A:xka:n oksé: tatsi:ntokalis, *este** na:nah nikneki xne:chtapowi ox tiki:xmattok yo:n kiliah ahmo:lkilit. Ke:mah, niki:xmattok. Nikixmattok, pero, wa:n nikitani n' ka:mpa mochi:wa, mochi:wa ma:ski ohti. ata mokehketsa kualtsi:n chi:chi:ltik n' ikowyotsi:n wa:n ixo:chio no: iwki wa:n kipia mahyá: ohololtsitsi:ni. Niki:xmattok yo:ni, pero a:mo ke:man nik..., a:mo ke:man nikchi:wa mah nejo:n, mah tikmahse:waka:n. *Demás** niki:xmat..., niki:xmattok yo:ni pero a:mo, a:mo nejo:n, a:mo ke:man nikekowa:ni ke:niwki we:lik. *Pues** welis ke:mah, a:t ox tiki:x, *bueno** tiki:xmattok, tiki:xmattok, a:mo t'mati ke:ní:w ke:ní:w n' kichihchi:wah para se: kimahse:was, se: sepatika ke:meh neh name:chilia tote:iskaltihka:wa:n a:mo te:chi..., te:chiliah, a:mo te:chne:xtiliah, Neh nikmattok ke:ní:w n' kichihchi:wah, neh nikmattok *que** semi we:lik neli kualtsi:n, mahyá: wa:wkilit. Yo:n no: taman kichihchi:wah, yo:n kimolo:ntiah, wa:n pané: n' i..., n' ia:yotsi:n seki tein yankuik ia:yotsi:n te:..., te:nahwayoh tepitsi:n. Entó:s kia:yohpatah. A:, kipatiliah n' ia:yo, wa:n yo:n para de kipatiliah para Ia:yo, ke:mah kipatiliah n' ia:yo. kuali ki:sa ya. *Ajá** para a:mo, para a:mo te:tehahwayoh[te:te:nahwayo:tih], *porque** seki te:te:nahwayoh[te:te:nahwayo:tih]. Entó:s kipatiliah n' ia:yotsi:n wa:n ke:mah sepa ki..., kia:..., ki..., ke:ní:w nikihto:s kit yehwa n' kima:pa:tskah, wa:n kipano:ltiah ya itech sepa tepitsi:n a:tsí:n kit kia:tsokowa:tsah wa:n kipante:kiliah sepa n' a:tsí:n. Wa:n ompa yo:n kiki:xtiah ya, *cuando** yoksi a kualtsi:n ke:meh wa:wkilit kima:pa:tskah, Neh nimitsilih..., nimitsilihtok ke:ní:w n' *cuando** n' ki..., ke:ní:w n' kichihchi:wah para se: kipalo:s a. *Ajá**. Kikuih wa:n kima:pa:tskah, kia:yohki:xtiah. Kki:xtiliah n' ia:yotsi:n, ¿wa:n ompa sepa ka:yo:tiah seki ika? Kki:xtiliah n' ia:yotsi:n. A:mo. Ompa yo:n kipano:ltiah ya itech ne:n tapalkat ka:mpa kitsoyo:ni:skeh ya. A:, nompa ne:n kipano:ltiah ya. *Ajá**. Ke:mah. Kitehtekiliah seki chi:lpitsa, kualtsi:n, kualtsi:n kipi:pisi:lowah, wa:n kita:li:liah seki n' i..., yo:n kiliah xonakat, xonakat, wa:n kitsoyo:niah ya iwa:n chi:l, *primero** taeka:na n' *chilito**, *este** n' chi:l..., chi:lpitsa, wa:n ompa de yo:n chi:lpitsa kita:liliah *cebolla**, wa:n kitsoyo:niah ya iwa:n kilit. Kitsoyo:niah. *Ajá**. Wa:n moka:wa se: tapalo:l kita pero telwe:lik. Tik..., kualtsi:n ahwiya:k tak Ahwiya:k kualtsi:n. ki..., tikekowa:ni ne:n wa:wkiltatsoyo:n. Ke:mah, yo:n nikekowa:ni. Yo:n, yo:n ke:mah nik..., chi:wani pero yehwa i:n seki kiltsí:n a:mo ke:man nikchi:wa pero neli i:pa, i:pa ihkó:n nikakini *que** we:lik. Ihko:ni *mero**. A:mo ke:man. Wa:n neli nikitani ka:mpa onkak ta: se: kita ye:kkuahkuali. Pero a:mo ke:man, a:mo ke:man nikchi:wa ke:ní:w neli ne:n kichi:wah, pero ekintsi:n de i:n tine:chtapowihtok a pos no: kuali nejo:n nikchihchi:was wa:n nikeko:s, ta: neli se: kita ye:kkuahkuali ka:mpa onkak. Wa:n neli yo:n ka:n mone:neki *porque** mochi:wa ka:nika eski. Wa:n tikmatis na:nah ka:mpa *más** tel..., telkualtsi:n, telkualtsi:n mochi:wa *más** ka:mpa yo:n tapala:nyohtok, *más** kuahkuali ompa mochi:wa, tsi:kata:l. Itech se: tsi:kata:l *o** ka:mpa yo:n kahfe:n..., kahfe:ntah, ka:mpa yo:n ta..., takuoma:yawih *apenas** ata wa:n ye:k..., ye:ktapala:ntok, ompa xkita nochi yehwa yo:n xiwit wa:n telkuahkuali. Wa:n yo:n neli no:ya:n onkak, ka:mpa tikih..., ke:meh tikihtowa tehwa:tsi:n itech ohti, ka:mpa yeski tikahsis, *este, pero** achi nohne:lmeh. Ne:, ke:mah, ta: nikitani neli, nikitani wa:n neli ihkó:n i:pa ne:chilia:ya note:iskaltihka:w, i:n kihtowa mono:tsa ahmo:lkilit, Pero ka:mpa tel..., ka:mpa telta:lna:miki... pero neli a:mo, a:mo ke:man nejo:n ihkó:n mah nikmanak *porque** neli pos ne:, ka:n nejo:n, tak a:mo kimahse:waya note:iskaltihka:w *porque** a:mo ke:man teh ne:chilwih ke:ní:w se: kichi:was. E:mah, pero neli nte:kakilia:ni i:pa *que** we:lik yo:ni. We:lik, kualtsi:n we:lik neli, neh nimitsilia *porque** tehwa:n neje:n ke:meh i:n ka:mpa, Ke:mah. ka:mpa tikitah yo:n xiwtsí:n tehwa:n tiktekih, wa:n tik..., tikwi:kah ne: kalihtik pos pané: ne: no..., nosiwa:w neh pané: a:mo ke:man semi ki..., a:mo kimatia ke:ní:w n' kichihchi:was, pero ke:meh tehwa:n tikmattokeh ke:ní:w n' ki..., ke:ní:w n' kichihchi:wah yo:n tapalo:ltsí:n wa:n pe:wak nikilwia, nikilwia, nikilwia x'chihchi:wa nikilia i:n kiltsí:n, tikua:skeh nikilia, ¿tikua:ni no:? Kihtowa, kihtowa nikuahka sepatsí:n kihtowa, pero ekintsi:n tikua:ti nikilia, tikeko:ti ke:ní:w we:lik nikilia. A:, wa:n tikilwih ke:ní:w n' kichi:was. Ke:mah, pos de te:ilwiah se: welis, ke:mah, se: welis, mah te:ilwika:n sah ke:ní:w se: kichi:was wa:n se: welis. Ke:mah. Nikilia... Ke:mah, nikilih ke:ní:w n' kichi:wah. Ke:mah. Ke:mah, wa:n ika nimitsilia neh nik..., nikilwih ke:ní:w mah kimana, kimanak wa:n ke:mah ki..., sepa kitsokowa:tsak, sepa kipante:kilih tepitsi:n a:tsí:n wa:n ke:mah kiki:xtih ya. Kiki:xtih, ompa de kiki:xtih pe:wak kima:..., kima:..., kima:pa:tska mah ki:sa ne:n ia:yo, *Ajá**. para kipano:ltih ya itech ne:n tapalkat. wa:n ke:mah ki..., kitsoyo:nih ya wa:n Kitsoyo:nih, kitsoyo:nih, kitehtekilih chi:l..., chi:lpitsa wa:n kitehtekilih *este, este**, *cebolla**, yehwa n' kiliah tehwa:n tikiliah xonakat, wa:n ki..., kichihchi:w *despu...**, sate:pan no: kwe:lilih ya no: yeh, kihtowa pos takah semi we:lik neli kihtowa wa:n Kwe:lilih ya no:, ke:mah, pos sayoh *de que** a:mo se: kimati ke:ní:w nikilia se: kichi:was pos yeh ika a:mo se: kimati, pero de te:iliah pos se: kichihchi:wa wa:n neli we:lia. Ke:mah, a:, tehwa:tsi:n a:mo ke:man tikmahse:wa, *o sea** a:mo, a:mo ke:man tikchihchi:wa yo:n tapalo:ltsí:n. Ka:nah, ka:n, a:mo, ke:mah, ka:n ke:..., ka:n ke:man nikchihchi:wa, ka:n nikmati neli ke:ní:w se: kichihchi:wa E:mah, *por eso** nejo:n nimitsilia neh *que** ne..., neli i:pa nikitani *que** onkak wa:n neli kihtowah *que** we:lik, pero a:mo, a:mo ke:man nikchihchi:wa. Ke:mah. *Pues**, yehwa sah yo:n n' tein ika timonohno:tskeh de yo:n kiltsí:n, a:mo nikmati *este**, kox tik..., xa: tiki:xmati oksé: taman, taman to:ka:it kipias de yo:n kiltsí:n *o** xa: i:pa yehwa sah. Neh nikmati pané: iwki kito:ka:ytiah ahmo:l..., ahmo:lkilit. Pos neh a:mo no:, neh i:pa ihko:ni sah nikmati n' ito:ka:y. Ke:mah, a:mo nikmati *más** ox kipias oksé: ito:ka:y, pero neh n'mattok *que** i:pa iwki sah kito:kaytiah ahmo:lkilit. Ke:mah. No: kuali pos, yehwa sah ika timonohno:tskeh, tasohka:matik miak. Neh nimono:tsa Rubén Macario, niwa:le:w de Chilcuauhta. No: *igual** neh, *Aja**, tasohka:matik tein tine:chilwih, a:mo nikmatia ke:ní:w se: kichi:wa, pero ekintsi:n de tine:chilwih ya, tasohka:matik. Neh nimono:tsa María Salazar Osollo, de San Miguel.