*Bueno** yehwa yo:n neh nimitstahtania:ya na:nah, katí:n *bueno** yo:n kiliah *pomarrosa**, neh niki:xmati ma:ma..., tikihtowa *mamarrosa**, neh niki:xmati *kamarrosa** kilwiah, a:mo nikmati ke:ní:w n' tikto:ka:yi:xmati n' tehwa:tsi:n. Pos neh nikto:ka:yi:xmattok i:pa kiliah *que ma:marrosa**. Ma:marro:sa. E:mah, neh iwki, iwki n'mattok i:pa tto:ka:ytiah n' tehwa:n pero a:mo n'mati ke:ní:w *más** eskia ito:ka:y. Ox i:pa iwki sah oso ke:ní:w yo:n. E:mah. Wa:n yo:n, kowtakilo:tsí:n, ¿para toni yo:n kikuih?, *bueno** ¿para toni yo:n kualtia? Pos yo:n a:mo nimitsilwis para toni kualtia pero, pero kikowayah ne: ke:man *porque** yo:n no:má:n ne:, *bueno** no:ma:ntsi:n katka kwi:wi:kaya ne: parahkokopa, ko:namakaya ne: Zacapoaxtla. Kwi:kaya ompa. E:mah wa:n kinamakaya, pero a:mo nikmati yo:n para toni ne:n kikuih. ¿Wa:n nika:wí:n tehwa:n no:, no:, no: se: kikua n' tikihtowah yo:n, no: se: kimahse:wa? Ke:mah, seki se: kimahse:wa. A:, no:. Ta: tsope:k no:, tein, tein kuahkuali kihtowah no: ye:kkualtsi:n tsohtsope:k. A:. Sayoh *que** semi se: kiihpo:tsa komo se: kikuah, ata neh no: nikyeekowa:ni pero neli nikye:kiihpo:tsa. ¿Wa:n yo:n ke:ní:w n' ta:ki yo:n kowtetsí:n? ¿Ke:ní:w n' ta:ki? Ata kohkostik. Kostik. Kohkostik kuali, *cuando, cuando** selik ok no: xohxoxoktik. Wa:n *cuando** oksi a no: kualtsi:n kohkosawia ya. wa:n kipia ata n' iteyo *siquiera** oho:me oso ehe:yi iteyotsi:n kipia, oso na:wi iteyo kipia. Neh iwki yo:n niki:xmattok wa:n mochi:wa we:i, ma:s..., yo:n ma:ski tsikitsi:n ok ata pe:wa ta:ki a wa:n mochi:wa we:ikowit *más**. E:mah. Wa:n ne:n ix..., ixiwyotsi:n, ¿ke:niwki no:? Ixiwyo ata nejo:n pihpitsa:wak, mahyá: ye:kma:ahalaxtik, pihpitsaktik n' ixiwyo wa:n ye:kahalaxtik, Pitsa:wak. Wa:n yo:n tein mahyá: iselotsi:n ata ne:n *mero** ise..., ikechko, ikechko iselotsi:n mahyá: chihchi:chi:ltik. N' ima:xiwyo *como que** tikihtowa, n' ima:xiwyo ya. E:mah n' ima:xiwyo tein ikechselotsi:n *cuando** yo:n pe:wa selia ata. Neh iwki, iwki niki:itani. Wa:n ixo:chio *como que** yeh ke:ní:w, katí:n, ke:niwki tamati yeh n' ixo:chiotsi:n. Kostik. Ixochio ata yeh kohkostik no: n' ixo:chio, kualtsi:n poso:ni no:. E:mah, mochi:wa ihkuí:n kualtsi:n posoktik ke:meh yo:n, mahyá: ata n' ixo:chiotsi:n mochi:wa ke:meh yo:n *lazoichti** tikilwiah. Iwki ata kualtsi:n n' ixo:chio, tiki:xmattok no:. Eh ka nimitsye:ktahtania xa: yehwa eski no: neli no: tein neh niki:xmattok *este** yo:n kipia *este** n' ixo:chiotsi:n mahyá: *este** tikihtowah tehwa:n mahyá:, mahyá: yo:n *este caballokuitapi:l** tikihtowah. *Como que** oh..., oholo:chtik tikihtowa n' teh. Ke:mah. Wa:n... *Merito** ke:meh yo:n xi:lo:xo:chit tamati, sanoke xi:lo:xo:chit yeh no: taman. Wa:n ahwiya:k no: n' ixo:chiotsi:n. Ke:mah. E:mah. A:, pos yehwa. Wa:n no:, yo:n *este** n..., *bueno** namehwa:n, *bueno** tehwatsi:n nik..., nimitstahtani:sneki, yo:n iteyotsi:n *como que para** se: kimahse:wa wa:n n' ixo:chiotsi:n pos yehwa yo:n tikihtowa n' teh ke:ní:w n' ta:ki, ke:ní:w mochi:wa wa:n ¿ikowyo ke:..., ke:niwki? ¿Ikowyo? Pos ikowyo mochi:wa toma:wak wa:n ipanko no: nejo:n mochi:wa *que** mahyá: ma:ta:ltik n' ikowyo ata. Wa:n kualtia, wa:n yo:n no: ye:kkualtsi:n tata komo kite:xi:nkeh, ye:kkualtsi:n se: kikui para kowtati:l. E:mah, ye:kweloktik no:. E:mah, neh iwki yo:n nik..., niki:xmattok n' ikowyo. A:mo n'mati n' teh ke:ní:w n' tikita pero neh niki:ita iwki, mahyá: alaxtik ata. Pos yehwa ya neli n' tein nimitsilihtok no:, ke:meh yo:n kikuih wa:n wa:n yo:n n'mati pané:, *bueno** neh a:mo nikmati pané: nikmati ox no: iwki tehwa:tsi:n tikmattok ke:meh neh niki:xmati, nikihi..., yo:n se: kito:ka n' i..., n' ikowyo, *bueno** kite:ntekika:n ikowyo wa:n mah se: kitsi:nto:ka wa:n pané: nikmati no: selia. ¿Kanah? Ke:mah selia sepa, ma:ski se: kite:xi:ma wa:n selia sepa wa:n mochi:wa sepa we:i. Selia. *Porque** iwki n' tehwa:n ne: ka:mpa, ne: ka:mpa nimoskaltih ompa ihkatok se:, miakpa ya kite:xi:ma wa:n sepa selia wa:n mochi:wa sepa we:i Entó:s... wa:n sepa ta:ki. entó:s yo:n kualtias mah tikihto:ka:n tehwa:n para tatsakuil ke:meh i:n ka:mpa kin..., kimpiah tapialtsitsí:n wa:n kita:liah, kita:liah *este**, *como que** ka:mpa kiwila:nah yo:n tepos, tepos, tepos, tepostatsakualo:ni. *Por...**, komohkó:n neli selia, neh niki:xehekowa kualtias neli yo:n *porque** a:mo nikihto:ti *este que**, tikpatatotih se:, ika achka, sanoke yehwa yo:n wehka:wa para wehka:wa, *bueno** wehka:wa n' ompa yetok. A:mo, ta: selia yo:ni kualtia, e:mah, *porque** selia wa:n mochi:wa we:ikowit. Selia. Wa:n para kowtati:l tikihtowa no: semi kuali. Ke:mah, para kowtati:l semi kualtsi:n tata no: n'mattok, komo wa:kik ye:kkualtsi:n tata. Ke:mah, ke:mah. Yehwa ya, ya[yehwa] neli yo:n. Ye:ktekoloh. E:mah. Wa:n oksé: yo:n *bueno** i:n timotamitap..., timotapowihkeh ya de n..., de n' *pom..., este**, yehwa yo:n *mamarrosa** tikihtowa mono:tsa wa:n yo:n, ¿ka:ni n' onkak, semi nika:wi:ni sah oso onkak ne:wí:n *más** paratani? A:mo onkak no: nikahkuí:n i:n paratanikopa ke:meh i:n Ta:ltsi:ntankopa nikii:ita no: onkak, ompaka nio:yow no: onkak. Onkak kanika eski achi yo:ni, ka:n semi kanah nejo:n mah a:mo tei, ta: onkak *siempre**. Pero neli nikih..., neh niki:xehekowa *más** paratani a:it ox onkas, xa: ta:lna:miki sayoh ka:mpa achi tepitsi:n tasese:ya. Pos ompaka a:it ox tei ok eski, a:mo nikmati pero neh niki:itani i:n ompakahkui:ni nio:yow ompaka onkak ok. E:mah. Wa:n sepa *más** parahko niki:xehekowa pané: a:mo no: kanah semi se: kita ne:wí:n *más** parahkokopa ata. A:mo, de i:n parahkokopa a:mo se: kiita ok neli. *Ajá**. E:mah, onkak ompaka nikahkuí:n Kali:ka:mpa semi onkak ata. Ke:mah, ompaka nika:wí:n, ka:mpa *más** tepitsi:n. Ke:mah. niu:n teltakawa:ni wa:n niu:n teltasese:ya tikihtowah n' tehwa:n ka:mpa ta:lna:miki yo:n kowtsí:n. Ke:mah onkak, onkak nochi. Ke:mah. Pos yehwa sah yo:n ika timonohno:ts..., timonohno:tskeh. Neh no: niknekia nimitstahtani:s sen, sen taman kowtetsí:n no: mahyá: nikihto:sneki neh *este**, no: tikmattokeh *que** no: tikmahse:wah yo:n xa:lxokot, a:mo n'mati kox no: tiki:xmattok n' tehwa:tsi:n. Ke:mah, no: niki:xmattok wa:n neli se: kimahse:wa. Wa:n yo:n neli pos no:, yo:n no: niman ta:ki ata. E:mah. ¿Wa:n yo:n ta:ki itech ke:meh katí:n, katí:n tapowalmeh ¿Katí:n tapowal? Itech i:n, *o** katí:n, katí:n me:tsti yo:n ta:ki? itech in agosto. A:, agosto. E:mah, neh n'mattok *que** ihwa:k ta:ki. ¿Wa:n yo:n ixo:chio ke:ni:wki yeh? Yeh no: ista:k n' ixo:chiotsi:n ata, ista:k. No: ista:k. ¿Wa:n ka:nachi taman onkak yo:n xa:lxokot tikilwiah? Pos neh niki:xmattok *que** onkak o:me taman, onkak yo:n tein kiliah ista:k wa:n onkak yo:n tein yo:n kiliah tsina:kaxa:lxokot, tein yo:n chi:chi:ltik. A:, n' tein *morado**. Wa:n yeh teltsohtsope:k nikilia ne: yo:n tsina:ka, yo:n no: nikekowa:ni neli, yo:n nikilia neh yo:n neh *más** nikwe:lilia *porque** teltsohtsope:k. Ke:mah. Wa:n yo:n ista:k seki ata onkak achi xohxoko:k. Wa:n seki no: tsope:k, pero yo:n tsina:ka *más** tsope:k. Yo:n *más** we:lik neh nikilwia. Tsi:na:ka, tsi:na:kaxa:lxokot. E:mah. ¿Wa:n tak ke:yeh yo:n kiliah tsi:na:kaxa:lxokot tak? Pos yehwa yo:n a:mo n'mati ke:yeh yo:n iwki kiliah, tak porin yo:n chi:chi:ltik. No:, no: taman ya yeh wa:n okseki no: taman *por eso** nejo:n kiliah tsina:kaxa:lxokot *porque** yeh chi:chi:ltik. Ke:mah, no: nikaki, no: nikakini neh kito:ka:ytiah tsi:na:kaxa:lxokot, wa:n yehwa yo:n neh nikneki, nikneki nikahsika:matiskia ke:yeh n' kito:ka:ytiah tsi:na:kaxa:lxokot ta: tikmattokeh n' tsi:na:kameh no: tamameh wa:n n..., yo:n pos a:mo kipia se: tachialis de tsi:na:ka *o** a:mo kipia se: tachialis ihkó:n mah nikihto neh de sentaman ke:meh okuiltsí:n, *sino que** yo:n tamela:wa kowtetsí:n sah. Pero neh niki:xehekowa kiliah tsi:na:kaxa:lxokot, xa: kitelkuah tsi:na:kameh no:. Pos xa: iwki, *porque** neli nejo:n ata y..., *porque** neli yo:n pa:pa:lo:meh ata ye:k itech motelta:ta:liah wa:n yehwa yo:n seki no: iwki kito:ka:ytiah *que** *que** tsina:kapa:pa:lo:t ata kiliah. Wa:n neli neli kie:kuih ata ka:mpa yo:n ta:ki wa:n mote:ma ye:ki:xkich neli kie:kkuih yo:n pa:pa:lo:meh ata telwehwei:n. A:, pos yehwa ika neli, yehwa ika. Ke:mah, neh nimitsilia xa: ke:mah eski ke:meh tik..., E:mah, e:mah, yehwa ika ne:, tikitaya ne: wehka:wkayo:..., wehka:wka:..., wehka:w towe:ita:twa:n ki..., miak, miak ta:kilo:tsí:n ki:xmatiah wa:n neli kito:ka:yi:xmattoyah. Wa:n yo:n to:ka:it pos yehwa:n te:chne:xtilihte:wkeh, nikaki kito:ka:ytiah tsi:na:kaxa:lxokot, pero sayoh neh nimonemilia ke:yeh n' kito:ka:ytiah tsi:naka, pero yo:n neh niki:xehekowa teihsá: kipias tachialis no: ke:yeh n' kito:ka:ytiah tsi:na:ka. Kuali kikua n' tsi:na:ka *o** xa: porin chi:chi:ltik kihto:snekih ne:n i..., n' it..., n' ita:kilo. A:mo se: kie:kmati ke:ní:w yo:n, pero, Pos xa: yehwa ika neli *porque** neli a:mo se: kimati ke:ní:w pero neli iwki n' kiliah *que** tsina:kaxa:lxokot *porque** neli yeh chi:chi:ltik. Ke:mah. Wa:n neli okseki ista:k. ¿Wa:n yo:n ixo:chio ke:niwki n' tein kiliah, kiliah ista:kxa:lxokot? Pos neh nikita *que** nochi iwki sah xo:chiowa ke:meh kiliah tsina:wa wa:n yehwa tein ista:k, neh nikita *que** nochi iwki sah n' ixo:chiotsi:n, a:mo ke:man nikchi:wa *cuenta**. E:mah, pero neh niki:ita *que** mahyá: nochi iwki sah n' ixo:chio. ¿Wa:n ixiwyotsi:n?, *siempre** xa: taman eski n' ixiwyotsi:n. N' ixiwyotsi:n yehwa yo:n a:mo no: nikchi:wa *cuenta**, neh niki:ita *que** mahyá: nochi iwki sah n' ixiwyotsi:n yo:n semi *ma:rarayado** ata nikilwia neh. E:mah. Yehwa yo:ni neh Entó:s *como que** mah tikihtokeh[tikihto:ka:n], tikihto:snekih n' tehwa:n mopata sayoh n' ita:kilo:tsí:n[[ita:kilotsi:n]. Ke:mah, yehwa sah *porque** n' ixiwyo nochi iwki sah, mahyá: nochi iwki sah neh nikita a:mo nikita komo oksé: no: taman ixiwyo, a:mo ke:man nikchi:wa *cuenta**. Ta:kilo:t sah. Ke:mah. Pero neh nikita *que** nochi iwki sah mahyá: n' ixiwyotsi:n sayoh *que** neli neh nikita de n' *cuando** kowta:kilo:t a n' taki ompa ya se: kita, yo:n se: kiteki, se: kihto:s pos i:n, i:n yo:n tsina:kaxa:lxokot *porque** chi:chi:ltik. E:mah. Wa:n yo:n tsi:na:ka, ts..., *bueno** xa:lxokokowit kiliah, para toni yo:n se: kikui, kualtia teihsá: ihkó:n para se: kitatekiwti:s *o** tamela:wa sayoh kowit sah. Pos yo:n de nochi n' onkak, kualtia no: para se: kikuis para kowtati:l, wa:n kualtia no: n' kihtowah yo:n ie:wayo, kihtowah *que** yehwa yo:n tein kiliah tsina:kaxa:lxokot no: semi kuali n' kihtowah pahti para komo yo:n te:kui estsompi:l. Ke:mah, kihtowah *que** yehwa n' kuali no: n' yehwa de yo:n tsina:kaxa:lxokot ie:wayo. Wa:n komo a:mo se: kahsik, pos kualtia no: se kikui mas:ki yehwa yo:n tein tikiliah ista:kxa:lxokot ie:wayo. Mah se: kike:sxihxi:ma wa:n mah se: kimana, ika se: kontsi:ni wa:n mah se: tai, sayoh *que** ye:ktete:lik, pero pos pahti nikilia neh i:pa iwki, a:mo teh we:lik. Ke:mah. Pahti i:pa iwki se: tai. Ke:mah. Pos semi kualtsi:n neli yo:n kowtsí:n komohkó:n neli pahti, ta: yo:n a:mo se: kkowas, ta: yo:n onkak sah nika:wí:n kowtah tehwa:n neli n' tikihtowah wa:n neh a:mo n'mati kox neli, kihtowah, nikinkakilihka no: ne:n to..., n' to..., towe:..., towe:ita:twa:n kihtowa:yah *que** no: kuali pahti kit para n' estsompi:l wa:n kuali pahti para n' te:mpala:n kit no: n' kihtowah Mah ika se: moto:t..., mah se: kimolo:nti n' ie:wayo wa:n ixiwyotsi:n wa:n mah ika se: motoskapa:ka n' kihtowah, kihtowah no: semi kuali kihtowah para n' te:mpala:n. A:mo x'mati kox neli ke:meh neh... A:, ¿no: kuali? Kihtowah, neh a:mo ke:man nik..., a:mo ke:man nikehekohtok ihkó:n mah nikchi:wa, neh ihkó:n mah ika timo..., mah ika nimopahti *porque** neli pos neli ke:meh tikihtowah n' tehwa:n pos miak taman, miak taman pahti onkak para yo:n kokolis, neli a:mo se: kimahmati sah. Pos pos neh a:mo no: nikmati. Neh neli n'mattok i:pa neli kuali para estsompi:l, yo:n para estsompi:l neli n'mattok *que** kuali yo:n mah se: kike:sxihxi:ma wa:n mah se: kimana wa:n mah se: tai, neli no: te:na:miki para estsompi:l, pero komo para te:mpa:la:n no: kuali yo:n a:mo, a:mo n'mati neh. Pero pos komo no: kuali, mah se: kichi:wa nochi n' tein te:ilwiah. Neli. Ke:mah, pos kuali a neli *de que** onkak nikahkuí:n sah n' kowta:kilo:t, neli a:mo mokowalani *porque para** tikowaskeh pos nochi moneki ne:n tapatalo:ni. Wa:n neli. E:mah wa:n pos yo:n onkak sah nikahkui:ni, ka:nika eski onkak mah se: kikuiti wa:n mah se: tai. Neli. E:mah. N' oksé: taman nikaki kihto..., kihtowa:yah ne: ke:man towehka:w toweh..., *bueno** n' towe:ita:twa:n kihtowa:yah kikuiah no: kit para yo:n tein ika tekitiah *este** yo:n *taaradohwia:yah** ata tikihtowah tehwa:n. Kihtowah, yo:n no: semi taxi:kowa, kihtowah para n' *arado**. Neh niki..., nika:kakilia:ya se: no..., se:, *bueno** pos ompa ne: i:k..., i:kni:tsi:n ne: no..., not..., notei:skaltihka:w, wa:n ki..., kitekia yo:n kowit ka:mpa yo:n tein achi chihkoltik wa:n kixihxi:maya kualtsi:n wa:n kimetstia:ya wa:n neli nikitaya neh kualtiaya para yo: nika:n ika tai:xme:wayah tikihtowah tehwa:n ne: ke:man *tayu..., bueno** tikihtowah tehwa:n *taaradohwia:yah** ata. Pero ne: ka:mpa nikita, n' a:man nikita neh nikilia pos moelka:wtiw a neli n' a:man a:mo kanah se: kita ok neli yo:n chi:walis mah kichi:waka:n. Pero tehwa:n neli ne: ke:man tikitayah neli wa:n neli kualtia neli nikitaya, neh *este** nikitaya no..., no..., yehwa ne: no: no..., not..., neh nikihtowa nota:ytsi:n katka, kitekia yo:n kowit wa:n kixihxhi:maya wa:n kita:lilia:ya yo:n se: tepos kita:lilia:ya n' i..., n' ie:kapan para ika ta..., ta..., tai:x..., tai:xme:wayah mah tikihto:ka:n tehwa:n, *taaradohwia:yah**. *Ajá**. Wa:n nik..., nikilia:ya neh *que** ton kowyo, kihtowa ta: i:n de xa:lxokokowit. kihtowa. Nikilia, ¿wa:n ke:ní:w tikchi:wa yo:n? Kihtowa, tein yo:n chihkoltik kihtowa. xik.., mah se: kiteki kihtowa wa:n mah se: kixihxi:ma. Mah se: kixi:ma wa:n mah se: kimetsti kihtowa, mah se: kitstiw ke:ní:w se: kim..., ke:ní:w se: kimi..., se: kixi:ntia:s wa:n mah se: kkoyo:ni ka:mpa kalaki a kihtowa yo:n kiliah *este timón**. A:, yo:n kowit. *Ajá**. *Ajá**, yo:n kowit. Wa:n ompa kihtowa x'ta:lili a kihtowa, mah se: kita:lili kihtowa yo:n a:mo nikye:kelna:miki ke:ní:w mono:tsa yo:n ka:mpa kikalakiah ya ne:n *timón** yo:n se: kowtsí:n ata ki..., no: kipankalakiliah wa:n ki:xkahkalakiliah *este**, mahyá: tikihtowah n' tehwa:n *este** tein ika kitihtiti:chakiliah n' kowtsitsí:n para mah motili:nti. A:mo nikelna:miki ke:ní:w mono:tsa pero no: kipia n' ito:ka:y, tein ka:mpa kikalakiah n' *timón**, a:mo n'mati ox no: tiki:itani n' teh, tehwa:tsi:n, *cuando** yo:n kikoyo:niah ata n' *timón**. wa:n ompa kipankalakiliah ne:n, yehwa ne:n yo:n kowtsí:n ahkokechiliah n' kowit, ka:mpa yo:n tein a:..., tein kowit tein chihkoltik, tein yehwa tein kiliah *arado**, kikoyo:niah wa:n ompa kah..., kahkokalakiliah ya yo:n, yo:n kowtsí:n, para n' ompa kitaksaltiah ya ne:n kiliah *timón**. Wa:n ka:mpa n' *arado** ike:span ka:mpa i..., ka:mpa mets..., ka:mpa chihkoltik pe:wa, kikoyo:niah wa:n ompa kina:lkalakiliah ne ompa ya yehwa ya yo:n *timón**, wa:n ompa ya motili:ntia. Neh nikitaya ke:ní:w n' kichi:wayah. Pero neli ke:meh nimitsilia neh a:mo nochi nikmati kehke:ni:w mono:tsa yo:n ma:na:mikmeh. Wa:n nik..., nikmati *que** kuali yehwa yo:n xa:lxokokowit kihtowah *porque** teltakua:wak Ke:mah, *porque** yo:n taxi:kowa. E:mah, taxi:kowa neli. Pos neh de yo:n a:mo no: n'mati neli ke:ní:w yo:ni n' kichi:wah pero neli n..., i:pa nikinka:kakilia:ya neli neh no: note:iskaltihka:w *que** yehwa yo:n xa:lxokot teltakua:wak. *cuando** pe:wa pipi:nka:wa:ki. Neli kualtia para kati:yeski yo:n se: kikui *porque** takua:wakkowit. Takua:wak. Ke:mah, a:mo nejo:n, a:mo niman nejo:n pala:ni yo:ni. E:mah, *porque** takua:wak neli, *hasta** se: kitatia no: *igual**, ye:kweloktik ki:sa ne:n tekol. Ke:mah. Kualtsi:n se:, ika se:, se: motixilia komo yehwa yo:n se: kitehtekik nochi yo:n xa:lxokowit, ye:kkualtsi:n tata. Wa:n yo:n kowtsí:n komo se: kito:kak a:mo selia ke:meh ne: *ma:marrosa** mah tikihto:ka:n se: kiteki se kow..., se: kowtaketsal wa:n mah se: kitsi:nto:ka wa:n selia. Yo:n a:mo selia tak eski. Yo:n a:mo selia, yo:n nimolia *que** ixwa yehwa sah no: n' iteyotsi:n. A:, n' iteyotsi:n. E:mah. Pero a:mo, *siempre** no: selia *porque** kite:xi:mah wa:n no: selia. A:, entó:s neli no:. Pero tak no: yetos to:nal sah mah se: kito:ka neh niki:xehekowa, xa: ke:meh i:n *cuando** selik me:tsti sah *o cuando** i:n takuecha:wtok *porque** E:mah, selia no:. tikitaya n' kowtsí:n neli i:n *cuando** taselia, *cuando** i:n pe:wa ya i:n kiowi, kiowtsí:n tikihtowah pos neli selia, selia n' kowtsitsí:n, mah se: kitsi:ntahta:li katí:n yeski kowtsí:n *de tanto** a:..., mah tikihto:ka:n tehwa:n takuecha:wtok selia. Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah, selia neli n' kihtowah pero neli n' ke:meh yo:n tikihtohtok *cuando** yo:n neli kihtowah selik me:tsti. *Pues**... ihwa:k nochi teihsá: tikto:kas wa:n kualtsi:n selia. *Porque** kihtowah komo tikto:kak *cuando** yo:n poliwiti a me:tsti pos mahyá: no: a:mo selia, poliwi *porque** poliwik me:tsti wa:n *cuando** yo:n *apenas** yo:li me:sti n' kihtowah neli *que** nejo:n, *que** selia n' teihsá: tikto:kas, tein yeski kowta:kilo:t tikto:kas pero selias. Kihtowah *que** iwki. Selia. Neh iwki nika:kakilia:ya neli i:pa note:iskaltihka:w *que** ihko:ni mah se: kichi:wa *cuando** yo:n selik me:tsti eski teihsá: mah se: kito:ka wa:n selia kualtsi:n neli. *Porque hasta** yo:n kowit kihtowah komo tike:skopi:n yo:n *cuando** yo:n chika:wak me:tsti wa:ki niman wa:n komo tike:skopi:n *cuando** selik me:tsti a:mo no: wa:ki, pos sepa selia. Neh n'mattok iwki yo:ni. Ke:mah. Oksé:, n' oksé: no: tik..., niknekia no: nikahsika:matis yo:n kiliah xa:lxokot ita:kilo, para, bueno** ke:yeh, ke:yeh, *bueno** para toni kikuih yo:n, teihsá: kualtia para se: ki..., se: tai, se: kikua oso pos kualtia para se: teihsá: se: tai:s. *o** kualtia para teihsá: kichi:waskeh mah tikihto:ka:n tehwa:n *o** tamela:wa sayoh se: kimahse:wa sah. Pos neh n'mattok *que** yo:n nochi kualtia para se: kimahse:wa wa:n kualtia no: mah se:, mah se: kichi:wa a:t. Mah se: kikue:cho, e:mah mah se: kikue:cho ika yo:n tepos wa:n kualtia no: se: tai a:tsí:n. A:tsí:n. E:mah, neh n'mattok *que** iwki kualtia pero nejo:n pos nika:wí:n tehwa:n mochi:wa nikilia neh nochipa achi kimpia yo:n ihkochimeh ata. A:, n' okuiloh ya. *Solamente** mah se: kki:xtili wa:n no: kuali se: kkue:cho:s, pero tein yo:n ne: Kuesala:n monamaka pos ompa yo:n kuahkuali, yo:n kualtia iwki se: kikui pero pos yo:n ompa no: taman ya. Pero tein nikahkuí:n tehwa:n ta:ki ne:n xa:lxokot semi ihihkochyoh ata i:ksá:. *Pues** neli yo:n a:man nikita, n' a:man mopatak neli n..., mopatak a ne:n ta..., tikihtowah tehwa:n ta: ne:, ne: ke:man nikitaya neli ta:kia yo:n xa:lxokot tikilwiah tehwa:n telkuahkuali katka. Ke:mah, pero ekintsi:n a:mo ta:ki iwki ok. Ekintsi:n semi nochi iwki ta:ki ye:kihihkochyoh. E:mah. Pos yehwa yo:ni neli nikilia neh tak se:, se: tai:s neli no: kualtia mah se: kichi:wa para a:tsi:ni pero A:mo iwki ok. Ihihkochyoh ya. pero ie:wayotsi:n sah wa:n mah se: kki:xtili n' iteyotsi:n *porque pero** n' kipia yo:n ihkochin. Ke:mah. Pero tein ne: Kuesala:n monamaka pos ompa kuahkuali *porque** ompa no: taman ya. Ke:mah. Wa:n tehwa:tsi:n ihkó:n a:mo tite:kakilia xa: kualtias para mah kichi:waka:n ke:meh yehwa, ke:meh yo:n tikihtowah tehwa:n *paletas o** *o** ke:meh yo:n tehwa:n tikihtowah *este** ke:n mono:tsa yo:n, ne: a:sek kihtowah, tein yo:n kitsope:liah, tein yo:n monamaka ne:, ne:, x..., ompa nika:n Kuesala:n monamaka, yo:n kinemi:ltihtinemih ata. Ke:mah, kualtia no: kichi:wah de yehwa yo:ni. Kualtia no: kichi:wah, e:mah. No: kualtia. Kualtia no:. Ke:mah *porque** i:pa i:ksá: yo:n kinamakah te:iliah *que** wi:tsa de xa:lxokot pos yehwa yo:n kichi:wah. E:mah, kualtia no:. *Pues** semi kualtsi:n timonohno:tskeh, yehwa sah, yehwa sah yo:ni nik..., nika:n n'neki n'matis. A:mo nikmati xa: teihsá: tikpia *más**, talna:miki:listsí:n tehwa:tsi:n, komo tikpiaskia *más** talna:miki:listsí:n pos kuali tite:chnap..., tapowi:skia wa:n ta:ká:n i:pa yehwa sah, pos ompa tami a. Pos pané: i:pa yehwa sah *porque** a:mo no: teh nikmati ok, pané: i:pa iwki sah i:n tein nimitsihilwih nik..., nikmattok *que** toni se: kikui, pero pané: i:pa yehwa sah, a:mo no: nikmati ok *más**. E:mah. Pos semi kualtsi:n timonohno:tskeh, tasohka:matik miak. Neh nimono:tsa niRubén Macario, Niwale:w nika:n Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel Pos tasohka:matik miak no: teh *que** tine:chilih, tasohka:matik, ekintsi:n. Neh nimono:tsa María Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel.