Pos a:man *compadrito** no: tiknekih timitstahtani:skeh, *de que** ox tiki:xmattok n' kiliah xa:lkowit, ka:nachi taman s..., pos teh tiki:xmattos no:, ke:meh tinemi kowtah, wa:n yo:n ke:man ya pe: tinemi pos tiki:xmattos ka:nachi taman xa:lkowit onkak. E:..., para toni *selbirowa** ke:yeh yo:n iwki kiliah xa:lkowit. E:mah. Pos neh nitsili:ti de n' tepitsi:n nikmati *compadrito**, ne:n yo:n xa:lkowit, seki kikuih para, para pahti n' ima:xiwyo wa:n seki ihkó:n kikuih para ne:n ihkó:n para kowtati:l no: wa:n seki ihko:ni, kikuih. *Porque** yo:n xa:lkowit seki kiliah de xokoya, ehehke:wi n' ie:wayo. Ehe, kihki:sa. *Hasta** ta:lpan ihkó:n de que kasá: ika wa:ki. Yo:n moyo:kolia seki wa:ki. E:, moyo:kolia. Entó:s wa:ki wa:n *hasta** ta:lpan mote:ma n' ie:wayo. N' ie:wayo. Ie:wayo ihkuí:n kahkanaktik wa:n kahkana:wak, wa:n ompa mote:ma. Wa:n nijí:n xa:lkowit n' oksé:, pos no: kuali pahti. Neh nikmatia *de que** ne: ke:man, kkuetowa:yah nijó:n xiwit oso kima:xakualowayah wa:n yehwa yo:n te:pa..., poxta:lilia:yah. Ahko de se: ixi:k ompa kita:lia:yah[kinta:lilia:yah] n' konemeh wa:n yehwa yo:n para te:..., te:na:mikia. Ke:masá: nijo:n teihsá: kikua:yah ne:n kone:meh, wa:n kinchi:wilia:ya ne:n *dańo**. Ke:masá: mihso:tayah oso kakistia nika:n, so:ne:wiah, *porque** yo:n nexwiti:l, de miak taman onkak. Onkak de n' yo:n kiliah de n' kiliah toto:nik wa:n onkak de n' sese:k. Entó:s yo:n kinpoxta:lilia:yah, de nika:n i:n niman kimachiliah nika:n pos ta: ko:kochkamacha:lowa wa:n kikui yo:n kalanemi:lis. Poxkomoktik. Niman kihtowah pos ne: a:chá: moxwitih ne: nokone:w. Entó:s nijo:n ki..., kipoxmahmachiliah nika:n i:n kimahmachiliah nika:n itech n' ipox, nika:n iponakastan, so:ne:wi, kakisti, nochi oso nika:n ipoxko, nika:n i:n, n' ixitsi:ka:n[sin significado], n' i..., nochi de n' ohka:n oso n' ixi:kko parahko kimahmaga, pos so:ne:wi. *Solamente cuando** kichi:wah ihkó:n yo:n, *cuando** yo:n kiliah ne: yo:n, n' oksé: taman kokolis, pos yo:n a:mo yehwa. Niman kihto:s i:n a:mo yehwa i:n, so:ne:wi, so:..., so:ne:wi *porque** chocholka. Nijó:n chocholka pos a:mo yehwa, pero nijí:n s..., *cuando** nejó:n moxwitia se: kone:tsí:n, nik..., kichi:wilia teihsá: taxkaltsí:n *o** nakatsí:n *o** t..., kitelmakah, pos nijo:n ki..., pos yehwa yo:n ni..., kita:liliah yo:n xiwit kkuitih, wa:n kimpoxta:liliah. Wa:n yehwa yo:n kowmeh, e:yi:n, mehmela:w..., mehmelaktikeh ihko:ni, pero nijo:n, pos neh nikmattok sayoh se: sah de n' para se: i..., se: kikui para pahti, a:mo nochi. Para pahti. żKati:yeh *compadrito** yo:n? Yo:n achi ihista:k. tein ista:k. A:. E:mah. E:mah, ista:k yehwa n' kikuih para ne:n pahti. Entó:s kitekitih se: *rollo** wa:n ki..., yehwa yo:n te:..., te:poxta:liliah *o bien** kim..., kima:xakualowah. E:mah, yehwa sayoh yo:n neh nikmattok pero, pos n' okseki kikuih para kowtati:l. Ke:mah. N' okseki, entó:s nijó:n no:, [ke]masá: ka:nsá: ika se: kita ihkó:n wa:ki, wa:ki ne:n kowit. Ke:mah. Kiliah xa:lkowit *porque** miak de ahko, *hasta** ahko n' imahma:yo, wi:tsa ihkó:n nochi, nochi mote:ma ta:lpan ie:wayo. N' ie:wayo *porque..., por eso** kilwiah xa:lkowit. Wa:n i:n se: no: kiliah xa:lkowit pero i:n pos kuali para ne:n pahti. Para pahti. Ke:mah, para pahti, itech i..., achi n..., ista:k wa:n achi nextik. Para pahti. Ke:mah. Ke:mah. Pero teh no: kuali tine:chili:s *compadrito**, teh xa: kachi tikmati. Ke:n a:mo *compadrito**. Nimitstapowi:ti no: n' tein nik... Ke:mah no: nikmati ke:ní:w wa:n no: te:chilia:yah n' tota:tahwa:n para toni yo:n *serbirowa**. Xa: kachi tikmati *porque** no: tinentinemi kowtah wa:n no:... Pos niki:xmati no: e:yi taman *compadrito** ne: xa:lkowit, se: taman ne:n xa:lkowit, ma:we:weyak semi wa:n ista:k n' ima:xiwyo nochi, *bueno** ma:xoxoktik pero medio** ista:k wa:n iteyotsitsi:n no: ki:sa ne: imahma:tsi:ntan, ka:mpa i..., e:wa n' ima:xiwyotsi:n ompa ima:tsa:la:n ki:sa ne:n iteyotsitsi:n ihista:k wa:n mochi:wa mahma:yeh ke:meh kahfe:nma:it mochi:wa, wa:n ni:nipaka ki:sa n' ima:y ne: kowtsí:n, wa:n xoxoktik n' imetskowyo wa:n metsahalaxtik yehwa n' ista:kxa:lkowit yo:n. Wa:n se: taman ne:n xa:kowit, kiliah ti:ltikxa:lkowit, yeh mochi:wa *por rollo** n' e:wa, ika *mata** n' e:wa wa:n ye:kmiak nimah mochi:wa wa:n pihpitsaktik semi wa:n *más** tsohya:k *que** a:mo xa:lkowit tein yo:n is..., ista:kxa:lkowit, tel tsohya:k ne:n ti:ltikxa:lkowit wa:n imetskowyo ne:, kiliah ti:ltikxa:lkowit *porque** tihti:ltik n' imetskowyo. A:, *más** tsohya:k de n' okseki, kachi miak. Tihti:ltik wa:n *medio** pané: kohkoyoh n' ikowyo. A:, yo:n ike:spa:n. Ke:mah, wa:n yeh ma:pisi:ltik tepitsi:n, wa:n ye:k..., yeh yo:lix..., yo..., ii:xko ye:k..., *ye:krarayado** ihkui:ni xiwtsí:n. Wa:n xikteki sah, 'ma:xakualo teltsohya:k kachi, *que** a:mo ne:n xa:lkowit yo:n ista:k. E:mah. Wa:n yo:n no: pahti yo:n *compadrito** ne:n, ne:n yehwa n' xa:lkowit, wa:n nochi, nochi n' e:yi taman pahti pero se: taman pahti *para planta**. Wa:n i:n nimitsilia ne:n tein *mero** ne:n xalkowit tein ista:k neh n'mattok para pahti, para kalanemi:lis, ke:meh i:n tiwehwei:n tehwa:n, te:chkui kalanemi:lis, nejo:n para a:mo tia:s ne: iwa:n koyo:tapahtihkeh yehwa yo:n kitekih yo:n i..., ixiwyo tein, tein ma:eh..., ma:ski seh..., tein selik ok *o** kualtia ma:ski chika:wak a, yehwa n' tein nimitsilia xa:lkowit, De n' selik n' i...., n' iyo:lpan. nejo:n kitekih n' ixiwyo wa:n iwki se: we:i *rollo** kitekih, wa:n kit yo:n para kalanemi:lis kichi:wah m' pahti, a:mo owih, semi ihsiwka se: kikui, *sencillito** yo:n, yeh kite:..., kitapa:nah, kite:mowah tapal..., *tejatapalkat** oso koma:ltapalkat, wa:n kichi:wah tekol, ika nochi, tikotah kitikotamo:tah sake:ra ka:n mahtak yo:n tapalkat *de teja** oso de koma:l. Wa:n yo:n xo:ta, mah kuali xo:ta mochi:wa, xo:ta mahyá: tekol ya, ke:mah, ki..., kuali, kuali xo:tatok *mientras** ne:n tokni:w a:kin kichi:wati pahti, kikui yo:n xiwit ki kimomotsowa wa:n kima:xakualowa *fuerte** ihkó:n wa:n kite:ka se:..., a:t ihkó:n sake:ra se: o:me, o:me xi:wah sake:ra, ekintsi:n onkak yo:n *plástico**, mah pexo:ni o:me, kima:xakualowa *fuerte** ihkó:n kima:xakualowa wa:n ke:mah, ke:mah *una vez** kipisi:loh ya, kikui itech n' a:..., a:..., kia:te:mak a wa:n kima:xakualoh ya, ihkó:n kima:xakualowa, de kima:xakualowa *hasta** xoxoktsí:n moka:wa ne:n a:tsí:n, wa:n xoxoktia n' a:tsí:n nochi mahyá: tomakila:t, wa:n ke:mah de ih..., kuali nochi kima:xakualoh yo:n xiwit kixohxokolih ya, ahwiya:yak a xiwtsí:n, ke:mah nejo:n kiki:xtia ya yo:n ika teihsá: ne:n, ne:n yo:n tapalkat tein kixo:taltihtok, kipana:ihsawia, tehtsoyokatiw se:..., se:wi *porque** pos de ne: sese:k yo:n a:t, sepa se: kki:xtia, sake:ra se: mahtak oso *más**, ke:mah *hasta** kawa:ni a ne:n, yo:n *de que** kawa:ni a ne:n a:t momoloka ya, momoloka ika ya n..., ika ne:n, ke:meh xo:tatok ne:n koma:l, de n' koma:l oso *tejatapalkat**, *de que** miak a, miak a n' a:ihsawih yo:n tapalkat, kawa:ni a n' a:t, ke:mah momoloka ya. A:, *hasta** pá:nki:sak. *Ajá**. Moka:wa posok n' tai:xko, *cuando** moh..., mochi:w posok a n' tai:xko, yo:n kitak poso:nik a, *es que** mochi:wati *remedio**. Yo:n ki..., kihto:sneki *que** mochi:wati pahti. Ke:mah de poso:nik a wa:n, wa:n momoloka kuali, ke:mah ne: ki:xte:kah itech se: ih..., tehwa:n tikiliah xola:soh *mexicano**, pero koyo:tahtok kiliah *coladera**. Ne: kite:kah yo:n xola:soh, kite:kah ne:n ne:n pos ihwa:k a:mo kkuiah xola:soh, pero tilmahtsí:n, yo:n pitsa:waktilmah kiliah, ompa kite:kah ya n..., ika n..., ika se:, ika se: p..., *tacita**, kichih..., ki:xte:kah n' a:tsí:n para a:mo pachyoh iwa:n eski, eski pachyoh ne: ya:s *porque** xiwpach moka:wa miak, para tai:s a:tsí:n sah ne:n kokoxkeh. Tai se: kuali *pocillo**, mokahka:wilia wa:n ke:mah yowi kalanemi:lis yo:n, yo:n para kalanemi:lis yo:n se: tai. Yo:n pahti yo:n, yehwa ne:n ista:kxa:lkowit. A: kuali, kuali para pahti. Wa:n i:n tein nimitsilia ti:ltikxa:lkowit, yeh pos ne: kuali pahti tte:kakiliah para n..., para m' pilimeh ke:meh i:n kone:meh ok, kikuah teihsá:, ke:meh kikuah nakatsí:n kikuah *pantsi:n o galleta**, mopepechowa ne: yo:n takualis i..., inpoxnakastan wa:n a:mo motapa:tiliah, ke:meh a:mo teh kichi:wah *más**, teihsá: chi:walis ke:meh pilimeh ok, mopepechowa n' intakual i..., impoxnakastan. Mopepechowa n' impoxko. Wa:n de pox..., mopepechowa impoxnakastan ke:mah, no: ki..., tsahtsih a m' pilimeh, *después** a:mo teh kinekih ok, elmoya:wih ya. I:ksá: kimakah teihsá:, e:lmoya:wi *porque** tahyalkuitok *porque** e:..., kipia nexwitil. Wa:n yo:n niman kitah m' pili nexwitil, komohkó:n mokala..., mokalawia pané: nexa:yo:t eski moxwitihtok m' pili. Pos ika yo:n nejo:n, kkuitih ya yo:n xa:lkowit, ti:ltikxa:lkowit, Yeh mochi:wa pisi:ltik n' ima:y, ke:meh *corazoncitos, pero *más** e:kapihpitsaktik wa:n ye:ktsohya:k xiwit. Mochi:wa ka:mpa, nikahkuí:n onkak n' i:n..., Tate:mpan *o** ne:, ne: Tu:sanko semi onkak, tehtetsi:ntan mochi:wa yo:n *por rollo**, yo:n tako:t sah mochi:wa yo:n tikihtowa xiwit, a:mo wehkapania. A:mo wehkapania. Wa:n ye:ktahtakuaktik n' ikowyo, ye:kta:wa:k ata n' ikowyo ata. Yo:n teltakua:wak, ke:meh tekowit. Takua:wak wa:n Wa:n nejo:n yo:n kikuitih ya ki..., no: yeh, no: ki..., yeh ki..., kima:xakualowah oso kixkah koma:lko, wa:n kualtsi:n kima:xakualowah yo:n mahyá:, ke:..., ki..., mahhyá: kipa:ta de una vez ta ixkal ya, pos kipa:tah uan kema:h kikuitih ne: a:mat, se: *pana:mat o** se: *periódico**, ekintsi:n onkak *periódico**. *Casi** ke:meh eskia momoxtik nochi a. ki..., kip..., kita:liliah ne:n, kita:liliah ompa ne:n xiwit tama:xakualo:l ya, pero taixkal wa:n ke:mah tamo..., kisowah ya nika:n ne:n xiw..., xiwit tein xiwpach ya, wa:n ke:mah ki:x..., kite:miliah *carbonato, komo a:mo *carbonato** iwa:n tekixtit wa:n iwa:n *aceite**. Yo:n kita:liliah, ke:mah kininpepechowiliah n' impoxnakastan pilimeh nika:n. Wa:n ki..., kinilpiliah ika tilmahtsí:n wa:n yehwa yo:n ki..., kika:xanilia n' nexwitil *porque** tsohya:k yo:n, ne:n xalkowit teltsohya:k, *Casi** no: taman [...]. kikaxa:n...., yo:n xa:lkowit tikiliah, i..., tsohya:k semi, ki..., nexwitiltsohya:k semi yo:n xiwit *compadrito**. Nexwitiltsohya:k. Wa:n yehwa yo:n kin..., kitaweliah de kita:liliah pos ne:, Nexwitil..., *por eso** kilwiah xa:l..., xa:lkowit. Kixiti:nia n..., ika n' *ifuerzas**, ahwiya:kka panowa, tak a:it ke:ní:w yo:n, ke:ní:w n' tietokeh, panowa kinima..., kima:yawi a nexwitil wa:n tepitsi:n kite:ntia tsikitsi:n a:tsí:n ne:n pili, ia:yotsi:n wa:n ki:sa nexwitil ke:mah ki..., *cuando** xiti:ni nexwitil, Pos, kichihchi:wah *hasta** pohpoxkawtok ne:n ki:sa ne:n *cachitos** A:, n' taihtik. n' in..., itakual mopepechowa nika:n *porquería**, mopepechowa ihkó:n kixi:ti:nia nexwitil. Yehwa n' tikiliah *que** i:pa nexwitilpah yo:n. A:, kuali. E:mah, iwa:n *aceite** kita:liah para nejo:n yema:nia wa:n kichi:wa *remedio** n' ka nexwitil, para pilimeh pero. Wa:n i:n seki pahti para tiwehwei:n, para kalanemi:lis. Yehwa yo:n kuali pahti. Wa:n i:n seki onkak ne: yo:n xa:lkowit, yo:n wehwei xa:lkowit wehwei *mata** mochi:wa no:, itsmoli:ni wa:n chihchikoltik mochi:wa n' iitsmo..., *casi** ka:mpa i..., ima:y ya, mochihkolowa ihkó:n mahyá: pohpostektiw, wa:n no: *igual** nejo:n yeh ma:yehyewaltik tepitsi:n wa:n ye:k i:xtsihtsikiltik no: mahyá: ma:..., ma:ta..., maya..., ma..., mahyá: *rayado** n' ima:ko, Ke:meh eskia tsahtsaya:ni de ihkó:n. wa:n no: ekapihpitsaktik ke:meh *corazoncitos** n' ima:y, wehwei achi. mahyá: *corazoncitos**. Wa:n i:n seki neh nimitsilia ne:n ti:ltikxa:lkowit yeh no: ke:meh *corazoncitos** pero tsikitsitsi:n. A:mo wehwei. Wa:n i:n seki mawe:weyakxa:lkowit, ye:kma:we:weyak, ma:we:weyakxa:lkowit. Wa:n i..., ke:meh kahfe:nxiwit tamati, pané: mochi:wa tepitsi:n ma:ihista:k, yo:n kahfe:nxiwit *hasta** xoxoktik n' ima:y. Wa:n nejo:n i:n ma:yehyewaltik ke:meh *corazón, más** wehwei n' ima:y *hasta** ihkuí:n wa:n yekapihpitsaktik ke:meh *corazoncitos**. Wa:n no: iwki a ne: iteyo ke:meh i:n seki xa:lkowit ista:k. No: kit yo:n wewe:yak ki:sa ihkó:n, mopahpampilowa. We:weyakaxtik ihkó:n. No: ista:k n' ixo:chio wa:n, wa:n nejo:n yeh, no:, no: pahti yeh pero a:mo *para personas**, sayoh pahti para *para planta** ke:meh i:n kowkamoh se: kito:ka, tein Para, i..., kito:kah kowkamoh, *bueno** tehwa:n iwki tikchi:wayah *porque noabuelito** kito:kaya kowkamoh, wa:n nochi te:chne:xtilia:ya toni m' pahti, toni n' kitawelia ika, yehwa ne: kow..., yehwa yo:n kikui ne: yo:n yo:n xa:lkowit kitekiti a, xoxowik kitemo:ti ne:wí:n kowtah, kitekiti a, ke:mah kitachkuilia n' kamoh, ki..., ta..., tamole:wa wa:n kipankehketsa ya n' kowit de n' kowkamoh. Wa:n ke:mah de mochi:wa ya yo:n, moskaltia yo:n kamoh wa:n *cuando** kichkuati a, kichkuati a nejo:n, pos kit..., i..., kitawelih ya yo:n kowtsí:n wa:n, wa:n yo:n kitawelia porin *cuando** wa:ki ata yo:n xa:lkowit, mo..., mo..., mahyá: ke:kepo:ni ihkó:n, mahyá: *estrella** moka:wa n' kowit. I:i:xtapal. tsa:tsaya:ni, nochi tsa:tsaya:ni *parejo** n' ipanko, wehwei n' tsa:tsaya:ni, tahtapowi n' *cuando** wa:ki. Wa:n kitaweliah yo:n kowkamoh *cuando** kimanah pos nejo:n kualtsi:n tsope:kkalaki wa:n ta:tap..., yo:n tatapa:ni para kalaki n' tsope:k, tsope:kka n' iihtik yo:n. E:mah yehwa yo:n mochi:wa yo:n wa:n komo a:mo se: kitawelih yo:n, yo:n kuahkamoh, A:, ka:mpa tsa:tsaya:ni ihkó:n. ki:sa ye:k *mamacizo** wa:n a:mo tsope:kkalaki, se: kkehtsoma ihtipochiktik n' kamoh, a:mo tsope:yak, payá:n sah n' tsope:ya wa:n taihtik takuaktik, a:mo tsope:ya. Tak..., takua:wak. Wa:n yehwa yo:n tehwa:n tikitayah kitawelia:ya *noabuelito** yo:n *semilla para cuando** yeh kichkuati a pos e:..., i:pa kitawelia, *cuando** kimana ya, kekepo:ni kualtsi:n wa:n kualtsi:n tsope:kkalaki n' kamoh, *hasta** iyo:lkowyo nochi kualtsi:n tsope:ya. E:mah, *cuando** yo:n kit..., ne: kitaweliah ika yo:n kowit, wa:n no: tikiliah xa:lkowit *porque** Pos... komohkó:n wa:kik wa:n sake:ra tepitsi:n a:paliw, xokoya, ke:ke:spixki a, pawe:tsi n' ie:wayo, wehwei ki:sa ne:n ie:wayo, wa:n, wa:n pané: *medio** we:weyak tepitsi:n kipia n' ii:xko, wa:n ke:mah se: kkuiti yo:n, xa:lyoh n' ii:xko n' e:wat. Yehwa yo:n tikiliah, kiliah *que** xa:lkowit kito:ka:ytiah ika, *porque** pané: kipia xa:l ata. Ke:mah. Pané: xa:lyoh, yehwa yo:n niki:xmati ika yo:n. No: pahti *o para planta** ika se: kitawelia. Pos..., pos, nochi pahti. Pos yehwa i:n neh, E:mah, nochi pahti yo:n e:yi taman, pero, e:mah o:me taman *para personas** wa:n se: taman *para planta**. nikmattok para m' pahti tepitsi:n, pero i:n ke:meh i:n tikihtowa kitawelia teihsá: tein kamoh se: ki..., tato:k, Tato:k, ke:mah, ke:meh kamoh. pos neh a:mo no: nikmatia, żwa:n yo:n kita:liah paniá:n oso taihtik, tatampa de tekoch?, *porque**, neh nikmattok yo:n kamoh, de se: kipixka ne:n e:wat, pos yo:n no: te:chi:wilih *dańo**. Kihtowa se: metstsa:tsa..., metsa:tsaya:ni. Yo:n, paniá:n se: taksa ne:n e:wat, wa:n se: metstsa:tsa..., tsa:tsaya:ni, se: i..., tsa:tsaya:ni ihkó:n, ihkó:n, te:chiwilih ne:n *dańo** ne:n n' ie:wayo de n' kowkamoh. Pero nijo:n, wa:n yo:n. Kowkamoh ke:mah n' kihtowah. *después** kualtsi:n, kualtsi:n yoksi a, mohmoloxtik moka:wa ya. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n neh nik..., a:mo no: n'matia *de que**, Wa:n yehwa yo:n se: kitawelia ika yo:n kowit, tehwa:n te:chilia:yah. Ke:meh *semilla de** n' tao:ltsí:n tak i:n kita:liliah. Ke:mah. No: *igualito**. No: iwki. Ne:, pos yehwa yo:n neh nikmattok wa:n *de veras** neh nikmattok ke:meh yo:n kikuiah ne:n para m' pahti, kikuiah se: tilmah, wa:n ki..., kitsetselowa:yah ihkó:n moka:waya chipa:wak ne:n, paniá:n moka:waya m' *pedacitos de** xiwtsitsí:n. I..., i..., mahyá: pachti. Entó:s moka:wa:ya tata:mpa nochi chipa:wak a. Chipa:waka:tsí:n ya. Yehwa ya nijó:n te:.., kimakayah ya n..., se: kone:t. Ke:mah, yehwa yo:n. Wa:n pos yehwa ne:n neh nikmattok pero, pos de yo:n, no: tikihtowa kita:liliah para teihsá: ihkó:n, nejó:n kowkamoh pos a:mo nikmatia. Yo:n a:mo se: kita:..., yo:n, yo:n ika se: kitach..., ika se: kitachkuilia yo:n. A:mo n'ma..., a:mo se: kimati. Se: kitachkuilia. Se: ki..., mahyá: kowitso:k, ompa ttachkua sepa, kitawelia ika ttachkuak mokowitso:k. E:mah, iwki se: kitawelia ika. A:, ke:meh eskia mah se: ki... Ika t..., yo:n se: kiteki kowit para ika se: tachkuas sah wa:n se: kitamole:wilia wa:n se: kito:ka n' kamoh wa:n ke:mah kitawelia ya. Wa:n yo:n se: kito:ka n' kamoh i:i:xtapal. Se: kki:xtia n' kowit, E:mah. Yo:n a:..., yo:n a:m..., yo:n a:mo se: kite:ka ompa n' kowit, sanoke yeh se: tachkua wa:n se: kitamole:wilia, e:mah, wa:n yo:n kamoh se: ki:x..., se: *medio** ki:xakasowa, para ne:n, yeh, yehwa n' itsmol miaktsi:n wa:n no:, wa:n de mosowa pos motakxilia miakka:n inalwayo ki:sa. Wa:n komo e:wihka: t'panketsak, say..., soh se: sah n' inalwayo ki:sas wa:n a:mo miak mochi:wa n' kamoh. Yo:n se: kisowa tepitsi:n para ki:sa ni:nipaka miak kamoh. A:, mah se: kisowa kachi kuali para miak ki:sa n' inalwayo. Mah se:, se: ki:xtapal..., se: kitachkuilia tepitsi:n i:xakatamole:wili wa:n na:lkalaki n' kamo..., n' kowit ihkuí:n wa:n xna:lkalaki, miak wa:le:wa wa:n n..., ke:meh miak n' ii:x pos mo..., sake:ra o:me ii:x *kitocarowa**, miakka:n ki:sa nalwat wa:n yo:n nalwat yehwa mochi:wa kamoh ya. Wa:n i:pa tiktawelih ya, pos *cuando** tik..., *cuando** tiktekiti a, *ticosecharoti** a, ki..., *cuando** tikmanati a pos yehwa n' ta:tapa:ni a. Ta:tapa:ni a. Ta:tapa:ni a n' kita:welia yo:n. Entó:s kualtsi:n ki:sa yema:nik ya. Wa:n neh seki nikita kito:kah ne:n, E:mah, yehwa yo:n, yo:n ika se: kitawelia. kikehketsah sah. Kipahpanketsah wa:n a:mo miak ki:sa nalwat, i:pa se: sah n' ii:x *kitocarowa**. Wa:n yehwa yo:n a:mo miak kamoh kite:maka *porque** s..., a:mo, a:mo ki:xakaketsah. A:, n' itsi:ntan sayoh mota:lia nalwatsi:n wa:n... Ke:mah, ke:mah ika se: nalwat sah iwki mochi:wa pos a:mo miak ki:sa n' kamoh, ika se: sah, o:me kamoh ki:sa, wa:n komo tiki:xakasowak miak nalwat ki:sa wa:n kamoh sa nipa yowi ihkó:n momaxalowa, nochi yowi a n' kuomekat wa:n ke:mah motoma:wa ya. Kampa yema:nik kualtsi:n mochi:wa. Ka:mpa yema:nik n' ta:l. Ihkó:n se: kichi:wa yo:n. Teh[wa:n] tiki:xmatih *porque** ttekitih miak taman de, de yo:n tato:k, ika t..., ika nimoskaltih, te:chne:xtilihkeh se: tekiti de kowtah. Pos... pos *moabuelito** semi ika tekitia. Pos xa: mitsne:xtilih ke:ní:w n' tikto:kas n' kowkamoh. Ika tekitia, ke:meh yehwa i:n kowkamoh wa:n ato:lkamoh, ki:xmatilia. Neh niki:xmati ihkó:n para *nicosecharos** ne: ato:lkamoh, niki:xmatililia. Yo:n mah se: kimati ke:n[í:w] se: kichi:was para ki:sas yo:n kamohtsí:n. Wa:n no:... Komo a:mo se: kimati, tikuiti:w n' ato:lkamoh, tikichkuati:w wa:n tikwa:lpa:kte:was ne: we:ia:t wa:n tik..., tiehko mah kimanaka:n, yeh ke:mah, mani kuali, oksi kualtsi:n, pero ke:kepo:ni, cha:cha:moltia wa:n mochi:wa ihkó:n poso:ni, yo:n kichi:wilia *mal** n' cho:kil wa:n ke:mah kalaki a:t iihtik wa:n tikua:s kamoh a:sesehpahtik wa:n kamoh ihtita:loh *porque** Pá:nkalaki n' a:tsí:n. Ta:la:t. *porque** ne:n kalaki ne: a:t, ta:la:t n' taihtik itech ne:n... Yehwa yo:n kichi:wa, a:mo kualtsi:n ki:sa. Wa:n komohkó:n se:, no: s..., yo:n se: kwa:tsa n' cho:kil, wa:ki, kichi:wa chikue:..., chikue:yi to:nal yetok n' kalihtik para tikmanas a, pero a:mo nejo:n wehweliwis ok, kualtsi:n ki:sa n' kamoh mohmoloxtik wa:n a:mo ta:tapa:nis ok, ye:kkualtsi:n, kualtsi:n mohmoloxtsitsí:n, wa:n tsope:k..., tsope:k..., tsope:ya *porque** wa:ki n' cho:kil. A:, de ti..., te:..., tsope:ya de ne: te:ntok ihkó:n kite:mah. Wa:n ke:mah de se:..., ke:mah, ke:mah wa:ki n' cho:kiloh n' kamoh, wa:n de wa:ki n' icho:kilo, a:mo teh cho:kilos pos kualtsi:n mani ika a:t ya, de yo:n tsa:tsaya:ni, moita ya, kualtsi:n ki:sa kamoh sa mohmoloxtik. Mohmoloxtik ki:sa. Wa:n komo tikuito ne: ekintsi:n tikichkuato wa:n tikmantahsi eski, yeh oksi ke:mah kualtsi:n kamoh, *hasta** ihkuí:n mochi:wa, cha:cha:moltia, kua:a:kalaki wa:n toni xkuali a:sesepahtik. A:mo wel se: kikua, a:mo se: kwe:lilia. Ke:mah. Pos neh niki:xmattok ne:n A:mo kualtia. Yehwa yo:n. Neh niki:xmati de ne: *cos... casi como que, de** se: kichi:was. O:me taman de nejo:n tapacho:lkamoh, Ke:mah, pos onkak *este...** de n' ista:k wa:n yo:n de n' achi *moradito**. Wa:n kostik onkak. Kostik no: onkak. Nejo:n nijo:n yehwa yo:n kualtsi:n we:lik, de s..., ka:mpa, ka:mpa kito:kah ihkó:n, de we:i kamoh ihkó:n mochi:wa *hasta** kahoktok ne:n ta:ltsí:n ihkó:n. Ke:mah. Entó:s se: kitapowa ompa yetok ya ne:n kamoh. Ompa etok. Ompa yetok ya. Yo:n se: kito:ka, yo:n se: kito:ka nejo:n kuomekat, ato:lkamoh se: kikelpachowa, se: kkelpachowa. Komo se: kiteki sake:ra se: e:yi *cuarta**, se: kkelpachowa ne:n komekat, miakkpa se: kkelpachowa, wa:n se: kimetsto:kati, se: kitamole:wilia wa:n se: kita:li:tia ne:n komekat, se: kipanpahpacho, ika se: iko:ts se: kiteh...., tehtelowa ika se: imets, se: kitate..., ika se: iko:ts ya. A:mo ika se: imahpil. Komohkó:n se: imahpil ki:sa n' kamohtsí:n tsikitsitsi:n mochi:wa, kitawelia. Komo ika moko:ts ne: tik..., tiktelta:lih ne:n ta:l, ke:mah, *cuando** tikichkuati mo..., *cuando** mochi:wa m..., weh..., n' kuomekat moskaltia wehka ya, poso:ni n' ta:l ihkó:n, cha:cha:moltia n' ta:ltsí:n itsi:ntan ne:n komekat. Pero n' kamoh mochi:wa ohololtik, wehwei mochi:wa, sake:ra ka:n chikuase:n mopilowa itech n' kuomekat. Wehwei. Wa:n ke:mah, ne: tikichkuati a, pos ii:xehka:n se:, we:we:yak a mochi:wa n' kamoh. ii:xehka:n mochi:wa we:weyak a, a:mo mochi:wa ohololtik ok. Mochi:wa ololtik ka:mpa itsi:ntan. A:, n' itsi:ntan. Wa:n ka:mpa ii:xehka:n mochi:wa we:weyak n' kamohtsí:n. Wehwei mochi:wa pero we:weyak ke:meh kowkamoh ya. A:, we:weyakaxtik. Neh niki:xmati *porque** wehka:w ika ttekitikeh, [ika] timoskaltihkeh yo:n. Niki:xmati *de clase** de kamoh nik..., nikto:kas wa:n nikmati ke:ní:w *para nicosecharos**. Wa:n yehwa yo:n seki kipia n' ichti taihtik. I:n tikihtowa komo se: ki..., ke:ní:w se: kichi:wa, seki ichyoh ne:n, żKe:ní:w? kamoh, tapacho:lkamoh, ato:l..., n' ato:lkamoh. A:, ichyoh, pero yo:n, yo:n ichyoh pero tein, tein yo:n pihpitsa:wak mochi:wa wa:n tein pihpitsa:wak i:pa. Seki kihtowah timokua:wawa:n tikto:kak n' kamoh *o** komo tikichkuati, wa:n seki kihtowah, te:chkaya:wah, tein a:mo, tein a:mo tikmatih te:chkaya:wah seki ta:tahmeh, kichkuati yo:n kamoh nepantah, *porque** nepantah tikahsis n' kamoh, pero ka:n neli. Tehwa:n tikichkuayah de kualka:n sah, yo:n tikichkuayah, tikichkuayah sake:ra ka:n na:wi *bulto cada quien**. *Casi** nochi n' to:nal kuali se: kichkuas. Na:wi *bolsa** tikichkuayah de kamoh. Seki kihtowah nepantah xiow para tikahsis, ka:n neli, kamoh ka:ni ya:s wa:n ompa yetok ta:l..., ta:lto:ktok, ka:ni ya:ti, te:chkaya:wah. Pos ihkó:n ne:..., Wa:n seki:n kihtowah komo tmokua:wawa:n a:mo a: ye:kki:sas ichyoh, a:mo xmokua:wawa:ntiw, ka:n neli. pos ihkó:n no: ni... ne: ki:sa ihichyoh *porque** yo:n pihpitsaktik n' komekat, ki:sa ichyoh i:pa. *porque** yo:n tein i:xehka:n ki:sa pitsa:wak wa:n yehwa n' ichyoh. Wa:n pero kamoh tein itsi:ntan *primero** tiktekis, mahyá: tikihto:ka:n tein *de primera** ohololtik ki:sa a:mo ki:sah *porque bolas**. *Bolas** ya, ihkó:n mochi:wa. E:mah, we:weyak. Wa:n i:n ichyoh ki:sa tein ii:xehka:n, ki:sa ichyoh ya, *a la fuerza** ki:sa *porque** we:weyak ne:n kuomekatnalwat. Yeh ka ichyoh ki:sa, ompa e:wa. Nike:kapankoto:na ki:sa i..., pané: ichyoh ihkuí:n. Ichtik. I:p..., i:pa iwki kich..., i:n mochi:wa i:n, *por más que** ton tikchi:was, ma:ski a:mo timokua:wawa:nas oso ke:ní:w, i:pa ki:sa ichyoh *porque** we:weyak mochi:wa wa:n *ipuntita** ompa kichi:wa n' iichyo ya. *O** seki kihtowah *compadrito de que**, seki kihtowah se: mo..., Te:chkaya:wah de a:mo tikmatih *compadrito**. mah a:mo se: mokua:wahwa:na *cuando** se: kito:kas *porque**, Mah a:mo se: mokua:wawa:na. Kanah, ka:n neli, ka:n kitawelia yo:n. ta:mo ichyoh ki:sa ne:n kamohtsí:n. Ka:n neli, neh nikitani *porque** ika tik..., moskaltihkeh, ttekitikeh ika yo:n wehka, wehka *tiempo** tikix..., ttekitikeh ika yo:n ta:kilo:t, neh niki:xmati de miak taman de yo:n. Wa:n de n..., timo..., te:chtekipanohkeh ika yo:n, timoskaltihkeh nochi yo:n ta:kilo:t. A:, yo:n kowkamoh, yo:n ato:lkamoh a:mo se: kita:lilia pane:lah, se: kita:lilia pane:lah n' ato:lkamoh[kowkamoh], pero yo:n tsope:ya iwki sah. żWa:n yo:n no: se: kita:lilia pane:lah oso iwki sah? A:mo. N' ato:lkamoh. Tsope:ya iwki sah, soh de mani, kuali molo:nik, tsope:ya ise:lti. Tsope:ya. A:mo. Wa:n kualtsi:n moloxtik n' taihtik. Yo:n nika:n, kachi kualtsi:n we:lik tein nika:n tehwa:n *tosemillakamoh**. Yo:n tein parahko wi:tsa kualtsi:n kamoh, *hasta** ihkui:kuí:n pero a:mo tsope:k. *Medio** ahatoltik sah wa:n a:mo tsope:k. Wa:n nika:n mochi:wa tehwa:n kualtsi:n kah..., neli n' kamoh, mohmoloxtik. Mohmoloxtik wa:n tsope:k. Yehwa mochi:wa n..., yo:n ista:kato:lkamoh. *Porque** neh, wa:n yo:n tein yo:n, yo:n xe:lah kiliah yo:n *morado**. yo:n kualtsi:n *color** pero a:mo tsope:k no:. A:mo tsope:k, a:sese:k. Yo:n a:mo tsopek. Wa:n kostik *igual** a:mo tsope:k, wa:n yeh, wa:n yeh o:..., a:tatstik. A:tatstik yo:n. Wa:n okseki kahkamohtik. Kahkamohtik. I:n ista:k *más** kualtsi:n kahka..., mohmoloxtik. Tahtakua:wak. Yehwa yo:n. Yehwa sah *compadrito** yo:n. E:mah. Wa:n... timotapowihkeh ika yo:n de xa:lkowit, wa:n *hasta** tiahsikeh de i:n kamoh wa:n pero de n' xa:lkowit tiki:xmatilia no: wa:n niki:xmatilia no: de n..., nochi pahti yo:n e:yi taman. Nochi pahti, e:mah. Ekintsi:n yehwa sah *compadrito** yo:n nimits..., E:mah, nochi tik..., tiki:xmatilia yo:n tepitsi:n, pos yehwa i:n nochi timo..., timotahtanihkeh *compadrito**. Nik..., niki:xmattok no:. nimitstahtania ke:ní:w ox tiki:xmattok. E:mah. tepitsi:n ton para pahti wa:n seki tikuih kowtati:l wa:n nochi para ne: nochi, ompa nochi tikpano:ltihkeh de n' ato:lkamoh. Ke:mah. Ke:mah. Tasohkamatik *compadrito**. A:, pos yehwa sah. *Este pues** a:man *compadrito**, ne: no:, timonohno:tskeh ya ika i:n no:, ti..., de kowit tiki:xmatih, de xiwit *o de** n' xa:lkowit, a:man n'neki de xne:chili moto:ka:y, ke:ní:w n' timono:tsa, ka:ni n' tiwa:le:w, wa:n yehwa sah *compadrito** yo:n, Pos neh niwa:le:w nijo:n, nehwa nika:n Tozán, Jonotla ni..., niwa:le:w pero nik..., nika:n, Xo:pana:ko, wa:n ne: ta:lpan San Miguel Tzinacapan, *porque** ompa nika:mpa ya. Ompa *cerca** paratani yetok ne:n a:ichkual *por eso** kilwiah Xo:pana:ko, pero pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Wa:n ne: ke:man ya niwa:lah, niwa:lpanki:sak wa:n pos nika:n, ompa ne: nietok. Ekintsi:n *tsanmigueleńo legítimo** ya. Ta:lpan... E:mah *legítimo porque** ompa ni:xne:stok ya. Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah, no: niwa:lah ne: ke:man ya, tak sempowal xiwit ika mahtakti. Yo:n ton to:nal a niwa:lah wa:n Ka..., yo:n ke:mantsi:n ya, yo:n ke:mantsi:n ya. Pos yehwa yo:n, ihkó:n nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián wa:n pos nika:n, nika:n nietok. Ke:mah. Pos, ke:mah. Pos neh no: *compadrito** nimono:tsa niErnesto Vázquez Chanico, de San Miguel Tzinacapan, de *domicilio conocido** ne: Kali:ka:n. Ke:mah. Ke:mah *compadrito** ompa ninemik. A:, ompa tinemik. Nita:katik ompa. Yehwa sah *compadrito** yo:n. Tasohka:matik ke:mah. A:, *bueno**. Pos no: kuali a. A:, *bueno**.