Ne:chtapohpolwi na:nah, neh nimitstahtani:sneki ox tiki:xmati yo:n nexokoli:lpahxiwit. Ke:mah, niki:xmattok. N'neki xne:chtapowi, ke:ni:wki n' ixo:chio, ke:ni:wki n' ixiwyo. Tsikitsitsi:n ima:xiwyotsitsi:n ata wa:n mochi:wa ne:n ta:lpan ke:meh yo:n, panki:sa, pe:wa, no: teyowa ata. Teyowa no: wa:n ke:mah mochi:wa wehwei kowit, pero nejo:n ixiwyotsitsi:n mahyá: iwkui:ntsi:n, kahkanaktsitsi:n n' iwiwyotsitsi:n. Wa:n ixo:chiotsi:n pané: chi:chi:l..., a:mo niknamiki ox *rosita** pero xo:chiowa no:. Wa:n ka:mpa yo:n mometsketsa pos t..., semi teltawelita no: ka:mpa yo:n teihsá: onkas kualtsi:n ta:ltsi:ni ke:meh yo:n ka:mpa takualka:n ata moye:kchi:wa wa:n komo a:mo ka:mpa yo:n ka:mpa *calzada** no: mochi:wa oso teke:span no: mochi:wa. E:mah. Wa:n kualtsi:n monalwayo:tia wa:n a:mo wehkapania, tsi:tsikitsitsi:n. Tsikitsitsi:n. E:..., ke:mah, pero nejo:n yehwa yo:n kihtowa no:, no: semi kuali para yo:n komo se:, se: moxokolia mah ika se: mota:lili. Wa:n yo:n se: mota:lilia sah, a:..., ke:ní:w se: kichi:wa, se: kkue:chowa *o** se: kimana *o** ke:ní:w se: mota:lilia yo:n xiwtsí:n. Pos seki kihtowah kikuih tamanal, wa:n, wa:n kuali se: kikui no: mah se: kima:xakualo kualtsi:n, wa:n mah se: kita:lilia tsiktsi:n istatsí:n, wa:n iwa:n tsiktsi:n yehwa ne:n yo:n tikilia, ke:n mono:tsa ne:..., ¿Koko:ka:t? *Ajá**, koko:ka:t iwa:n wa:n iwa:n tsiktsi:n iyatsí:n, wa:n mah se: ki:xta:lili, yo:n se: kima:xakualowa kualtsi:n, wa:n tein yo:n pachti mah se: kita:lili a ka:mpa se: moxokolia. Mah ika se: kita:lili a wa:n mah ika se: mop..., [mo]metspi:ki a ika se: tilmah komo se: imetsko *o** se: ima:ko, wa:n yehwa yo:n komo titi:katok pos nochi kitamati:lia. *Ajá**. Wa:n yo:n kito:kah *o** mochi:wa sah no: ke:meh i:n ka:mpa weli. A:mo, mochi:wa sah, yo:n mochi:wa sah, mochi:wa sah, ka:nika eski mochi:wa. E:mah. A:, mochi:wa sah. Wa:n yo:n para se: tai:s kox no: kualtias tak komohkó:n se: kinemilia se: tai:s para se: iihtik ke:meh i:n *a veces**, se: sepa tikihtowah tehwa:n se: moihtixokolia, Pos kihtowah *que**, kihtowah *que** no: kuali mah se: tai, mah se: kimana. ox no: te:na:mikis tak. E:mah, mah se: kimanak kihtowah kuali no: se: tai. Se: kimana. E:mah, pero para se: mota:lili:s pos no: nochi kina:miki. Ke:mah. Pos yehwa yo:n neli kihtowah, neh no:, no: nimitstahtanilia[nimitstahtania] *porque** neh a:mo nikmati pos a:mo nikye:kahsika:mati wa:n [yeh] ika nik..., nikihtowa neh seki no: ne:chtapowiah *que** neli kuali pahti. Wa:n eski ke:mah, ta: *este** ke:meh i:n xiwtsí:n neli ke:meh tikihtowah tehwa:n *este** pos, neh no: nik..., nikmati *porque** neli ne: nitai:ka se:, se:..., pos yeh ika nimitstahtania neh kox no: tikmattok *que** ox kuali pahti para se: tai:s. Yo:n komohkó:n kanah ika se: wetsik wa:n se: moihtixokolih, mah se: kimolo:nti neli wa:n mah se: tai, no: te:na:miki. Wa:n a:chá: kachi kuali mah se: tai wa:n a:mo se: mota:lili:s ke:meh yo:n ka:mpa se:..., Ke:mah, kuali mah se: tai. ta:ká:n se: iihtik se: moxokolih *o** se: ipoxiht..., se: ipoxke:spankopa se: moxokolih, pos neh niki:xehekowa kachi kuali mah se: tai para yo:n nochi te:na:miki meh..., mah, mah tikihto:ka:n tehwa:n, te:ihtipa:ka. Ne:, ke:mah, no:, ke:mah pos komo se: iihtik, ke:mah. Pero komo payá:n tikitstok ke:meh i:n, se: imetsko titi:kak ata, Te:ihtipa:ka. *o** se: i..., se: ima:y nika:n ihko:ni pos kuali se: mota:lilia, pero komo se: iihtik pos yo:n kuali mah se: tai no:. Ke:mah wa:n no: te:namiki neli *porque** pos yeh ka kiliah nexokoli:lpah. Ke:mah. Wa:n yo:n, teh tik..., tehwa:tsi:n tiki:xmatik tel ne: ke:man ya *o, o apenas,** semi yekin..., semi yekimpa ok. A:mo, ne: ke:man ya i:pa niki:xmattok, i:pa *desde** ne: ke:man ya i:pa, i:pa nejo:n A:, ne: ke:man ya. ne:chne:xtilia:ya note:iskaltihka:w, *que** yehwa i:ni kuali kihtowa para se: moxokolia. Ke:mah, i:pa nik..., i:pa niki:xmattok, pe:wak niki:xmati *desde** a:chá: nikpiaya ke:meh se: mahtakti o:mo:me xiwit pe:wak, i:pa niki:xmati a *porque** pe:wak ne:chne:xtilia ne: note:iskaltihka:w katka *que** yehwa yo:ni n' kuali para pahti. Ke:mah eski ta: neli n' ke:meh nimitsilia neh, nikawí:n tehwa:n tikpiah neli yehwa yo:n xiwtsí:n wa:n timoki:xtiliah *de que** tiko:wtoskeh ne: koyo:pah, pos komo tikmati *que** semi kuali pahti pos mah timomati:lti:ka:n neli ke:meh i:n mah tikinilwi:ka:n okseki tokni:wa:n. Ke:mah, mah se:, mah se: moilwi nikilia neh tohtoni m' pahti *porque** komo a:mo se: kimati pos neli ka:n ka:n, ma:ski se: ti..., tik..., tikitstos ne: onkak pero komo a:mo tikmati nejo:n komo kuali para pahti pos ka:n se:..., ka:n se: kitekis wa:n de a:mo se: kimati, wa:n komo ke:meh i:n se: tanohno:tsa nikilia neh te:ilwiah nochi tohtoni m' pahtsitsi:ni wa:n mah se: ki:xmati pos yehwa ya yo:n se: kikui wa:n para toni mah se: kitati tapahtihkeh, *porque** ompa neli para se: ya:s no: moneki mah se: kwi:ka ne: nejo:n ne:n ta..., tapatalo:ni *porque** pos yehwa n' ompa ne:, ompa yehwa n' kinekih. Pos neli yehwa n' taeka:ntok taxta:wi:ltsí:n, taxta:wi:ltsí:n. Ke:mah, yehwa, yehwa, e:mah. Wa:n de nika:wí:n pos teihsá: xiwtsitsí:n sah ihkó:n timota:lili:s *o** titai:s pos yo:n a:mo se: kiko:wtok. Neli. Onkak nikahkui:ni sayoh mah se: ki:xmati sah, *porque** de a:mo tiki:xmatih pos a:mo tikmatih ox yehwa m' pahti. Pos kita sah, yehwa yo:n neh nimitsilia neli wa:n a:mo tikmahmatih neli *este**, nikmattok neh ne:chta:tapowia:ni neh no..., no..., note:iskaltihka:w neh n' ompaka newí:n kaltsi:ntan onkaya no: seki kiliah nexokoli:lpah, pero pos a:mo nikmatik ox, kox *este**, kox semi kuali eski, kihtowah, no: kuali kihtowah yo:n onkak seki mahyá:, mahyá: yo:n, mahyá: seki xo:chitsí:n, mahyá: yo:n seki, mahyá: xo:chitsí:n ne: onkak, ke:meh yo:n *azucena** kilwiah. ixiwyo, pero we:..., ma:we:weyak ihkó:n, ne:chta:tapowia:yah *que** no: semi kuali para nexokoli:l, pero neh nimolia:ya xa: sayoh xa: sayoh yehwa sah, pero ta: a:mo, ta: onkak seki nika:n xiwtsitsí:n seki nika:n tein tine:chtapowia wa:n pos yehwa yo:n kualtsi:n neli mah se: ki..., se: kimati ke:ní:w se: kichihchi:was, ke:ní:w se: mota:lili:s, para yo:n a:mo no: se: mo..., eliwi:s se: mo...., se: motamihtos nikilia neh, se: kihto:ti pos se: moyo:ltamihtok ka:ni nikuiti para nimopahti:s, ka:ni nikuiti para ni..., para nikte:mo:s ne:n koyo:pah *porque** tikita ya ne: koyo:pah, koyo:pah pos no: semi kuali, no: tikihtowah n' tehwa:n. Pero neli n' ke:meh se: kihtowa moneki taxta:wi:l n' ompa ne: wa:n nika:n tehwa:n, Pos ta: ompa yehwa moneki. tikpiah m' pahtsitsí:n neli, pos nimoma:te:moliah sah nika:wí:n xiw..., ke:meh i:n kowtah *o** xiwtah wa:n tikahsih wa:n ti..., timota:liliah pos timoki:xtiliah *de que** timotap..., timo..., timo..., timokua:tamihtoskeh ika n' taxta:wi:l. Ke:mah, *porque** ke:meh i:n a:mo te:ahsi nikilia neh wa:n neli de wa:n komo a:mo mah se: kitsi:ntoka tohtoni m' pahtsitsi:ni. Ihkó:n a:ksá: kuali se: kitahtania se: tokni:tsi:n wa:n kihto:s pos yehwa i:ni m' pahti, Yehwa yo:n. pos mah se:..., komo a:mo se: ki:xmati mah se: kili xte:chne:xtili wa:n mah tikuitih wa:n timo..., titai:skeh yeh *o** timota:lili:skeh yeh, komo no: pahti pos te:chna:mikis. Neli. Ke:mah wa:n neli pos nejo:n i:pa iwki a nikilia neh tipanowah *porque** neli pos tikihtowah, mah tikitatih nochi ne: koyo:tapahtihkeh pos a:mo yeh a:mo nejo:n te:chwa:lmakas iwki sah m' pahti, ta: yeh te:chakas neli pero mah se: kwi:ka neli n' taxta:wi:lo:ni. E:mah, yehwa moneki. Yehwa yo:n neli. Wa:n yo:n sayoh para nexokoli:l *o** no: kualtia para se: moposteki..., ke:meh i:n ka:mpa se: moposteki *o** sayoh para se: moxokolia sah. A:mo, neh n'mattok i:pa kuali sah *de que** se: moxokolia sah, e:mah, de se: moxokolia sah. E:mah. A:, komo se: moxokolia sah. A:, neli. *Pues** yehwa yo:n teltasohka:matik miak, yehwa n'neki nik..., tikahsika:matiskeh neli no: n' tehwa:n *porque** neli ke:meh i:n se: sepa kanah ika se: moxokolohtik..., se: moxokolihtiki:sa wa:n komohkó:n se: kimattok toni m' pahti a:mo moneki se:, se:, se: ki..., tsikui:ntinemis, komo se: kimattok ka:ni n' onkak, ompa se: kimahmattiw wa:n se: kitekiti wa:n se: mota:lilia ya. Ke:mah, pos se: kikuiti sah. Ke:mah. Ka:n, ka:n moneki teihsá: nikilia neh ika yo:n neli ke:[meh] nik..., neli n' ke:meh nikihtowa neh taxta:wi:l a nimah Yehwa yo:n neli. Pos, se: kwi:ka pos se:, komo, komo ohti onkak pos se: motekilia sah wa:n komo te:kaltsi:ntan pos kuali se: motahtania no:. Ke:mah, wa:n se: momaka. Neli, neli. Neli, neli. Ke:mah, pos yehwa sah yo:ni nik..., naka..., nikmatisnekia *este**, tasohka:matik miak tine:chtapowia wa:n neh nimono:tsa niRubén Macario Martínez, nipowi nika:n, achá: nika:n de San M..., niwa:le:w nika:n de Chilcuauhta, nipowi nika:n de San Miguel. A:mo, teihsá: tasohka:matik ke:mah k..., timonohno:tskeh. Neh nimono:tsaMaría Salazar Osollo, neh niwi:tsa de San Miguel.