*Bueno** ekintsi:n timonohno:tsatih de yo:n xo:chit nika:wí:n mochi:wa teke:span oso kowke:span, seki kiliah a:te:mpancho:kani, seki kiliah tate:mpancho:kani, x'mati kati:ni ne:n semi kuali ito:ka:y, ox no: tiki:xmattok. Neh niki:xmattok, pero neh i:pa niki:xmati kiliah tate:mpancho:kani. Yehwa yo:n kowke:span mochi:wa ata ma:we:weyak. Wa:n yo:n ixiwyo mahyá: kipia *rayitas** ata n' ixiwyo wa:n mopahpampilowa wa:n no: *igual** n' ixo:chio wa:n nochipa mahyá: neli m..., ihxi:katok, *porque** tak yeh ka kiliah tate:mpancho:kani, neh iwki niki:xmattok kilwiah. Ke:mah, yehwa yo:n, tein yo:n, yo:n, yo:n ohololtik, mahyá: oholo:chtik mochi:wa, wa:n ata poso:nti:w ne:n tein neli ixo:chio ya tsikitsitsi:n, pisi:ltik, pané: achi *morado** wa:n ata neli poso:ntiw. Ke:mah. Iw... Ahachichi poso:ntiw, pané: wehka:wa yo:n poso:ntok, wa:n neli yo:n pané: alaktik, ata pané: wihwila:ni. Ke:mah, wi:wila:ni neli, ahalaktik *por eso** yehwa yo:n tak kiliah tate:mpancho:kani, pero n'mattok iwki kiliah *que** tate:mpancho:kani. Ke:mah yo:n, Neh i:pa ihkó:n nite:kakilia:ni kiliah tate:mpancho:kani. Pero a:mo n'mati ox kipia *más** okseki ito:ka:y. Tak i:pa yehwa sah, pero yo:n pané: a:mo a:kin kikui yo:n. A:mo no: n'chi:wa *cuenta** katí:n me:tsti yo:n poso:ni wa:n ihwa:k poso:ni ata ka:mpa ne:n, pos we:i ne:n motaktsonta:lia miak m' poso:ni sepa sah. Ke:mah, miak mochi:wa. *Porque** kipia miak iah.., miak [i]kamohyotsitsi:n ata yo:n ahakoihkak, ohololtik n' ikamohyo, ke:meh yo:n, mahyá: ke:meh yo:n kowxi:lo:t neh nikilia. *Ajá**. Ke:mah. E:mah, iwki *mero** ata n' ikamohyo, neli kowke:span mochi:wa. Ke:mah wa:n... Ka:mpa se: we:ikowit nejo:n, wa:n komo a:mo itech tepehxike:span mochi:wa. Ke:mah wa:n... Niki:ita *porque** ompa n' tehwa:n yo:n tokaltanika, ompa no: onkak yo:n ka:mpa ata yetok se: te:tepehxit yo:n ne: paratani, ompa no: onkak. Yehwa neh niki:xmattok. Ke:mah, pero yo:n no: o:me taman, seki yo:n kinamakah i:n Kuesala:n, yo:n pané:, no: iwki n' kito:ka:ytiah pero ata yeh a:mo oholo:chtik, yeh mahyá: yo:n ihtikohkoyoktik, mahyá: yo:n *campana** ata ne:n poso:ni, no: *morado** kualtsi:n, yehwa yo:n semi kitelkowah, mati ox koyo:meh *o** a:konimeh wa:n neh niki:ita yo:n kalte:noh yo:n noa:wi yeh ne: ita:lpan ata, tepe:yoh yo:n ne: Tate:mpan kipia tsiktsi:n ta:l wa:n ox kita:lpante:noh, ke:ní:w yo:n, tepe:yoh, yeh koo:nkui. Ke:meh yo:n *cuando** poso:ni ko:nkui wa:n ka:ketsa. A:, neli. A:mo niki:xmati yeh, neh niki:xmattok yehwa sah yo:n okseki oso yehwa ya yo:n tikilia kohkostik. Yeh no: taman, ¿kanah? Yo:n, yo:n *este**, yo:n a:mo n'mati ke:ní:w mono:tsa yo:n, pero yo:n, yo:n ata pisi:ltik ne:n ta:ki, pané: a:mo metskowyohwe:weyak, ta: ata tsikitsitsi:n. Tsikitsitsi:n, ke:mah, pero yeh mochi:wa ma:ski kahfe:n..., itech kahfe:n sah kita:liah wa:n mochi:wa no:, yehwa yo:n kohkostik tikilia ixo:chio. *Ajá**, yo:n a:mo n'mati ke:ní:w ne:n mono:tsa, ox no: kipia ito:ka:y yo:n. Ka:n, n'mati, nimitsilihtok yo:n *motío** yeh kito:ka:ytia seki yehwa *que** *pero** pos yeh no: taman ya n' tein tikilia tate:mpancho:kani wa:n yo:n okseki tein tikihtohtokeh yehwa yo:n yeh kilia *tepeto:torito**. Yo:n kohkostik n' ixo:chio. E:mah, yehwa yo:ni. Yo:n no: iwki, ata no: *mismo** iw..., iwkitisneki a n' ikamohyo ke:meh yo:n tate:mpancho:kani. Ke:mah. Yehwa yo:n neh niki:xmattok no:. Ke:mah, yo:n yo:n mochi:wa, soh mah se: kito:ka sah, yo:n tel a:mo mone:neki yehwa yo:n kohkostik n' ixo:chio, pero ata yo:n, tein yo:n kohkostik n' ixo:chio, wa:le:wa ka:mpa ompa yo:n tikihtowa mahyá: kowxi:lo:t ata ne:n tak ikamohyo yo:n ke:ní:w, itsi:ntan ata ne:n pe:wa mahyá: yo:n kualtsi:n *este**, ompa ne: si:le:wtok ata kualtsi:n ne:n... Tsikitsitsi:n wa:n xohxoxoktik. *Ajá** wa:n ke:mah ihwa:k poso:niti kualtsi:n kohkose:wi no:. Ke:mah. Ke:mah, wa:n mahyá: ye:knalwayoh, kie:kpia ye:k miak nalwat, iwki neh niki:ita. Wa:n ye:k miak ne:n poso:ni. *Ajá**. Ke:mah. Ke:mah wa:n pos neh niki:xmattok no: seki:n kiliah nika:n yehwa n' teh tikilia tepe: tepe:..., *tepetoro**, kiliah tepe:torito**, yo:n no:pá:n nika:kakilia kilia ko:kowa:tsi:n, pero yo:n ko:kowa:tsi:n yo:n no:, no: kamohyoh, no: kipia yehwa yo:n tikilia teh mahyá: kowxi:lo:t we:i ata, wa:n ihwa:k poso:niti, yo:n telwe:ixo:chit m' poso:ni wa:n telahwiya:k, yo:n telwehka moihnekui, komo se: yahki ne: we:ikowtah wa:n ihwa:k poso:ntok e:k nima:n se: kihnekui, pané: yo:n *vainilla** ahwiya:xtok. *Ajá**. Ke:mah, wa:n Wehka ahwiya:xtok, niman se: kihnekui. wa:n telwe:i, yo:n telwe:ixo:chit mochi:wa wa:n kualtsi:n ata pané: e:yi mokopi:na wa:n ye:kahwiya:k wa:n ihtitehtekolotik. A:mo niki:xmati yeh komo n..., wehwe:ixo:chit, a:mo niki:xmati, niki:xmattok yehwa yo:n tsikitsitsi:n xo:chitsí:n, yo:n kohkostik n' xo:chit. Ka:n tiki:xmati pero we:i. A:mo ne:n. Yew... Yehwa ne:n tepe..., *tepetoro** kiliah seki, wa:n neh no:pá:n nikakilia kilia, ko:kokowa:tsi:n xo:chit, yo:n telwahwiya:k, telwehka moihnekui, ke:meh i:n komo i:n kowtah onkaskia, nika:n, *hasta** nika:n moihnekui. Wa:n mah se:, se: kite:mohtiw se: kahsi ka:ni ne: yo:n... Ke:mah, pos ta: de ahwiya:xtok wehka, wehka se: kihnekui. Ahwiya:xtok. Ke:mah. Ke:mah, pero de yo:n nika:wí:n mochi:wa miak taman. Miak taman ne:n de yehwa yo:n teke:span *o** kowke:span mochi:wa ne:n xo:chit, yehwa ne:n yo:n, *bueno** seki koyo:meh kitelte:mowah, ki..., kwiwitatih ne: kowtah wa:n kwi:kah ne: ahkua:kopa kitelwelitah yehwa ne:n... Pos nika:n tehwa:n, *mexicano** pané: i:pa a:mo a:mo, a:mo miak xo:chit tiki:xmatih, A:mo. *porque** yehwa no: de yehwa yo:n kahkamohyoh ata yo:n *cruzxo:chit** kilwiah. *Cruzxo:chit**. Ke:mah, yeh no:, yeh neli no: mahyá: kamoh. Yo:n... *Ajá**. Yeh ne:n, yeh no: kowke:span ata mochi:wa, kanah ika kito:kah. Wa:n tak kikowah *porque** i:n Kuesala:n se: kita ne:n seki siwa:meh kwa:lkuih, kwa:lnamakah. Ke:mah, kikowah ta: ye:kwehwei ata mochi:wa. Ke:mah, ye:k..., pero yo:n..., Ye:kwe:weyakaxtik. Ke:mah, wa:n ka:mpa ka:mpa motaktsonta:lia miak poso:ni ata, ne: kaltsi:ntan Wa:n no:... E:mah, wa:n no: iwki no: ye:kkohkostik xo:chit. *Ajá**. Ke:mah, pero yo:n pané: pisi:ltsitsí:n ata. Ke:mah. Pero ke:meh weya:k yo:n mokopi:na pos ye:kkualtsi:n, kanah ika ka:ketsah. Ke:mah, ta: kuali se: ka:ketsa. Wa:n no: *este**, no: onkak nika:wí:n seki ata yo:n yo:n a:mo n'mati ox no: poso:ni, a:mo ke:man nikita n' ixo:chio, ka:n n'mati ox tiki:xmattok. No: we:i, yeh we:i ata n' kamoh ne: mota:lia, yo:n kiliah chechelo:kamoh. Kati:yeh n' chechelo:kamoh, a:mo niki:xmati. Sek..., seki no: yehwa mahyá: se:, yeh we:i pané: neli kowxi:lo:t, tel inachi ne:n, no: kamohyowa. A:mo niki:xmati, neh niki:xmattok seki yo:n ne: tokaltsi:ntan no: onkak, yo:n, ata yo:n kiliah yowalxo:chit. yeh neli no: mowila:na, we:i, we:i mochi:wa wa:n yeh neli no: telahwiya:k wa:n *solamente** yowak m' poso:ni. A:, yo:n no: taman yo:n. No: taman ata. E:mah. No: taman. No: taman, pero neli yo:n yowalxo:chit kihtowah yowak sah m' poso:ni. Ke:mah, neli yowak poso:ni wa:n neli no: ye:kahwiya:k. A:mo ke:man nikihnekui, pero niki:ita, ata yo:n i:n *este** kanah ika kaltsi:ntan pané:, ka:mpa yo:n na:nah *Cote**, kipia ne:si. ¿Katí:n *Cote**? ¿No: kipia? N' *Cote**, ne: *Cote** Hernández. Yeh kipia. Ke:mah, pos tehwa:n ne: kaltsi:ntan no: onkak. Wa:n neli yowak, yowak m' poso:ni wa:n ye:kahwiya:k kualtsi:n neli wa:n ye:kkualtsi:n poso:ni, wa:n tane:siki tami kuetaw, wa:ki. A:mo para se: ka:ketsas, i:pa yowak sah poso:ni wa:n no: ye:kahwiya:k. Ke:mah. Ke:mah, yo:n seki kinamakah. ¿Kinamakah no:? Kinamakah, kinamakah ne:n..., a:mo n'mati ke:ní:w yo:n pero ox poso:ni komo se: kiteki, pero neli kihtowah yowak yo:n ne:n A:mo, ta: ihwa:k sah yowak poso:ni. Wa:n komo tika:ketsak i:pa sayoh tepitsi:n yetok wa:n motsonikapilowa wa:n ompa tamik. poso:ni. Wa:ki niman. Ke:mah. Pos yehwa ne: i:n Wa:ki niman. tate:mpancho:kani neli o:me taman sah i:pa wa:n neli seki ihiwkitik pero pos ka:n kipia *este**, ka:n kipia ito:ka:y, tak i:pa xo:chi sah, nika:n, yehwa yo:n koyo:meh kite:mokih onkak miak taman. Pero neli a:mo t'matililiah ke:ní:w ne:n mono:tsa. Ke:mah. Pos ka:n se: kimati ke:ní:w nochi mono:tsa, ke:meh miak taman xo:chitsí:n. Pos pané: yehwa sah de i:n tate:mpancho:kani. Neh nimono:tsa Eleuterio Gorostiza, noxola:l San Miguel. *Ajá**. Pos yehwa sah neh no: nikmattok. tein yo:n tine:chilwih, a:mo no: n'mati *más** ke:ní:w wa:n neh nimono:tsa María Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel.