*Bueno** Rubén pos a:man xte:chnohno:tsa de i:n ta:taman tekowit tein teh tiki:xmattok, tikihtowa na:..., na:wi taman tiki:xmattok. Xpe:wte:wa ika i:n ma:pisi:ltekowit, ke:ni:wki, ka:ni mochi:wa, ixiwyo, ikowyo, ixo:chio wa:n ita:kka. Ma:pisi:ltekowit kito:ka:ytiah *porque** semi ma:pisi:ltik, wa:n ixo:chiotsi:n ista:k, iteyotsitsi:n no: pisi:ltik n' iteyo. Yo:n semi, semi moahsi *más**, se: kiahsi nika:n paratanikua:kopa ka:mpa *más** tepitsi:n takawa:ni a, nika:wí:n parahkokopa pos no: onkak, a:mo nimitsilia *que** a:mo onkak, no: onkak nikawí:n tehwa:n pero semi kehke:m..., ka:mpa weli sah. Pero yo:n tikahsis *más** ne:wí:n *más** tanikua:kopa *más** ti..., *más** tikahsis. Yehwa yo:n tikto:ka:ytiah pisi:l..., ma:pisi:ltekowit *porque** ma:pisi:ltik. Wa:n ikowyo semi teltakua:wak, yek ka kiliah tekowit, takua:wak n' ite..., ikowyotsi:n. ¿Toni wel se: kikui ne: yo:n kowit? Pos yo:n kowit kualtia para n' kowtati:l, kualtia, kualtia *este** ke:meh yo:n tein tikihtowah tehwa:n *hacha, hachahmets** tein achi i:xtoma:wak a, no: semi kuali yo:n, takua:wak *o** kualtia para yo:n *zadón, salo:nmets**. *Salo:nmets** pero no: tein achi, tein achi mela:wak wa:n tein pitsa:wak achi. Wa:n kualtia para kowtati:l ke:meh nimitsilia neh. Ke:mah. A:man, i:n oksé: *este** tikilia teh chechelo:texokot, ¿ke:ni:wki yo:n? Chechelo:texokot n' ixiwyo ma:.., achi ma:we:weyak tepitsi:n wa:n we:ikowit moskaltia. Wa:n yo:n semi telkuali para kowtati:l. Ke:mah, ke:meh i:n ka:mpa onkak, ka:mpa onkak yo:n kowtsí:n semi kitelwelitah *porque** telkualtsi:n tata. Kualtsi:n, kualtsi:n xo:ta wa:n neli kualtsi:n mokueyaxowa ne:n titsí:n. *Cuando** wa:ki, ma:ski a:mo semi telwa:kik wa:n yo:n tata yo:n kowtsí:n. Ke:mah. ¿Ixiwyo wa:n ixo:chio wa:n ita:kka ke:ni:wki? Para toni nimitskahkaya:was n' ixo:chio neh a:mo ke:man semi nik..., semi nik..., semi ihkó:n semi nikta:..., niktelita ke:meh n' ixo:chiotsi:n. Yo:n semi we:ikowit moskaltia, a:mo ke:man semi se: kahkoitas ke:ní:w ke:ní:w n' xo:chiowa, neh mah nimitskahkaya:wto ke:ní:w, iwki n' tamati n' ixo:chio *o** iwki n' tamati n' iteyotsi:n. Neh sayoh nikita n' kowit sah, kowit sah wa:n neh niki:xmati *que** mono:tsa, mono:tsa chechelo:texokokowit *porque** n' ihkó:n, n' ihkó:n ne:chto:ka:ytilihkeh nowe:ita:twa:n, wa:n a:mo ke:man nikintahtani no: kox, kox teyowa *o** xo:chiowa, ox teyowa *o** a:mo teyowa. Neh nimitsilia niki:xmattok *que** iwki mono:tsa yo:n kowtsí:n *porque** yehwa:n ne:chka:wilihte:wkeh yo:n to:ka:it. Ke:mah. I:n oksé: teh tikilia tekowit, ¿ke:ni:wki? ¿N' tekowit? *Pues** neh niki:xmati *que** tekowit kilwiah ke:meh yo:n, yehwa n' ke:meh yo:n ne:, nika:n i:n ohte:noh onkak. Tamela:wa soh tekowit sah, a:mo wel nik..., nikihto:ti nikto:ka:ypatati, sanoke i:pa niki:xmati *que** tekowit sah yo:n, tekowit. ¿Ke:yeh? Yo:n tek..., chechelo:texoko..., chechelo:texokokowit yo:n a:mo nikmati ke:ní:w n' ixo:chio pero n' ma:pisi:ltekowit, wa:n yehwa n' tekowit, sa se: ta:kilo sah kipiah, iwki xo:chowa, nochi iwki n' ta:ki, n' iteyotsi:n nochi iwki sah. Yeh ka kito:ka:ytiah *este** tekowit. Wa:n i:n seki kiliah ma:pisi:ltekowit porin ma:pisi:ltik ne:n i..., ixiwyotsi:n, yeh ka yo:n kito:ka:ytiah ma:pisi:ltekowit. Ke:mah. Yehwa i:n tekowit, ¿toni se: kikui? Pos sayoh para kowtati:l no:, para kowtati:l ke:meh i:n pos para se: kihto..., se: kihtowa se: kita:li:s tatsakuil, ke:meh yo:n ka:mpa kiwila:nah yo:n tepos tepostatsakualo:ni no: kuali kkehketsa. ¿*Porque** ke:yeh? *Porque** takua:wak. Takua:wak, ke:meh i:n ka:mpa kipiah tapialm, tapialtsitsí:n, yehwa n' ke:meh i:n kua:kowtsitsí:n *o** pos kuali kita:liah, kikuih para tatsakuil. ¿*Porque** ke:yeh? Takua:wak wa:n ompa kisohsoh ya ne:n tepostatsakualo:ni *porque** takua:wak yo:n kowtsí:n. A:mo tikih..., a:mo tikihto:skeh ihsiwka:pala:niti. Ke:mah, semi t..., semi teltakua:wak yo:n kowit. Ke:mah. ¿Ke:ní:w se: ki:xmati n' tekowit de n' ma:pisi:ltekowit, toni n' kipata? Ma:pisi:ltekowit sayoh kipata kihto:snekih porin ma:pisi:ltik. Yeh ka kiliah ma:pisi:ltekowit porin telma:pisi:ltik, tsikitsitsi:n n' i..., n' ixiwyotsi:n wa:n tel..., no: telpisi:ltik n' iteyotsi:n, teltsikitsitsi:n iteyotsi:n. Yehwa yo:n kiliah ma:pisi:ltekowit, sayoh *por** yo:ni, *por** yo:ni n' kipata, pero de n' kowtsí:n, pos *mismo** kowit. Mah tikihto:ka:n *mismo** tekowit. Ke:meh, ke:meh n' chechelo:texokokowit yo:n kipata sayoh tikihtowah porin yeh telwe:i moskaltia pero no: ki..., tehwa:n tiki:xmatih chechelo:texokokowit. Ma:pisi:ltekowit yeh a:mo *más** moskaltia yeh, yeh sayoh semi moskalti:s achá: ke:meh, ke:meh na:wi, ke:meh na:wi, ma:kuil ta..., ma:kui:l taketsal sah de wehkapan. Ke:mah, a:mo we:i moskaltia wa:n nio:n no: tikihto:tih san ke: moteltoma:wati yo:n kowtsí:n. Ke:mah. Katí:n neli telwe:i moskaltia yehwa n' kiliah chechelo:texokokowit, yo:n ke:mah telwe:i kowit moskaltia. teltoma:wak wa:n telma:..., telmahma:yeh. Sanipa moma:ytia n' tikihtowah n' tehwa:n imaxalwa:n. Ke:mah. ¿Ita:kka kikuah teihsá: *este** tapialmeh? ¿N' katí:n, yehwa ne:n N' tekowit. ma:pisi:ltekowit? Ke:mah pa..., kikuah, kikuah chiktehmeh. *Pues** tehwa:n no: kuali tikmahse:waskiah ta: no: we:lik. *Sino que** a:mo, a:mo tikihtowah tehwa:n a:mo tikwe:liliah seki, seki tikihtowah porin teteltik. Ach..., achi teteltik. Pero a:mo te:miktih. A:mo nikihto:ti, *no** pos a:mo nikua:ti, a:mo nikua:s *porque** nimikiti. A:mo niki..., a:mo nikua:s *porque** nikihto:s ne:ch..., teihsá: ne:ch..., ne:chahsiti. A:mo teh, a:mo teh te:chi:wilih, sayoh a:mo se: kwe:lilia tikihto:skeh n' tehwa:n, tsope:k, tsope:k pero teteltik neli n' iteyotsi:n. Ne: i:n tikihtowa tete:lik n' iteyo i:n ma:pisi:ltekowit, ¿wa:n tekowit no: iwki n' iteyo? N' ite..., n' iteyo ne:n tekowit no: iwki. No: iwki, no: iw..., no: iwkitik a. Iwkitik, iwkitik, sayoh tepitsi:n, tepitsi:n achi tepitsi:n *más** wehweitsitsi:n iteyotsi:n yehwa n' tekowit. Ke:mah. Pero n' it..., n' it..., *casi** nochi iwki n' ixo:chio, n' iteyo, nochi iwki. Ihkó:n, ihkó:n ke:meh tihti:le:wi ma:pisi:ltekowit iteyo, *cuando** yoksi a, no: ihko:ni n' tekowit n' iteyo, no:, no: pisi:l..., *bueno** no: tihti:le:wi. *Cuando** se: kimati a *que** yoksiti a yo:n no: tihti:le:wi wa:n *cuando** selik pos niman se: kita. Xohxoxoktik ok, *casi** selik, se: kihtowa *que** selik yo:n kowtetsí:n. Ke:mah. A:man, i:n, no: xte:chnohno:tsa i:n oksé: kowit, i:n mono:tsa texokowits, tikilia n' teh. Texokowits *mismo** yehwa n' tekowit, sayoh kiliah texokowits porin witsyoh. Pero de n..., tekowit, texokowits kiliah porin witsyoh, pero teko..., n' tekowit yehwa *mismo** n' tekowit. N' iteyo, ixo:chio, ihkó:n no: tamati. Wa:n ihkó:n iteyotsi:n, no: ihkó:n mota:lia n' iteyotsi:n wa:n yo:n yehwa semi kitelkuah, kitelkuah chiktehmeh. Neh nikita ne: kaltsi:nta:n, nikpia se: *m...**, nikpia se: taktson kowtsí:n de yehwa yo:n wa:n nikita telmo:stah n' okuiltsitsí:n, ke:meh i:n *cuando** teyowa, pano:ka ya n' tey..., n' teyowaka ya i:n tiwa:lpano:keh xa: i:n mayohkopa, mayohkopa telteyohtoya, nikitaya n' okuiltsitsí:n telachka n' ompa ne: takuahtinemih n' okuiltsitsí:n pos yeh ka tehwa:n a:mo no: ke:man tiknemiliah t'ma:yawiskeh ma:ski tikihtowah witsyoh, pi:pil tikimpiah pi:piltsitsi:n ma:wiltiah pero a:mo tiknemiliah tikma:yawiskeh *porque** tikitah pos ompa motekipanowah n' okuiltsitsí:n no:. Tikitah *que** yehwa:n no: pos ika mo..., ika moyo:litihtokeh mah tikihto:ka:n tehwa:n. Ke:mah. Yehwa yo:n kowtsí:n. ¿Yo:n kowit toni ne:n kuali se: kikui? *Pues** kita yo:n ikowyo, xa: no: kualtias para kowtati:l pero semi, semi tel..., mah tikihto:ka:n nehmach se: kitekis, se: kitehtekis *porque** telwitsyoh. Telwitsyoh. Pero no: kualtia para pahti n' iwitsyotsi:n. E:mah, n' iwitsyotsi:n no: kualtia para pahti ke:meh i:n para eheka..., e..., ehekapah. Ka:mpa no: etok sah se: kikui n' iwitsyo, n' iwitsyo se: kikuis de chiko:me, chiko:me, mah tikihto:ka:n tehwa:n chiko:me witsti. Yehwa yo:n kikuih para m' pahti. Ke:mah. *Porque** yo:n kipia, pe:wa de o:me, e:yi, na:wi, de ma:kui:l, onkak *hasta** de chikuase:n, onkak *hasta** de..., *hasta** tepitsi:n tepitsi:n panowa de chikuase:n, pero se: kikui sayoh chiko:me witsti, yehwa yo:n para ehekapah. ¿Komo chikuase:n ka:n kualtia? Pos, neh niki..., neh nikita, neh nikita ne:ch..., te:ch..., te:chilwihka se:, sepa te:chilwihka se: ta:tahtsi:n *que** semi kuali pahti chiko:me. Chiko:me witsti, pero n' tein mahmaxaltik mah tikihto:ka:n. Nika:n wa:n nika:n momahmaxalohtok witsti, mah tikihto:ka:n te:tekpa:ntok witsti. Yehwa n' tehwa:n te:ch..., te:chilwihka *que** semi kuali pahti, mah se: kikui *siquiera** o:me. O:me, o:me, *bueno**, mah tikihto:ka:n o:me, o:me maxal de chihchiko:me witsti. Wa:n mah se: kipanta:li wa:n mah se: kimolo:nti wa:n mah ika ma:lti:ka:n yo:n komo, ke:meh yo:n name:chtapowia:ya mahyá: tikuika:n *como** xiwtanechiko:ltsí:n. Yehwa yo:ni n' tehwa:n tikmatih kuali para m' pahti. Ke:mah. ¿Wa:n ixo:chio ke:niwki? N' ixo:chio, ixo:chio yeh tepitsi:n kipata n' ixo:chio, pero n' ita:kilo *casi** iwkitik. N' ixo:chiotsi:n tepitsi:n kipata, kachi *medio** mahyá: tikihtowah n' tehwa:n, mahyá *medio**, mahyá: mo..., ke:n nikihto:s neh, mahyá: *moraditos** n' ixo:chiotsi:n. Ke:mah. Sayoh yehwa sah yo:ni kipata, pero n' ixiwyo pos ihkó:n tamati ke:meh tekowit ixo:chio, acha n' ixiwyo. Ke:mah. Wa:n iteyo pos no: ihkó:n tamati, ke:meh tekowit n' iteyo pos no: ihkó:n tamati no: n' kowtetsí:n. ¿Wa:n ihwa:k oksiti n' iteyo, ke:ní:w mochi:wa? Tihti:l..., tihti:ltik no:. Seki, seki, *bueno**, seki tein, tein kualtsi:n, kualtsi:n oksi tihti:le:wi no:, ta: yehwa i:n yehwa n' tein nimitsilia tein kikuah ya m' *pajaritos**, ta yo:n tein selik a:mo no: kichi:wah *cuenta** n' okuiltsitsí:n ta chiktehtsitsí:n yehwa:n no: kikuah yehwa n' tein nimitsilia kualtsi:n oksi, tein tihti:ltik. Ke:mah, yo:n yehwa semi ika motekipanowah, sa:..., a:ksá: no: se: ki..., neh a:mo ke:man nikekowa pero neh nimolia xa: no: we:lik eski n' iteyotsi:n ta: ke:meh... Nimitsilia n' tekowit pos yeh nik.., nikekohka ya, yeh ka nimitsilia achi teteltik, teteltik ne:n i..., iteyo wa:n neh nimolia yo:n kowtetsí:n a:chá: no: iwki eski, a:mo ke:man nikekowa para ton nimitskaya:was, a:mo ke:man nik..., nikteki wa:n mah nikeko ke:niwki we:lik, ox tsope:k, ox teteltik, ox ke:ní:w. Wa:n yehwa ne:n i:n tekowit iwitsyo, ¿no: te:witswih? A:, yo:n, yo:n ke:mah, telpitsaktsí:n, telpitsaktsí:n n' i..., n' i..., n' iwitsyotsi:n ka:mpa n' i..., ka:mpa iyekapan ya, ka:mpa iyekapayotsi:n. Wa:n tel niman posteki, yo:n komo se: mokalakilih yo:n witsti, Mahyá: tikihtowah tehwa:n a:mo moita, *porque** telpitsaktsí:n, telpitsaktsí:n. *Entonces** yehwa yo:n, komo timo..., komo se: ima:ko kalakik *o** se: imetsko se: mometswitswih ika wa:n postek se: kki:xtis pero semi telyo:li:k se: kki:xtia nikilia neh, moneki mah se: kipia semi kuali tachialis *porque** n' i..., n' iwitsyotsi:n semi tel..., tikihto:ka:n telpitsaktsi:n. Ke:mah wa:n ye..., tele:ma:nik, yo:n ke:mah yo:n witsti telema:nik, niman, niman posteki. Ke:mah. Wa:n tikihtowa ne:n chiktehmeh kikuah n' iteyo, pero ta:k komohkó:n witsyoh, ¿ka:n mowitswiah? Tikmatis ta: yehwa:n n' okuiltsitsí:n, yehwa no: kite:mowah no: n' chiktehtsitsi:n yehwa n' kite:mowah kapoltsí:n sah, *porque** n' iwitsyo, n' iwitsyo yeh tikmatis no: yehwa:n no: kitah, kitah ka:nikawi:ni mota:liah, mota:liah. A:mo nikmati ke:ní:w yo:n kichi:wah n' okuiltsitsí:n, tak no: kipiah tamachi:lis no: neh pos nikita *hasta*** ompa mo..., *hasta** ompa mo..., motapahsoltiah. Yo:n ayakach..., ayakachtsitsi:n, yon ihcha..., yo:n ihchayakanimeh. Yo:n kiniliah a:..., tehwa:n tikinto:ka:ytiah nika:n a:yakachmeh pero tehwa:n *o** seki: tikini:xmatih mono:tsa ihchayakani, ihchayakanimeh. Ihkó:n kini:xmatih yo:n okuiltsitsí:n, tehwa:n tikini:xmatih a:yakachmeh. Yo:n ompa motapahsoltiah itech yo:n kowit, semi kiwelitah motapahsolti:skeh ompa. Neh nokaltsi:ntan neh *cada**..., ihkó:n, *casi** se: sepa, se: sepa nikihtowa neh tikitas teh ompa motapahsoltihkeh, ompa tayo:litihkeh n' okuiltsitsí:n. Wa:l se: xiwtika tikitas teh sepa ompa, sepa ompa. Kitelwelitah *porque** a:mo na:kin kinkuehmolowa porin witsyoh n' kowtsí:n. Wa:n pos kipiah ka:nikawí:n mopih..., mopihpilo:s..., mopihpilowili:skeh ne:n tapahsoltsí:n. Ke:mah, neh niksenits..., niksenitstok ompa nikin..., n' ompa nikinsenitstok n' okuiltsitsí:n, a:mo ke:man pos a:mo no: ke:man tehwa:n tikima:yawiliah n' itapahsoltsi:n *porque** tikitah pos *que** ompa no:, ompa mo..., mocha:n..., mocha:ntiah no: n' chiktehtsitsi:n. Pero yehwa n' a:mo se: kimati ke:yeh n..., ke:ní:w n' kikuah yo:n iteyotsi:n, ke:yeh, ox a:mo mowitswiah yehwa:n tak. Neh nimolia tak xa: no: kitel..., *que o** no: motelnehmachpiah *o** no: ki..., no: tachiah ka:nikawí:n kanika:wi:ni n' taksah wa:n ka:nikawi:ni n' kitipi:niah *porque** n' iwitsyo, n' iteyotsi:n yeh a:mo witsyoh. N' i..., witsyoh n' ikowyotsi:n, pero ka:mpa, ka:mpa tsi:ne:wtok n' iteyotsi:n ompa a:mo witsyoh yeh *casi** pos tikitaya xe:xeliwtok no: mah tikihto:ka:n teh. Ke:mah. *Bueno** pos pané: nochi a de i:n ta:taman kowmeh tite:chnohno:ts, Tasohka:matik. Ekintsi:n xte:chili moto:ka:y wa:n moxola:l. Neh nimono:tsa Rubén Macario Martínez, niwa:le:wa de nika:n Chilcuauhta. nipowi nika:n San Miguel.