Nik..., ne:chtapohpolwi na:nah, neh n'nekia nikmatis, onkak ata seki ta:kilo:t nika:n tehwa:n tik..., *bueno** tehwa:n tiki:xmatih *maracuyá, pero** tak yo:n xa: no: kipias n' ima:se:walto:ka:it[ima:se:walto:ka:y] pero, a:mo wel tikihto:tih *este**, ke:ní:w mono:tsa de ma:se:walto:ka:it, *porque** a:mo nik..., a:mo n..., a:mo n'to:ka:yi:xmati. Pos neh ka:n no: nikmati, neh no: i:pa iwki sah ihkó:n nik..., niki:xmati *que** kiliah *que maracuyá**. A:mo n'mati ox kipia oksé: to:ka:it. *Pues** a:mo wel..., a:mo se: kimati *porque** yo:n tehwa:n tiki..., pe:wkeh tiki:xmatih m..., tiki:xmati yo:n kuomekat, *bueno** yo:n kow...., kow..., kowta:kilotsí:n pané: a:mo de nika:wí:n tehwa:n tocha:n..., tocha:nkopa. Yo:n x'mati ka:ni wa:le:w, yo:n pe:wak tehwa:n tiki:xmatih axa: kipias ke:meh, xa: kipias ke:meh nampo:wí:n se: *diez...**, *dieciséis, diecisiete años** yekinika:tsi:n ne:siko nika:wí:n pe:wak nikita neh. Wa:n tehwa:n timokaya:wayah xa: yo:n ne:n kiliah *este granadas** yo:n tein ne:wí:n parahko kwa:ltemo:ltiah achi iwkitik a neh nikilwia. *Pero después** pe:wkeh tikitah ya ihkó:n, tikitah, tikitah *que** a:mo yehwa *porque**, *porque** no: taman ne:n i..., n' ita:kilo, *bueno** n' ita:kilo ihkó:n tamatisneki pero n' i.., n' iihtikyo ya, n' iihtinakayotsi:n ya nikilia neh, mahyá: xo:xoko:k. Ke:mah wa:n no: taman, wa:n de yehwa yo:n okseki tikihtowa yeh no: taman *porque** yeh ata yeh ohololtik, wa:n imets ihkuí:n we:weyakaxtik no:. Pero pos yeh i:pa iwki kitekih mahyá: metswe:weyak wa:n i:n tein tikiliah *maracuyá** yeh i:pa ohololtik, pos yeh n'mattok *que** i:pa, ke:meh yo:n neh no: pe:wak nikita onkak. Ke:mah, yeh neh nimitsilia *porque** neh nika:n ni..., n'neki niktahtanis[nitahtanis] no: tehwa:tsi:n xa: tikmattok para toni kitatekiwtiah yo:n kowta:kilo:tsi:n, ox se: kimahse:wa sah *o** xa:, xa: onkak para oksé n' taman, sen taman ki..., kichihchi:wah para a:tsí:n *o** ke:ní:w, xa: tikmattok tehwa:tsi:n xte:ch..., xte:chilwi:skia, para no: tikmatiskeh ke:ní:w yo:n ki..., kichihchi:wah kit, ke:ní:w n' kitatekiwtiah. *Ajá**, pos neh nikmattok *que de** nochi yo:ni kichi:wah no: we:lik mah se: tai para a:tsi:ni. mah se: ki..., komo se: ki..., se: kikue:chowa, no: kualtia pero kihtowa *que más, más** ahwiya:k mah iwki sah se: se: kitahkoteki wa:n se: kipa:ta ihko:ni, komo pa:ti n' iteyotsi:n wa:n komo a:mo se: kita:lilia ya tatsope:lilo:ni, wa:n kualtsi:n moka:wa, no: we:lik a se: tai, ahwiya:k. Neh n'mattok yehwa yo:ni, para se: tai a:tsí:n. Wa:n komo a:mo seki kikuah iwki sah. Pero neh, neh ne: kalihtik nochipa nikchi:wa iwki nejo:n nikteki wa:n nik..., nikte:ma ihkó:n wa:n kualtsi:n nikma:nelowa wa:n pa:ti yo:n iteyotsi:n wa:n ahwiya:k kualtsi:n se: tai. *Porque** komo se: kkue:choh ika yo:n, tein yo:n tepos kachi kihtowah *que** a:mo ahwiya:k ok ki:sa. *Pues** yehwa yo:ni neh ne:ch..., ne:chtapowiah, a:mo nikmati kox neli, tik..., ne:, *este** te:chtapowiah seki tokni:wa:n, seki towa:mpoywa:n kihtowah *que** no: kuali para tapalo:l kikuih. A:mo nikmati kox eski, *porque** neh a:mo ke:man nikchihchi:wtok pero *es...**, ne:chtapowihtoya se: tokni:w wa:n ne:chilihtoya *que** yahka se:, yahka se: *este**, yahka se: xola:l ka:mpa, ka:mpa yeh yahka tachato, wa:n kinimakakeh, kiekohkeh *que** nejó:n kikuih para ta..., para tapalo:ltsí:n kikuih kihtowa n' kua:kownakat, kua:kownakachi:lposo:ntsí:n kihtowa wa:n ika, iwa:n kima:nelowah. Pero yehwa yo:n a:mo nikye:ktahtanih n' to..., n' towa:mpoy, ke:ní:w yo:n kichi:wah, ox kikue:choliah *o** *o** ihkó:n sah kima:nelowah iwa:n. Yehwa ne:chtapowih, ne:ch..., ne:chilihtoya, kihtowa *que** telwe:lik para kikuih tapalo:ltsí:n. A:mo nikye:ktahtanih ke:ní:w yo:n kichi:wah. Neh nimolwia eski tehwa:tsi:n 'tstatsi:ntokia xa: no: tikte:kakilia:ni *o** xa: no: tikmattok *o** tikitaya ke:meh i:n se: sepa, ke:man se: tanohno:tsa pos te:chtapowiah, seki n' tokni:wa:n a:mo se: kkaki sah wa:n seki kinemiliah kichi:waskeh. Ke:mah, a:mo neh a:mo nikmati. Neh i:pa ke:meh yo:n n'mattok i:pa *que** kuali se: tai para a:t, para mah, mah se: tai, mah se: kichi:wa a:t. Wa:n komo a:mo seki kihtowah no: kichi:wah ihkó:n para de yo:n tai:la:t, de yo:n kihtowah no: kichi:wah de yehwa yo:ni. E:mah, no: nejo:n yehwa yo:ni n'mattok *que** iwki kichi:wah, pero de tapalo:l a:mo nikmati. E:mah, neh n'mattok *que** yehwa sah yo:ni i:pa wa:n neli para se: tai, se: kichi:wa ke:meh i:n neli kualtsi:n ahwiya:k se: tai. Ke:mah. Oksé: tatsi:ntokalis, neh no: niknekia nimitstahtani:s, teh xa: tikmati xa: kualtia para pahti, *o** teihsá: ihkó:n para se: kokolis ika se: kipahti:s, tikitaya *porque** onkak, onkak kow..., kowta:kilo:tsi:n tikihtowah tehwa:n tamela:wa kowta:kilo:t sah se: kimahse:wa, pero a:mo, ta yo:n no: *a veces**, se: sepa no: kipia kipia n' ichi:walis neli no: ke:meh i:n teihsá: ika kokolis, *o** ihkó:n a:mo poliwi, tehwa:n a:mo tikmahmatih pero seki tokni:wan pos tein kimattokeh te:chtapowia:nih wa:n te:chilia:nih, tehwa:tsi:n n'neki n'tstahtani:s xa: tikmattok para pahti. Pos neh n'mattok kihtowah *que** kuali neli para pahti, se: tai: no:, mah se: kimana, mah no: se: kikui *lo de** se: tamachi:w ne:n a:t, se: *litro**, wa:n mah se: kimana no: wa:n mah no: se: tai, kihtowa *que** no: kuali, yo:n seki kihtowah se: mochi:wa mahyá: se: kua:i:xiwinti *o** yo:n te:kokoh se: itsontekon wa:n kihtowah *que** mah se: tai, no: kuali para pahti. N' ix..., n' ixiwyotsi:n *o** i... Ke:mah, ixiwyotsi:n, yehwa yo:n se: kiteki wa:n se: kimana. A:, ixiwyotsi:n. Kihtowah *que** no: kuali para pahti neli. E:mah. Yehwa yo:n neh n'mattok *que** no: kuali se: tai neli para pahti. Pero iwki sah se: kimana, a:mo teh se: kita:lilia, yehwa sah *mismo** xiwtsí:n se: kimana, se: kimolo:ntia yehwa yo:n nikihtowa se: tamachi:w n' a:tsí:n wa:n ke:mah mah se: tai a. Mah se: tai:to mo:stah n' kihtowah. Wa:n yo:n i..., ka:nachi x..., ka:nachi n' ixiwyotsi:n kikui:liah tak. Ma:kui:l sah. A:, ma:kui:l sah. Ma:kui:l sah, ma:kui:l ixiwyotsi:n, e:mah, yehwa yo:ni neh nikmattok *que** kuali neli no: yehwa ke:meh yo:n kihtowah yo:n seki neli mahyá: se: *fie:roh** se: kimati, se: i:xiwinti *o** te:kokoh se: itsontekon, yo:n kihtowah te:kui seki kiliah..., ke:meh a:man nikiliah neh pos nochi, nochi mopatatiw n' ekintsi:n, san tein a:mo kokolis te:kui. Ke:mah. Yo:n kihtowah seki kiliah yo:n kipiah nejo:n *presión**, ox panki:sa *o** temowa, nochi kuali n' kihtowah yo:n mah se: tai. Ke:mah. *Pues** ke:mah yo:n kokolis, neli de, de tein tine:chtapowia, yo:n nikakini *o** tikakinih, a:xka:n ok i:ni pe:wkeh tite:kakiliah, *porque cuando** tehwa:n timoskaltihkeh ne:ka to:nal, a:mo ke:man tikakiah yo:n kokolis. A:mo ke:man tiki:xmatiah yo:n kokolis. A:mo, a:mo, a:xka:n ya nikaki neh, *este** nikaki y..., miak taman kokolis ne:stiwi:ts a. Seki tein a:mo ke:man tikitayah, a:mo ke:man tikakiah, a:xka:n tikaktiwi:tseh ya. Neli mah tikihto:ka:n tehwa:n, nio:n no: wel tik..., nio:n no: wel tikto:ka:yti:skeh ma:se:wal ma:se:wa:lto:ka:it de yo:n kokolis *porque** neli a:mo ke:man tiki:xmatiah yo:n kokolis. Pos ka:n... A:xka:n tehwa:n, a:xka:n n' koy..., n' ko:koyo:meh ya tehwa:n tikihtowah te:chtapowiah wa:n te:chilwiah ya *que** ke:ní:w. Sayoh se: kin..., se: kintap..., se: kinilwia ke:ní:w se: kimachilia, wa:n yehwa:n te:wa:lilwiah ya ke:ní:w mono:tsa yo:n kokolis. Pero tehwa:n *mismo** timonemiliah, a:mo wel tikto:ka:ypatah *porque** a:mo wel tikmatih ke:ní:w n' tikto:ka:yti:skeh ma:se:walkopa neli. Pos ka:n se: kimati ke:ní:w mono:tsa neli, pero neli ye:kintsi:n nikilia neh pos de tikinitatih yehwa i:n tapahtia:nih, Iwa:n... pos neli te:iliah san tein a:mo kokolis te:kui. *Porque** neli ne: ke:man kihtowah ka:n onkaya teh *más** kokolis, tote:iskaltihka:wa:n ne: ke:man nejo:n yehwa:n moskaltihkeh pos ka:n, ka:n teh kinkuia *más** kokolis. Wa:n a:man a:mo iwki, a:man nikilia neh ke:meh i:n san tein a:mo neli n' te:chtekipachowa wa:n neli pos de tikitakeh tapahtihkeh ompa ya n' te:chilwiah *que** ton kokolisyo te:chkui, pero pos neli ka:n se: kimati ke:ní:w de ma:se:wal *más** se: kihto:s. *Pues** yehwa yo:ni neh nikihtowa, *este** se: sepa n' tikihtowah tehwa:n yo:n kokolis pos a:mo se: kimahmati neli ke:ní:w se: kito:ka:yti:s ma:se:walkopa, pero ke:meh tikihtowah tein a:xka:n yankuik, yankuikokolis. Pos ekintsi:n nochi iw..., nochi iwki nikilia neh, e:mah *porque** ne: ke:man neli pos a:mo tiki:xmatiah teihsá: *más, bueno que**, Yankuikkokolis. neli tein tota:tahwa:n yehwa:n moskaltihkeh pos kihtowah ka:n kimatiah yehwa:n, nio:n no: mopahtia:yah iwa:n tapahtihkeh, *porque** yehwa:n a:mo kanah ya:yah, mopahtia:yah pero ika ihkó:n teihsá: xiwtsitsí:n sah. Wa:n a:man tehwa:n nikilia neh nejo:n nochi tapahtihkeh tikitatih ya. *Este** tikmatis no: yo:n *pasa...**, yo:n te:ch..., te:ch..., te:ch..., te:chahsitiki:sa neli *porque** ke:yeh mah tikihto:ka:n tehwa:n *este**, a:mo teh tikneltokah ok, mah tikihto:ka:n kalampa pahti, xiwtsitsí:n, Ta: onkak m' pahti neli ke:meh tikihtowah pero semi mah tikihto:ka:n tehwa:n *más** tik..., *más** tikneltokiliah n' koyo:t, a: *que** tehwa:n tima:se:waltsitsí:n timopahti:skeh, ta: neli n' ke:meh tikihtowah, *cuando** yetok, yetok de se: pahtis neli onkak, onkak m' pah..., onkak m' pah..., pahtsitsí:n, nika:n onkak xiwtsitsí:n para timopahti:skeh, neli, soh *que** tehwa:n tikihtowah tehwa:n a:mo tik..., a:mo tiknehneltokah wa:n a:mo tikmahmatih nochi pero neli n' ke:meh tikihtowa n' teh, tehwa:tsi:n, yo:n kuomekatsí:n, yehwa yo:n tein tikihtowa *maracuyá**, kihtowah n' ixiwyo no: semi kuali pahti. Wa:n no: nikneki nikmatis *este**, ton *pasarowa** tak komo se: kitel..., kit..., kit.., se: kikui kachi miaktsi:n komohkó:n po:wtok sah n' tikihtowa ma:kui:l, wa:n komo se: kikuik sake:ra chikuase:n, chiko:me tak, xa: teihsá: te:chi:wili:s *o**... Pos tak xa: ka:n no: te:na:mikis wa:n komo a:mo yehwa ya ke:meh yo:n i:ksá: kihtowah no: ika se: mopahwi:s a ma:ski xiwit, *porque** xiwit no: *fuerte**. No: iwki a ke:meh i:n seki tein tikitatih ka:mpa ne: tapahtihkeh, te:chakaskeh teihsá: pahti pos no: komo kitelpano:ltihkeh no:, Yeh ke:mah. no: iwki te:chi:was, *porque** nochi iwki ke:meh xiwtsitsi:ni wa:n ke:meh nejo:n ompa ne: tein koyo:tapahtihkeh tikitati:wih te:chakas ne:n pahti no: *igua...**, no: iwki a. No: iwki ta, te:chtamachi:wiliah sah neli. Ke:mah, ke:mah pos no: iwki nikilia neh pos a:mo se: kimati ke:ní:w pero neli pos komo se:, se: kitelpano:ltih xa: no: iwki teihsá: te:chi:wilis ya. Neh niki:xehekowa tak eski ke:mah, ta: neli ma:ski xiwtsí:n sah neli pero ke:meh tikihtowah tehwa:n no: ki..., no: kipia n' ichi:walis wa:n neli ke:meh tikihtowah pos a:mo, tikihtowah a:mo chika:wak *porque** xiwit sah, pero a:mo ta: *este** kipias no: n' ichika:walis, neli ke:meh i:n se: sepa tikihtowah tehwa:n mah no: se: kitelpano:lti t..., chiw..., mah tikihto:ka:n tehwa:n mahyá: yo:n tikpano:ltilili:tih ya, ke:meh i:n koyo:pah. *Porque** n' koyo:pah neli no: te:tamachi:wiliah sah, yetos n' *hora** katí:n ti..., n' *hora** ttai:s wa:n no: yetok sah ka:nachi titai:s. Wa:n no: iwki a xiwtsí:n niki:xehekowa neh. Sanoke tehwa:n neli a:mo tikmahmatih sah, pero pos kualtsi:n neli mah nochi se: momati:lti n' teihsá: ihkó:n talna:miki:lis para ihkó:n no: se: kimahmati para toni m' pahti. Ke:mah, wa:n neli pos mah se: kichi:wa ke:meh te:iliah *porque** komo a:mo se: kichi:w no: pos neli no: ka:n no: te:na:mikis neli wa:n te:na:mikis no: neli pero pos ke:meh tei:liah ke:meh ika *hora** se: tai:s pos mah iwki se: tai wa:n neli ma:ski xiwtsi:ni no: iwki. No: iwki neli. Ke:mah *porque** neli ma:ski xiwit pero no:, pos no:, no: kipia no:, no: nejo:n *fuerte** neli seki onkak n' xiwtsitsi:ni. Ke:mah, no: kipia n' ichi:walis neli. Ke:mah. *Pues** yehwa sah yo:n neh niktah...., niknekia mah, nikmatis sah, pero a:mo teih *más** timo..., timotahtani:tih neli ke:meh i:pa no: yehwa sah tehwa:tsi:n tein tikmattok, a:mo teh onkak *más este** tatsi:ntokalis ke:meh i:n. Pos neh a:mo no: teh nikmati neli *más**, *solamente de** yehwa yo:n neli nimitsilia neh, a:mo, a:mo nik..., a:mo nikmati *más** komohkó:n tehsá: *más** nej o:n kualtia *hasta para** tapalo:l, yo:n a:mo nikmati neh. E:mah, yehwa sah yo:ni no:. *Pues** semi kualtsi:n, miak tasohka:matik. Nimono:tsa Rubén Macario, niwa:le:wa de Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel. Tasohka:matik. Pos no: tasohka:matik n' teh, neh nimono:tsa María Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel.