weyak a n' tasa:l mochi:wa, sepa ihkuí:n tikepah, sepa ihkuí:n tikepah, para mah motokotsohti:w n' tasa:l para tiktohtokah n' *hilo**, para no: motokotsowa n' *hilo** ke:meh t'chihchi:wah, *porque** tein tasa:ltsí:n tikelpachohtiowih. A:man, ne:n a:kasolo:ni, ¿neli a:kat *o** i:pa ito:ka:y sah? Neli a:kat. Neli a:katsí:n tikuih wa:n ika ne:, ika ako:xah ne:n tiksoh. Yo:n tikuih para mah a:mo moolo:cho n' tasa:l. Mah..., *como que** mah mochi:wa *lo que** ke:meh ton *tanto** tiknekih mah pata:wak. A:man ne:n, ti..., tikihtowa no: ne:n tso:tsopa:smeh, ¿yeh ton kowyo ne:n tikui? *Mismo** yeha n' tein ohtamimil kichihchi:wah, ke:meh eskia okokowit. ¿Wa:n yo:n ka:nachi n' tikinkui? Ne:, komohkó:n e:yi xi:yo:t sah n' tikchihchi:watih, ne: tikuih e:yi sah. Wa:n komo tikchihchi:watih sake:ra ma:kui:l oso chikuase:n, tikuih na:wi. Wa:n ihwa:k tima:tami a, ke:ní:w ne:n tik..., para a:mo wehweliwi ne:n tein tikchihchi:w a, tiktehteki, tikte:nihtsoma oso ke:n... *Cuando** tima:tamitih a, komohkó:n ne: tikchihchi:wah *como que** mah tikihto:ka:n ke:meh eskia yo:n se: ma:mal ika weyak, ne: tika:wiliyah ihkui:ntsi:n *ipunta**, s..., sentapal, ie:kapayo *como que** wa:n ka:mpa tie:wkeh no: tika:wilihkeh ihkui:ntsi:n, n' ka:mpa ika tie:wkeh. A:xka:n ka:mpa tima:tamitih no: se: ihkui:ntsi:n ke:meh akiti:w n' kowit, ne: no: tik..., no: tiktekih mah i..., moka:wa ok n' *hilo**, para ne: ie:kapayo ya. Iwki yo:n teha:n ti..., titekitih. Wa:n ihwa:k tima:tami sepa tikta:lilia n' ite:ntasa:lo *o** iwki moka:wa ya. Ke:mah, sepa se: kita:liliya. Sepa se: kita:liliya n' ite:ntasa:lo, ke:meh nipe:wak n' tani sepa achihtsi:n t'ta:lili:s n' ahko. Wa:n ta:ká:n, *bueno** yo:n tikihtowa *que** tika:wilia ne:n *como que** n' ie:kapayo para nmolia tak sate:pan tikte:nchi:wa komohkó:n ne:n Ke:mah, *porque** yo:n se: kka:wiliya, para sate:pan ya, wa:n *que** yo:n tima:tan ya, se: ma:tami a wa:n ke:mah se: kilpiya. Se: kilpiya ok yo:ni, soh..., sake:ra oh..., o:me pa:nti se: kilpi:s ke:meh ika pata:wak, o:me pa:nti tina:lki:sas para a:mo ne:, tohtomis, komo a:mo xiti:nis, ke:meh tachihchi:w xiti:nis. Wa:n para a:mo wehweliwis ne:, mah se: kilpi. Ihkó:n teha:n titekitih ika yo:n chi:walis. ¿Wa:n tikte:nchi:wa ika moma:wa:n ya? Ke:mah, ika toma:y, ika toma:y sah. ¿Wa:n yo:n no: tikpo:wtiw? Pos *a v..., a veces** tapowal wa:n *a veces** ne: iwki se: kikui sah. Sayoh x..., mah se: ki:xeheko sah ika ton *tanto que** miaktsi:n, mah a:mo telmi:miak. Wa:n komohkó:n ne: tikpowa, neh nikui ne: chihchikuase:n *o** chihchikue:yi *hilo** sah, para a:mo ki:sa telmi:miyak. Pero kachi kualtsi:n tapowal para a:mo ki:sa chi:chikotik. Pero komohkó:n se: ki:xehekohtiw sah, seki xikui a ne:nke:n miyak wa:n seki xikui *más** ke:ski. Wa:n komohkó:n ne: se: kipowa pos ki:sati:w nochi iwki. *Bueno** yo:n tikihtowa komo t'chihchi:wa ma:mal, ¿wa:n komo t'chihchi:wasneki wi:pil? Komo n'chihchi:wasneki wi:pi:l, pos n'chichi:wa wi:pi:l, niktsi:nketsa *hasta** tani, a:mo teh nika:wiliya n' ie:kapayo, wa:n nikta:liliya n' kuomeh. Wa:n nikinta:liliya sepa ka:nachi n'neki nikchihchi:was, n'neki na:wi *o** n'neki ma:kui:l, *o** n'neki *hasta** chikuase:n, n'chihchi:wilia. Pero yo:n ne: chikuase:n, kuali tikta:lili:s ma:kui:l sah n' kowit, wa:n ki:sa n' tasa:l de chikuase:n xi:yo:t, itech ma:kui:l kowit sah. *Porque** itech ma:kui:l kowit, o:me kuowit kuali ika tikchihchi:was sa:leh. Ke:meh i:n ki:sas, ta: i:n sa:leh i:n. Ke:meh i:n ki:sa *como que**, ne:, sayoh tikuis de o:me, o:me kuowit s..., a:mo t'tekiti:lti:s n' e:yi. Entó:s ki:sas n' tasa:l moitas de chikuase:n xi:yo:yeh. Pero n..., a:mo neli chikuase:n tako:t kipiyas, sano kipia ma:kui:l sah. Sayoh *como que** yehwa sah o:me mah se: kikui tein, tein ne: tamaxalowa:nih, entó:s yeha ya n' ika ne:, iwki ki:sa ke:meh i:n motetsi:lohtiw i:xseh se:, ¿Wa:n xi:yo:kowit, ton kowyo n' tikui? Ne:, kualtiya ma:s kahfe:ntako:t. Kahfe:nkowtsí:n, ke:meh yo:n kahfe:nitsmol tein mehmela:wtokeh oso ne:, ke:meh yo:n xokotako:t, tein mehmelatstikeh, tein a:mo ne: chihkoltikeh. Yo:n kineki tein telmela:wtok. ¿Wa:n ne:n pakiyo:kowit tikilia, yeh ton kowyo? N' kah..., no: *igual** n' kahfe:nkowtsí:n. Kahfe:nkowtsí:n se: kite:mowa ihkui:ntsitsi:n, tein ne: mehmelatstikeh wa:n mah kualtsi:n te:..., se: kinxixi:ma, mah taalaxo:lmeh. Wa:n yo:n teh tikilia ikpat, a:mo yehwa n' *hilo** no: taman. No: taman, no: oksé: taman. ¿Ke:niwki ne:n ikpat? Ikpat weh, wehka:w onkaya, a:mo n'mati ox iwtok onkak, ne: Zacapoaxtla, ka:mpa yo:n *doña Macip**, onkaya ok ne: *madejas**, ihkui:kuí:n *madeja**. Yeha yo:n kuali se: kipa n' ika ne:n yo:n kowe:wat. Wo..., pero a:man onkak *como que** nochi *cono**, ihkó:n malakachtik, ihkó:n we:i, a:mo we:l se: kitapalwiya ok. Welis pero owih a, mah niktohtoma wa:n para kuali ne: niktapalwi:s. Yeh ka iwki timosenka:wkeh, ka:n t'chihchi:wah ok. Wa:n ekintsi:n tikuih *como que** iwki a sah, cha:cha:lehmeh n' tikinchihchi:wah. Wa:n teh a:mo ke:man tikitak ox *este** ihwa:k teh timoskaltih ox tatsa:wayah ok na:nomeh yo:n kihtowah tatsa:wayah. *Cuando** neh nimoskaltih *como que**, ne:wí:n teha:n i:pa a:mo okachi tatsa:wayah. Ta semi tatsa:wayah ne: Zacatipan wa:n nika:wí:n por Xiloxochico, nika:wí:n por Yohualichankopa. Ompaka semi tatsa:wayah ne: ke:man wa:n por Zacatipan. Pero ne: ka:mpa neh nimoskaltih, a:mo ke:man semi nikaik yo:ni. A:mo no: tikmati ke:ní:w yo:n tatsa:wayah. A:ah. A:mo no: niwelik i:pa. Teh timoskaltih i:pa kkowah pos ne:n tein kikuih para i:n tahkitih. Ke:mah, i:pa kkowah. Para tahkitih i:pa kikowah. Nikitaya sayoh ke:ní:w n' kitapalwiyah. Pero katka *como que**, neli ke:meh nikihtowa ne:, ke:meh eskia *como que** xitiktik katka ok n' *hilo**, ihko:kó:n *madeja** kine..., kinamakayah. Entó:s yo:n kimanah n' kowe:wat *o** kiki:xtiyah n' kowe:wat, kipankalakiyah ya n' ikpatsí:n ne: itech n' ko:mit, ka:mpa kimanah n' kowe:wat. Wa:n ke:meh wela:man i:n, pané: a:mo kanah teh kowit ok, oso ox, a:mo n'mati ke:níw:, oso ox, tikowihitakeh tak, ka:n t'matih, ke:meh eskia a:mo tki:xmatih ok katí:n kowit, a:mo no: tei ok n' tein onkaya. Ekintsi:n a:mo a:kah kichi:wa ok yo:n tapal. ¿Ton kow..., ton kowe:wayo n' kikuiah, tikmattok ton kowyo? Kuali kikuih n..., kikuiyah ne: yo:n li:likowit ie:wayo, oso kakate oso ne:n a:yakachkowit, pero ka:ni xikui yo:n, ka:n tei. Yeh ka iwki timosenka:wkeh, pero n' kakate kihtowah ne:, a:mo no: telkualtsi:n kit *porque** ti:le:wi n' *hilo**, achi *medio, medio** tayowaya:ntik mochi:wa ¿Kati:ni pos ne:n kachi kualtsi:n kowit? Kachi kualtsi:n kit katka, n' ki:saya n' a:yakachkowit. Pero neh ka:n sake:ra niki:xmatik, nikakiya sah nowe:iná:n kihtowa:ya. ¿Wa:n yo:n miak ne:n kikuiah n' kowe:wat, a:mo t'mati? Pos ne: sepatsi:n nikitaka ok, nomona:n katka ko:nkuikah ne:n konkui:lihkah *hasta** ne: tani a:te:n, A:po:la:te:n ko:nkuikah ok kit yo:n kowe:wat, pero miyak, ihkuí:n wehkapan ne:n *bolsa** ika kwa:likeh, wa:n se: ko:mit we:i ika kimankeh, wa:n kipahka ok neli n' ikpatsí:n. Yeh ka nikitaka se: yowal kimolo:ntihtokeh, kimolo:ntihtokeh, wa:n ompa ke:mah ne:, de yo:n tak..., tak kimattokeh *que** iwki, iwki kuali a *como que**, ke:mah kki:ki:xtiyah nochi n' kowe:wat, *parejito** nochi kki:ki:xtiyah, ke:mah kipankalakiyah ya n' ikpat, tepitsi:n molo:ntos ok, ke:mah kki:xtiyah a. Ne:wí:n yetos, ke:meh a:man yo:n kipanta:lihkeh, *hasta** mo:sta kki:xti:skeh. Kki:xtiah, ke:mah kiwa:tsah a. Kiwa:tsah, ke:mah kitsetselowah a, ta: tewyowa, ke:meh tewyoh n' a:tsí:n. Ne:, kitsetselowah nochi mah ki:sa n' tewti. wa:n mah kualtsi:n wa:ki, ke:mah kitohtomah a, ne:, kichi:wah *bola** a n' ikpatsí:n. Kitetsi:lowah, kitetsi:lowah mah mochi:wa *bola**. Ke:mah *después** kit...., kita:liah ya itech ne:n tate:kkowit para ne:, kichihchi:watih a ma:mal. *Porque** ne: ke:man timoskaltihkeh nochi ma:mal kikuiyah. A:mo ke:meh a:man tein weli tasa:ltsí:n ika titama:mah. Yehwa ne: yo:n tikihtowa kitapalwia:yah n' ikpat i:pa, i:pa ma:mal sah n' ika kichihchi:wayah. I:pa para ma:mal oso palte:l. Paltel kikuiyah ke:meh a:man teha:n tikuih *servilleta**, ika t'pi:kih totaxkaltsi:n, pero ihwa:k a:mo ki:xmatiyah *servilleta**, ihkua:k nochi ne: yeha yo:n kichihchi:wayah. Kichihchi:wah *como que** palte:lmeh ihkui:kuintsi:tsi:n, ihkui:kuí:n pata:wak. Ompa kipankalakiyah n' intaxkaltsi:n wa:n kit yowi a n' ta:to tekititi a, kwi:ka n' itaxkal. Neh nikitaka ok, ihko:ni ne: no..., nomoná:n katka ne:, kipiaya n' itasa:lwa:n tein ika kipikia n' itaxkaltsi:n. ¿Wa:n yo:n palte:l nakastanihtsontok? Ke:mah, ta: se: kichihchi:wa ihkó:n seweyak, wa:n ke:mah ne: sentapal, a:mo kipiya ne:n ite:yo, ke:meh i:n alaxtik n' ka:mpa kitsi:nketsah, ke:mah kichihchi:wah, entó:s n' ka:mpa ma:tamitih a, ki:xo:mekelpachowah ihkuí:n ya kichi:wah, wa:n kihtsomah a nika:n wa:n kihtsomah a nika:wí:n. Ke:mah nika:n ite:noh a ompa ya n' kipanta:liyah n' taxkal. Mah tikihto:ka:n ke:meh eskia se: *morral**. Ihkó:n. Kualtsi:n katka no: ne: ke:man tachihchi:wayah. *Hasta** ta:tomeh katka kinchihchi:wilia:yah ne:, intomi:ne:walo:ni, ihkui:ntsitsi:n, pa:palte:lkone:meh, tsitsikitsitsi:n, ika ke:wah n' tomi:n. Ka:ni ke:meh a:man, ka:n t'piyah. A:man *nylon bolsa**, komo t'piaskiah no:. Wa:n yehwa yo:n tomi:ne:walo:ni no: tapaloh katka. Tapaloh, ta: no: *mismo** yeha n' tein we:itasa:lpalte:l kichihchi:wah, *mismo hilo**. Wa:n yehwa ne:n teh tikilia palte:l, yo:n neh a:mo niki:xmat, a:mo, a:mo nikitak ox kikuih, ¿yo:n no: kipia ite:mekayo?, *o** i:pa te:... Ka:nah, kanah, ka:n kipia ite:mekayo. Ka:n tehsá:, ka:..., *como que** a:mo ke:meh yo:n *morralmeh** ke:meh ne: kinchihchi:wah mahma:yehkeh, a:mo, sano ne:, iwki sah. Wa:n yehwa i:n, *bueno** tikihtowa nochi yo:n pos neli miak, miak taman, poliw ya ne:n, ke:meh yehwa ne:n ma:mal tikmattok ne:n ka:nachi ne:n weyaka n' kichihchi:wah wa:n pata:wak, yo:n tak no: etok tamachi:w. Yetos tamachi:w, pero neli para ton name:chkahkaya:wati, a:mo ke:man n'chihchi:w. Nikitaya kichihchi:wayah na:nomeh, pero neh a:mo ke:man n'chi:wak. Tein nikuika ok nopilma:mal, pero ne:chmakakeh i:pa tachihchi:w a, ika n'ma:mah nopili. Wa:n yo:n, *bueno** teh tikihtowa mitsakakah ne:n ma:mal, ¿a:koni yo:n kite:makaya ma:mal? Ne: nomona:n. Ke:meh neh nisiwa:montikeh wa:n yetok a nopili, entó:s yo:n nomoná:n kichihchi:w yo:n ma:mal, wa:n para ne:chmakak a ika n'ma:ma:s a nopili. Wa:n yehwa ne:n ma:mal ihwa:k kihkitih, ¿yeh ka:nachi xi:yo:t n' kita:liliah? Se: sah. Ma:mal se: sah. Ta: miyak xi:yo:t kwi:ka ke:meh i:n towi:pil. Pero yeh ma:mal komo sepa tima:tan tikta:lilih se:, yeha ya. Wa:n yeh, yeh a:mo nehe:n, yeh pos, ¿ka:nachi ne:n kwi:ka n' tsotsopa:smeh? Ne:, o:me sah. Yeh a:mo kwi:ka miak. Ke:meh se:tsi:n xi:yo:t, o:me sah n' tso:tsopa:s. Wa:n ne:n yo:n teh tikilia ohtamimil, ¿ka:nachi n' kikui yeh? E:..., i:pa e:yi, *porque** o:me ika t'tetsi:lohtiya:s wa:n se: yetos tatsontan. Wa:n yehwa ne:n ma:mal, ¿ihwa:k kihkitih no: k..., no: ka:kasoyah? No:. No: kipiyas n' ia:kayo *porque** ne:, komo a:mo moolo:chowa n' *hilo**. Wa:n kisa:s ch..., *como que** ololte:ntia:s, a:mo ki:sas *parejo**. Ta: n' a:kat ika se: kita:liliya, para mo..., *mo que** ke:meh tikpe:walti:tiw, ke:meh pata:wak n' ikuo..., ne: itsontan, *igual** tamiti:w. A:mo moolo:cho:s, wa:n komo a:mo kipiya mo...., kipia de moolo:cho:s *porque** a:mo teh kipale:wia n' tani. Wa:n yehwa ne:n tikihtowa palte:l wa:n tomi:ne:walo:ni nochi iwki sah n' kinchihchi:wayah. Nochi iwki sah, nochi iwki sah, nochi se: sah n' xi:yo:t. wa:n o:me sah n' kowit, ne:n tso:tsopa:s. E:yi n' ohtamimil *porque** i:pa kipiya de ika motetsi:lohtiya:s. Pos pané: nochi a i:n tite:chtapowih ke:ní:w ne:n tehwa:tsi:n ne:n ti..., A:, n' ta: nochi a. titahkiti. Yehwa ya, de i:n, i:n tekit yeha ya. Ke:mah. Xite:chili ne: moto:ka:y wa:n xola:l ka:mpa tiwa:le:wa. NiCristina Vázquez Hernández, de Xalpantzingo.