*Este** na:nah ne:chtapohpolwi, neh n'neki, n'nekia nimitstahtani:s ka:nachi taman xokoyo:lin tiki:xmati n' teh, neh, neh niki:xmati sayoh o:me *o hasta** e:yi taman sah. A:mo, nikmati teh xa:, tehwa:tsi:n xa: tiki:xmattos *más, este** ka:nachi taman xokoyo:lin onkak. Pos neh niki:xmati no: yehwa sah n' tein kiliah teko:seh wa:n tein ompa ne:pa monamaka wa:n yehwa yo:n tein ekin kihtohtoyah *que esquinado**, yo:n xokoyo:lin ata no:. Wa:n yehwa ya yo:n tein kahfe:ntah mochi:wa, yo:n nikilia neh tohmiyoh, yo:n xokoyo:lin yo:n ma:yehyewaltik, yehwa neh no: niki:xmattok. Wa:n yehwa tein ekin nikihtohtoya seki ne: kowtahpa no: mochi:wa, no: niki:xmattok, no: ma:tsikitsitsi:n, ta:lpan mokehketsa wa:n tihti:ltik n' ikowyo, yehwa yo:n yekin tikelna:miktoyah kilwiah nejo:n kuitkowa:xokoyo:lin, ata iwki kito:ka:ytiah. Wa:n yo:n tein xokoyo:lin tein se: kikua, tein se: kimahse:wa, kati:yehwa wa:n ne:n tikih..., tikimat..., tiki:xmattok n' teh. Tein se: kimahse:wa yehwa n' teko:seh, Teko:seh. wa:n yehwa n' tein, tein seki t..., *bueno** neh n'mattok ne:chilia:ya note:iskaltihka:w que kilia:yah seki yehwa yo:n takua:wakxokoyo:lin, *porque** yo:n ma:ski se: kimomolotsas wa:n a:mo teh *pasarowa**, a:mo pa:ti wa:n yo:n teko:seh ata ye:kniman pa:ti. Komo se: kitelkawa:ntih n' a:t ye:kniman pa:ti wa:n de yo:n seki a:mo. Takua:wakxokoyo:lin t'to:ka:ytia yehwa n' tein ne: Kues..., tein ne:, ne: x..., *este** we:ixola:l kinamakah, tein te:chwa:lkuiliah de ne:wí:n parahko. A:, yehwa ya. Ke:mah, yehwa iwki neh nikilia. Ke:mah. E:mah. Wa:n ton..., ne:n tein kilwiah pa:tinixokoyo:lin, ¿a:mo ke:man tikmahse:wa? Yo:n a:mo ke:man nikmahse:wak neh, e:mah, tein i:pa tikmahse:wah yehwa ne:n teko:seh wa:n yehwa n' seki xokoyo:lin. Pos a:xka:n neh nimitstapowi:ti, ka:mpa a:mo tei n' tein se: kikowa n' tikihtowah takua:wakxokoyo:lin wa:n yo:n, *este** teko:seh, komo semi, semi se: kitelele:wia, yo:n kiliah pa:tini, no: kuali ki..., no: kuali ki..., no: kuali se: kimahse:wa. Sayoh neli ke:meh tikihtowa *este** tehwa:tsi:n, *est...,** semi telpa:ti yehwa..., eh..., eh ika kito:ka:ytiah pa:tini *porque** komohkó:n kitelmolo:ntiah wa:n telpano:wa de n' titsí:n moka:wa mahyá: ato:ltsí:n, telpa:ti. Ke:mah, ka:n *igual** n' okseki. Pero no: *igual** we:lik kualtsi:n, sanoke sayoh neli mah se: kita:li n' iahwiya:k..., n' iahwiya:kka wa:n A: pos neli. yehwa n' ke:meh n' a:..., n' a:ko:lin wa:n ne: yo:n tekilit kilwiah. Pos no: *igual** we:lik. No: *igual** we:lik wa:n ka:mpa a:mo tei pos yehwa ya nimitsilia tehwa:n no: tik..., tikmahse:wani. Neh nikmati *porque** nikmahse:wka ya se: sepa niahka newí:n seko ka:mpa, ka:mpa a:mo teh mochi:wa semi yo:n xokoyo:lin yo:n tikihtowa takua:wakxokoyo:lin wa:n ne:n teko:seh, e..., *este** tiktekkeh, tikitakeh *que** onkak wa:n tiknekkeh, tiknemilihkeh tikchih..., te:ch..., mah te:chchihchi:wili:ka:n kox, tikeko:skeh kox we:lik. Pero ka:mpa tehwa:n tikitakeh *que** no: kualtsi:n we:lik *porque** tehwa:n tikmahse:wkeh wa:n no: ahwiya:k ke:meh i:pa xokoyo:lin seki tein i:pa se: kikua. Wa:n ompa ka:mpa tehwa:n tikitakeh *que** no:, no: kuali se: kimahse:wa. A:, no: we:lik. ¿Wa:n yo:n no: kichihchi:wah no: ke:meh i:pa se: kichi:wa iwa:n ne:n a:ko:li:n wa:n ti:ltiket *o** kati:yeski et? No: we:lik. A:mo ta: no: *i...**, no: *igual** we:lik ke:meh iwa:n ne:n, ne: ti:ltiket, *o** exo:ye:ma:n no: we:lik. Sanoke yeh ke:mah nimitsilia neh *este**, ke:meh ne: ka:mpa tehwa:n tiahkah n' ompa a:mo moi:xmati exo:yema:n, a:mo moi:xmati tekilit, a:mo moi:xmati tein iahwiya:kka pos tehwa:n tikuahkah *solamente** iwa:n a:ko:lin sah, a:ko:li:n sah kipankue:cholihkah wa:n tsiktsi:n tepitsi:n *chilito** kipan..., kipankue:cholihkeh wa:n yehwa yo:n tikmahse:wkeh n' tehwa:n. Wa:n no: we:lik se: kimahse:wa tatsoyo:n, A:, n' tatsoyo:n no: we:lik. A:, pos neli, pos neli para yo:n tikitas neh a:mo, yo:n a:mo ke:man tikmahse:wah pero pos Mah se: kitsoyo:ni, ke:mah. komo we:lik kuali se: kichi:was pos ta: nikilia neh i:pa yehwa ya n' tikuah nika:hkui:ni n' tehwa:n tinemih. Ke:mah. Ke:mah, *este** tehwa:n tiknemilihkeh de a:mo teh iahwiya:kka katka pos tiknemilihkeh te:ch..., timotanawatili:skeh mah te:chtsoyo:nili:ka:n ika *aceite** wa:n tikmahse:wkeh wa:n tikekohkeh *que de veras** telkualtsi:n we:lik wa:n ka:mpa tehwa:n tikihtowah pos nika:n tehwa:n tik..., tik..., timomattokeh tikmahse:wah n' xokoyo:lin pero tamela:wa sayoh ihko:ni sah ika n..., ika n' iahwiya:kka n' tekilit, wa:n a:ko:lin sah. Ke:mah. Pero n' ompa ne: ka:mpa neh nimitsilia tiahkah tehwa:n tik...., titekititoh tikmahse:wayah iwa:n De a:mo teh iahwiya:lka pos yehwa ya ne:n kitsoyo:nihkah wa:n tikekohkeh *que** semi telkualtsi:n we:lik, kualtsi:n we:lik. Wa:n no:, yehwa ya, ¿kita:lilihkeh no: *cebolla o** i:pa iwki sah? *Este** a:mo, ta: yehwa sah, yehwa sah n..., yehwa sah n' *aceite**. A:, yehwa sah, iwki sah. Yehwa sah wa:n kichi:l..., A:, pos neli, ke:mah pero we:lia pos *de que** w..., sepa se: kichihchi:wa nikilia neh we:lik a, pos ta: tapalo:l ya mochi:wa. Neli, neli wa:n..., Ke:mah, pero neli nika:n neh nikmattok i:pa ihkó:n t'chi:wah neli yehwa yo:n nikihtowa teko:seh neli ihkó:n t'ta:liah yehwa n' a:ko:li:n wa:n iwa:n et tikmanah, wa:n yehwa ya neli t'ta:liliah chi:l tikue:choliah wa:n kualtsi:n ahwiya:k ki:sa de iwa:n yehwa yo:n pero teh tikilia tekilit, neh ne:chkaki:ltia:ya note:iskaltihka:w nochipa kito:ka:ytia:ya ne:chi:li:s, xikuiti ne:pa nejo:n yo:n nakasihwiyo mah mitsakaka:n, xkowati, neh iwki ne:chilia:ya ne: note:iskaltihka:w katka, neh n'mattoya *que** iwki kito:ka:ytia:ya, pero neli seki nikakilia kito:ka:ytiah *que** nejo:n yehwa n' tekilit. ¿Ke:ní:w tikto:ka:ytih? Seki kiliah nakasihwiyo, neh iwki ne:chilia:ya ne: note:iskaltihka:w katka, e:mah. Teh xa: tikihtowa, *porque** tehwa:n tiki:xmatih nakaswiyo n' kil..., nakaswiyo n' kiliah yo:n te:kua:nenepil tehwa:n tikihtowah. A:, yehwa yo:ni. *Ajá**. Ke:mah, ke:mah. A:mo ta: yehwa yo:n okseki, te:kua:nenepi:l yo:n no: niki:xmattok i:pa iwki mono:tsa, nikihtohtok te:kua:nenepi:l kilwiah. A:, *es que** neli ta:taman, ta:taman to:ka:it. Ta:taman, ta:taman se: kito:ka:ytia ne: nejo:n xiwtsí:n tein se: kikui pero pos neli no: kipia ito:ka:y. No: ki:pia ito:ka:y, ke:meh yehwa n' ke:meh i:n tikihtohtokeh *este** n..., Ke:mah. xokoyo:lin, neli miak taman xokoyo:lin onkak, tikitah tehwa:n ne: kowtah mah se: yowi nika:n, ista:ka:kowtahkopa *o** kahfe:tah, ka:mpa yeski se: kiahsi, a:mo sayoh tikahsiti yo:n pa:tini, a:mo sayoh tikahsiti yo:n teko:seh, sanoke tikahsis yo:n seki *este** xokoyo:lin ata mokehketsa mahyá yo:n tikihtowah tehwa:n ma:yehyewaltik. yo:n tehtepe:ke:span ata mo..., A:, pos... motah..., mokehketsa no: n' xokoyo:lin, yo:n a:mo no: nikye:kelna:miki ke:ní:w mono:tsa yo:n *este** n..., yo:n no: kipias ito:ka:y, a:mo nikmati xa: tehwa:tsi:n, tehwa:tsi:n xa: tiki:xmattos ke:ní:w mono:tsa, ¿Yo:n tsikitsitsi:n, yo:n, yo:n te:ka..., *como que** tepehxike:span mokehketsa? *Ajá** yo:n, Yehwa *mero**. Ke:mah, niki:xmattok no: pero a:mo n'mati ke:ní:w, i:pa, i:pa ki:xmatih *que** xo:xokoyo:lin no:. A:, no: xokoyo:lin. E:mah, yo:n no: niki:xmattok neli pero yo:n pané: a:mo, a:mo se: kimahse:wa ok yeh. Yo:n n'mattok *solamente** para pahti. Para pahti. Ke:mah para pahti yo:ni. ¿Wa:n para ton pahti s..., para ton pahti kualtia yo:n? Pos neh nika:kalia:ya note:iskaltihka:w kihtowa:ya *que** kuali mah se: kimana wa:n mah ika se: mokampa:ka komo yo:n de te:kui te:mpala:n. Ke:mah, yehwa yo:n neh nikmattok pero nejo:n yehwa no:má:n ne: te:..., *bueno** ne: note:iskaltihka:w te:chilia:ya *que** yehwa yo:ni *solo** mah se: kikui. Ke:mah wa:n onkak ata seki xokoyo:lin mokehketsa eliwis wehkapantik ata, *hasta** ih..., ihko:kó:n, wehwei, wehwei xokoyo:lin moketsa, sake:ra de..., *siquiera de, cerca** se:, se: tamachi:w ata ne: moke:tsa ne: xokoyo:lin, yo:n no:, no: kipias ito:ka:y. Pero neli, neli ke:meh tikihtowah tehwa:n ka:n nochi tiks..., ka:n nochi se: kito:ka:yi:xmati, de a:mo se: kitatekiwtia, pos kuali se: kitstinemis ne:wí:n ka:nachi taman xokoyo:lin onkak, pero ke:meh a:mo se: kitatekiwtia neli pos a:mo se: kimahmati ke:ní:w mono:tsa. Tein i:pa tik..., tei:n i:pa t'tatekiwtianih, mah tikihto:ka:n tein tikmahse:wah *o** ma:ski a:mo tikmahse:wah pero tein tikmatih *que** para pahti, pos tikto:ka:yi:xmattokeh neli. Ke:meh yo:n tikihtowah tehwa:n *este** n' *esquinadoxokoyo:lin**, yo:n tehwa:n tiki:xmatih *esquinadoxokoyo:lin**, pero yo:n neh niki:xehekowa xa: no: kipias n' i..., n' ima:se:walto:ka:ytsi:n ke:meh tein *mero, mero, este** ima:se:walto:ka:it[ima:se:walto:ka:y] *porque** i:n tehwa:n *esquinado** kihto:sneki no: koyo:tahto:lkopa ya. Ke:mah, pero a:mo, a:mo n'mati *porque** neh i:pa iwki ne:chkiliaya note:iskaltihka:w i:pa iwki kito:ka:ytia:ya de yehwa yo:ni, i:pa iwki de, kiliah *que** yehwa yo:n *esquinadoxokoyo:lin**. Wa:n i:n tein tikihtowa wehkapan mokehketsa seki, neh a:mo niki:xmati kati:ni i:n iwki tikilia. Yo:n ata ne:wí:n ista:ka:kopa ata semi onkak. A: pos, a:mo, a:mo niki:xmati neh, a:mo niki:xmati. A:, pos a:mo niki:xmati neh, e:mah, neh nik..., Ke:mah. Newí:n, ne: *por** masa:owatahkopa newí:n, ompaka semi telonkak. niki:xmattok yehwa sah i:n seki. Ke:mah. *Ajá**. *Bueno** neh nikmati kihtowah yo:n *esquinadoxokoyo:lin** seki kito:ka:ytiah xoxok..., xo:xokoyo:lin. Xo:xokoyo:lin, a:mo n'mati kox yehwa ya n' kiliah xo:xokoyo:lin. Neh nika:kakilia:ni *noa...**, no..., no..., nowe:ita:t ne: ke:man kito:ka:ytia:yah xo:xokoyo:lin. Wa:n no: ne:chta:tapowia:ya *que** kualtiaya kit para ne:n te:mpala:mpah. Yo:n kikuih para te:mpala:mpah, ne:chtapowihka ke:ní:w n' kichi:wah *que** mo..., komohkó:n yo:n ke:masá: se:sepa ata nika:n ki:sah kokomeh se: itehte:nakasta:n nika:n, wa:n yo:n mah se: kikui n' ikowyotsi:n wa:n mah se: kkihki:xtili n' ie:wayo, wa:n mah ipa se: kixakualo ke:meh *limón** eskia. Mah se: kixakualo pero mo:stah, mo:stah kualka:n, tein *hora** eski mah se:..., kati:n *hora** eski mah se: yowi, mah se: kixakualo wa:n se: ki..., *hasta** mah xohxole:wi, *Ajá**, wa:n pahti no:. De ompa, ompa pe:wa ya poliwi a yo:n kokot. A:, pos neli. Wa:n oksé: no: kualtsi:n ke:meh tikihtowa n' teh para n' te:mpala:n mah se: kimolo:nti, wa:n mah ika se: moka:kampa:ka tein yo:n te:kui te:mpala:n se: inenepi:lko *o** se: ixi:..., se: ite:xi:palko, Ke:mah, yo:n, yo:n no: kuali neli. *Ajá**. Ke:mah, yehwa yo:n neh nimitsilia wa:n *pues** neli ke:meh timotapowiah miak taman, miak taman xokoyo:lin onkak neli, pero neli a:mo nochi se: kimahmati. Ka:n nochi se: kimahmati. Pos miak taman pero a:mo nochi se: ki:xmati wa:n ma:ski se: ki:xmatttok pero neli a:mo se: kimati ke:ní:w welmono:tsa. Ke:mah, ta: yehwa yo:n nikihtowa a:mo se: kito:ka:yi:xmati, *bueno**, Ke:mah. neli ke:meh nimitsilia neh ma:ski tik..., tikpanawihtinemih ne:wí:n miak taman xiwtsitsí:n de yehwa yo:n xo:xokoyo:lin *o**, *o** miak taman xokoyo:lin onkak. Pero neli, ke:meh neli nimitsilia *de que** a:mo se: kitatekiwtia pos pos a:mo tikmahmatih ke:ní:w mono:tsa. Pos ka:n, ka:n, ka:n tikmatih ke:ní:w n' ito:ka:y wel..., nejo:n tein ma:ski tikitah neli onkak, Ke:mah. Neli. Wa:n yo:n, yo:n kiliah *este** te:kua:nenepi:l, no: tik..., no: tikekowa:ni *que**, *porque** neh nikilia yo:n te:kua:nenepi:l kiliah tamatisneki ne: tehwa:n tikto:ka:ytiah *este** tekilit. Ihkó:n tamatisneki, sayoh ne: porin *más** ma:pa:pata:wak, *más** ma:pa:pata:wak wa:n tepitsi:n tikihtowah tehwa:n ma:.., ma:..., mahyá: tikihtowah tehwa:n *más** kipia *más** ahwiya:kka:yo:t. Pero mahyá: tikihtowah n' ixiwtsi:n [ixiwyotsi:n], *más** wehwei, *más** wehwei. Ke:mah, pero yo:n *más** wehwei, *más**. Pero ne:n ixo:chio nikita neh, mahyá: iw..., mahyá: no: iwki, mahyá: no: iwkitik a:. Pero yeh pané: tepitsi:n *más** we:weyak yeh n' ixo:chiotsi:n wa:n de i:n tikilia tekilit yeh *más** tepitsitsi:n tsikitsitsi:n ixo:chiotsi:n. E:mah. *Ajá**. Ke:mah. Ke:mah, *es que** tikmatis ke:yeh ihkó:n tikihtowah tehwa:n we:we:yak *más** n' ixo:chiotsi:n *porque** n' ixiw..., n' xiwit *más** we:weyak. Pero nikin..., neh nikihto:sneki de n..., tamat..., tamatte:wasneki, sayon neli ke:meh tikihtowa n' teh mahyá: *este más** tsikitsitsi:n n' tekilit. Wa:n *más** wehwei yehwa ne:n te:kua:nenepi:l. Pero neh nikihtowa mahyá: ihkó:n tamatte:wasneki a ke:meh *cuando** pe:wa ne:n xiwtsí:n, ihkó:n motahta:lia ya n' ixo:chiotsi:n wa:n no: ihkó:n tamati a, sayoh neli tikihto:sneki teh porin porin *más** wehwei, *más** wehwei ne: seki xo:chit wa:n ne: seki *más** tsikitsitsi:n. Pero neh nikihtowa *este** no: *igual** we:lik. Sa..., sayoh a:mo nikmati ke:ní:w teh tik..., tehwa:tsi:n kox tikmahse:wa *o** a:mo ke:man tikmahse:wa. Ke:mah tikmahse..., tikmahse:wah no: pero a:mo, *bueno** mah semi..., a:mo okachi. Tikmahse:wkah no:, pero neli yeh nejo:n yeh se: kikue:cholia n'mattok iwa:n ne: nejo:n ox chi:l, a:mo nikelna:miki toni n' iwa:n, *pero bueno** no: se: kkue:chowa. E:mah wa:n se: kipante:kilia no: n' emo:ltsí:n wa:n no: we:lia ya iwa:n. E:mah. *Ajá**. Ke:mah. Wa:n se: kita:lia no: tsiktsí:n tixti kit. Ne:h a:mo n'mati yo:ni, pero kihtowah *que** no: se: kita:lilia kit tsiktsi:n tixti, mah se: kkue:cho tsiktsi:n nextamaltsi:ni. *o** ke:meh se: tilatsi:n mah se: kikue:cho wa:n ke:mah mah se: kipa:ta ya wa:n se: kipante:kilia ya iwa:n no:, wa:n no: we:lia ya neli kualtsi:n ahwiya:k. Ke:mah. Ke:mah, neh no: nimitsilia *porque** tehwa:n no: tikmahse:wah neli yo:n kiltsí:n, yo:n xiwtsí:n yo:n tein tikiliah tikihtowa, tikihtowah te:kua:n..., te:kua:nenepi:l. Se: kipankue:cholia, *este** kipankue:choliah tepitsi:n *este*** chi:l..., chi:lpitsa wa:n yo:n *este** n..., a:mo no: kita:liliah a:ko:lin sanoke sayoh yehwa sah. wa:n ki..., kimolo:ntiah ya iwa:n emo:ltsí:n, neli no: taman ahwiya:k, pero no: kualtsi:n we:lik neh nikihtowa ta:... Ke:mah pos ta: kiahwiya:lia ne: xiwtsi:ni, ta: yehwa xiwit nikilia neh n' taahwiya:lia. Ke:mah. Yehwa ne:n kahwiya:lia n' teihsá: nikilia neh para se: kikua pos nochi iwki kahwiya:lia *porque** komo a:mo teh kipia a:mo no: *igual** we:lik eski. Ke:mah, xa: tik... ne:chtapohpolwi miak *este** xa: tikpia okseki talna:miki:lis de ne:, yo:n tein ika timonohno:tstokeh de n' xo:ch..., de xokoyo:lin *o** *o este** yehwa de n' tekilit *o de** yehwa n' te:kua:nenepi:l, xa: tikpia *más** tal..., *más este, más** talna:miki:lis *o** *o más** tahto:ltsitsí:n mah tikihto:ka:n. Neh nikmati, para neh pané: yehwa sah *lo que** tein neh nikmati, a:mo nikmati tehwa:tsi:n. Pos neh a:mo no: nikmati ok toni *más**, neh n'mattok i:pa iwki sah neli de ke:meh yo:ni tik..., nikihtoh ya ke:meh i:pa tikuah ihkó:n sah i:pa. E:mah. Kuali *este**, kuali entó:s ompa tami a n' to..., tota:..., tonoh..., tonohno:tsalis, totanohno:tsalis, *este**, neh tein nimitsilia, neh ni..., tein nimitsilih tein neh nikmattok wa:n sah, *este** a:mo n'mati, pané: *hasta** ompa sah no:. Ke:mah, ompa sah. Tasohka:matik miak, neh nimono:tsa Rubén Macario, A:mo teihs..., niwa:le:wa de Chilcuauhta, nipowi nika:n *este**, San Miguel. a:mo teihsá:, tasohka:matik ke:mah neh no: tein tine:chilwih. Neh nimono:tsa María Salazar Osollo, de San Miguel.