Nimitstahtani:ti. A:man *compadrito** no: tiknekih xite:chtapowi ox tiki:xmattok ne: yo:n xiwit kiliah omikilit, omikilit. Wa:n para toni kualtia, yehwa n' tiknekiah timitstahtani:skeh, teh toni n' tiki:xmattok, toni n' kitatekiwtiah yo:n xiwtsí:n. A:, ¿tikneki tikmatis *compadrito**? Ke:mah. Pos nijó:n o:mekilit neh niki:xmattok o:me taman. O:me taman. Se: de n' ista:k wa:n se:, se: de n' chi:chi:ltik. Yo:n chi:chi:ltik n' ike:span nochi chi:chi:ltik *hasta** n' ima:yo, nochi n' imahma:tampa. Chi:chi:ltik. *Hasta** n' ima:tampa. Yo:n kiliah ne:n o:mekilit de n' chi:chi:ltik. Wa:n oksé: kiliah o:mekilit de n' ista:k. Pos yo:n neh niki:xmati ne:n *compadrito** para ne:n pahti. Para pahti. Ne: wehka:w tota:tahwa:n ika te:chpahtia:yah *o hasta** ki:ntsi:n no: kuali ika se: mopahtia. Nejó:n kikuih para se: k..., se: kimana, *o** k..., *o** kuali se: kima:xakualowa wa:n te:ohxiliah. Wa:n no: weli te:..., se: kimana wa:n ika te:a:ltiah. Ika kina:ltiah n' kone:meh, yo:n *cuando** teihsá: ihkó:n kinahsi, ke:masá: por [...], netati:l kinkui. Pero yo:n a:mo no: yehwa sah. Ta: yo:n miak taman xiwtsitsí:n onkak para ki..., Tanelo:loh. kise:nma:nelowah. Ke:mah, tanechiko:lxiwit wa:n sepa i:n Kiliah tanechiko:l. Tanechiko:lxiwit iwa:n. o:mekilit, *cuando** nijó:n a:mo se: te:nwe:lia, pos yehwa n' te:..., se: kkuiti. Entó:s nikuiti ne:, *cuando** se: nohne:l ke:masá: a:mo se: te:nwe:lia. Entó:s kkuitih ya n' o:mekilit wa:n kimanah tsikitsi:n, wa:n te:..., kimanah ihkó:n a:tsí:n kita:liah wa:n moka:wa tsikilitsi:n. Ke:mah te:makah ya. Tsokowa:ki. Tsokowa:ki wa:n te:makah ya wa:n se:, se: tai a *o** se: ki:nmaka n' kone:meh, Ke:mah. *pero después** te:nwe:liah ya. Ke:masá: pos yo:n se:, se: mihso:tasneki, Ke:mah. se: takep..., se: takepasneki ihkó:n, pos nijo:n a:mo, a:mo se:..., a:mo te:matililiah to:ni, kihto:skeh xa: se: momowtihtok, ta: yo:n se: tahyalmiktok. Mahyá: yo:n se:, mahyá: se: tahiya. Mahyá: se: tahyalkui. Se: tahyalkui *porque**, pos at ke:yeh ihkó:n *de a veces** ihkó:n te:..., te:makatiki:sa, seki kihtowah xa: se: kipias, ne: kone:t xa: kipias yo:n okuilimeh kowa:meh. Ke:mah. Pero a:mo ta: ke:masá: yehwa nijó:n a:mo se: kineki se: takua:s. Ke:mah se: tah... Wa:n de yo:n, o:mekilit nijó:n pos miak kimattokeh ki:ntsi:n ne:n yehwa yo:n kinmakah se: ki..., Ke:mah. Xma:xakualowa[xmaxakualo] wa:n pos teohxiliah oso se: kone:t ihkó:n kohxiliah *o** kitai:ltiah wa:n *o**, ki..., kimanah, ika ka:ltiah ya wa:n tsikitsi:n tai. Ke:mah. Tsikitsi:n tai pero, pos yo:n miak taman, Ke:mah, miak. miak taman nika:n kima:nelowah. Miak taman kinelowah xiw..., xiwmeh. Yo:n ko..., okotsokowxiwit yehwa ya wa:n ma:.., ma:ta:nkeh, ke:h[ke:meh] i:n neh nikilia. wa:n yehwa ya ne:n teahwach, n' *escobilla** n' inalwayo. nochi, nochi, *bueno** ochpa:wa:s, *porque** o:me taman ochpa:wa:s onkak. O:me taman. Ochpa:wa:s yo:n ika se: tachpa:na wa:n yo:n kiliah *escobilla** yo:n xo:chiowa. Yo:n, yo:n... Yo:n kohkostik n' ixo:chiyo. Yo:n ochpa:wa:s tikihtowa yo:n metska..., onkak ma:kowyohkahkakaltik, n' imetskowyo nochi *parejo** tahtakuaktik, tehwa:n tiki:xmatih ix..., ixta:wa:ochpa:wa:s wa:n yo:n seki ne: ochpa:wa:s tikiliah xo:no:ochpa:wa:s. Ixta:waochpa:wa:s. Xo:no:ochpa:w... Yo:n, yo:n yeh kuehkuetaxtik n' ikowyo, ehemaxtik. Wa:n yehwa yo:n a:mo tikmatih *de que** ton onkak ne:n xiwtsitsí:n, pero a:mo tikmatih ox topah. Ke:mah, ka:n se: kimati *compadrito**. Wa:n yehwa yo:n *antes** te:chilia:yah tota:tahwa:n *porque**, pos *antes** nochi mo..., moskaltihkeh nochi ika, no:pá:n pos nochi ma:ltia:ya ika yehwa yo:n ki..., ma:ltia:ya oso te:cha:ltia:ya tak. Ke:mah. Ke:meh *antes** pos a:mo *más** onkaya tapahtia:nih, A:mo onkayah. pos nijo:n ika te:chpahtia:yah yehwa yo:n kkuitih n' o:mekilit. wa:n yehwa ya ne:n teahwach, ma:ltantsi:n, nochi kkuitih wa:n tsi:tsika:sxiwit, nochi *parejo**. Tsi:tsi:ka:sxiwit nochi te:cha:ltia:yah, nochi ika ne:n teihsá: ihkó:n kokolis wa:n pos yehwa i:n de yo:n ika ne:n omekilit te:ch..., yehwa te:chmanilia:yah wa:n *sólo** yehwa para yo:n ika se:, a:mo se: te:we:liaya, se: tahyalmiktoya. Yehwa ya. Ke:mah. Wa:n para yo:n netati:l pos yehwa yo:n nochi kisema:nelowa:yah, miak, miak xiwtsitsí:n. Ke:mah. Miak taman xiwit a. Wa:n ihkó:n neh no: nikitak *porque** pos te:chilia:yah ne:n tota:tahwa:n, i:pa iwki i:n Ke:mah. iwa:n, kihto:s ihkuí:n ekintsi:n nijo:n xikuiti ne: xiwtsitsí:n, nochi xkuiti, wa:n ika xka:lti ne: kone:t. Ne: kkuitok ne: netati:l. Ke:mah. Entó:s netati:l yo:n, pos no: *lo m...**, no: tik..., achá: tiki:xmattok *compadrito** pos yo:n, mota:lia se: iyo:lpan nika:n oso se: kone:t itech nika:n ima:ko oso n' i..., Ke:mah. n' ipoxko Ke:mah. *o** n' imetsko *o** n' ima:ko, Mahyá: tehtewa:ki. Mahyá: tehtewa:ki nochi, pané: tehtewa:ki, yoh..., aha:peyoltia wa:n te..., tehtewa:ki. Entó:s kiliah netati:l *porque** nijo:n se: *rueda** ihkó:n ke:meh eskia se: tata. Tewa:ki. Mah..., mahyá: tahtata. Se: tata wa:n de se: pahti ihkó:n moka:wa ne: yewalista:k. E:mah. Yewalista:k wa:n ke:mah ne:n, pos yehwa yo:n ika nochi te:a:ltiah, yehwa nimitsilia ne:n n' o:mekilit, ma:lta:ntsi:n, yo:n ma:ta:nkehxiwit, *o** yehwa yo:n ne:n teahwach, yehwa ya ne:n ochpa:wa:s n' inalwayo, nochi nijó:n, miak, okotsokowxiwit, pos nejó:n no: miak taman, ne:n pi:na:wits inalwayo, Miak, miak taman de xiwtsitsí:n, seko sah kketsah, wa:n tsikitsi:n te:tai:ltiah wa:n ke:mah ika te:..., te:a:ltiah ya. Te:a:ltiah ika ya. Pos yo:n teahwach no: *cuando** yo:n se: mo..., moyowali:to:nia de se: nohne:l, pos tehwa:n tikitayah wa:n te:chne:xtilia:yah tota:tahwa:n. Kikuitih se: *rollo** n' teahwach, wa:n te:pechtia:yah. Ka:mpa ne: tas..., te:tasowiah ika n' tapech, ompa kita:liah ihkó:n kisohsowah ya ne:n teahwach, wa:n ompa ne: se: mopechtia. Ke:mah. Pos yo:n te:na:miki ke:masá: de yowak ihkó:n se:, se: kita ne: kone:t, niman se: kilia, Se:, se: kelka:wa yo:n se: yowalmi:to:nia. a:it toni n' kimaka ne: nokone:w, ta: moye:kyowali:to:nia. Wa:n yehwa yo:n te:kui yo:n, yo:n kiliah cha:wis. A:, yehwa ya. Yo:n kiliah cha:wis, entó:s niman kihtowah pos nitanikechcho:lwi:ti[niktanechiko:lwi:ti], nochi nik..., nik..., nikte:mo:ti yo:n xiwtsitsí:n, nechiko:lis nikchi:wati nochi, wa:n tike:tsatih wa:n ika tika:lti:skeh ne: kone:t, *porque** ne: xa:, xa: momowtihtos *o** xa: kkuitos yo:n netati:l. Pos nochi tikuitih ya yo:n xiwtsitsí:n wa:n ika ne:n tika:ltiah ya. Nochi ta i:n, miak, miak ne:n miak xiwtsitsí:n. Miak taman ya. Miak taman. A:chá: no: tiki:xmattok *compadrito**, nochi tiki:xmati, teahwach, nochi yehwa yo:n, Pos no: niki:xmattok *compadrito**, niki:xmattok yehwa n... Ke:mah. ma:lta:ntsi:n, yehwa ya ne:n omekilit. *[por]que** n' o:mekilit o:me taman. O:me taman. O:me taman pero yo:n nochi, nochi kualtia n' iwa:n, se: kise:nta:lia ya. Ke:mah. de n' ista:k wa:n de n' chi:chi:ltik. *[Por]que** de n' chi:chi:ltik pané: n' ike:spa:n pané: pihpi:ktok. Nochi *igual de** ahwiya:k. Chi:chi:ltik n' ikowyo. I:makowyohtampa nochi chi:chi:ltik. Mahyá: talwatsitsí:n. Pihpi:ktok chi:chi:ltik n' ikowyo wa:n *hasta** n..., n' ima:y. N' ima:y, n' imahma:ta:mpa yo:n ka:mpa kiliah ihkó:n nochi nijo:n, i:i:xtapal kipia ne:n ompa n' ima:kowyo. Ima:kowyo. Nijó:n nochi ne:n, nochi chi:chi:ltik. Nochi chi:chi:ltik, chi:chi:ltik. Wa:n de n' ista:k pos yo:n de n' imetskowyo e:wa, *parejo**, nochi xoxoktik wa:n ista:k. Nochi xoxoktik. Xoxoktik. E:mah. No: ista:k n' iyo:lselo, no: ista:k. E:mah. Ista:k wa:n iyo:lselo no: kualtsi:n ne:n xoxok..., ke:mah ni..., o..., no: ista:k. Wa:n oksé: yeh chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik. *O** seki kihtowah *que**..., onkak seki sayoh ki:xmatih de se: taman. *O** seki ne:chiliah, ¿tiki:xmattok o:me taman? Ke:mah, niki:xmati. Pero tehwa:n tiki:xmattokeh sayoh se: taman, sayoh de n' ista:k. A:, n' ta: yetok o:me taman. Pero a:mo, ta:, O:me taman onkak. O:me taman de nijí:n. de i:n o:mekilit o:me taman onkak. Sayoh *que** a:mo no: se: kimati wa:n pos, Ke:mah, o:me taman. Ekintsi:n nochi ti..., nochi se: ki:xmati ke:meh i:n nochi te:chiliah tota:tahwa:n Ke:mah. ka:tí:n xiwit, ke:meh i:n tikimpiah topi:piltsitsi:n, *porque antes** n..., ihkó:n amo teh onkayah tapahti:lo:ya:n, *bueno** a:mo teh onkaya tapahti:lo:ya:n. Ka:n onkaya. Pos nochi n' xiwtsitsí:n sah tikuiah. Ke:mah. No:pá:n ma:ltia:ya *cuando** kkuia toto:nik yo:n ne:n kuowit de yo:n kilwiah, se: ne:n, de o:me taman. Ke:mah. E:mah, o:me taman kikuia. E:mah. Tio:kowit ike:span nochi kikuia. Kimanayah wa:n ika, ne: taya:yah tsikitsi:n wa:n ne:n ika kine:..., ma:ltia:yah. Ma:ltia:yah *porque** yo:n neh ika k..., wehka:w neh, tikitayah, se: okuiltsí:n nemia ke:meh mo:yo:t, kiliah ne:n, yo:n te:..., te:ki:tskia de nika:n wa:n te:kuia toto:nik. Ke:mah, nejo:n te:kui toto:nik, semi se: sehsekuia. Ma:ski to:natok pero semi se: sehsekui, ma:ski..., kihtowah pos ne: ki..., kitepi:nih yo:n Se: sekui. de n' mo:yo:t de ne:n para te:kui to:nawis, kiliah *paludismo**. Entó:s pero eki:ntsi:n pané: a:mo tei. A:mo tei ok tak, a:mo tei ok. A:mo tei ok, pané: a:mo, ka:..., ekintsi:n a:mo *más** onkak. Ka:n kanah tikakih yo:n kokolis, a:mo kanah tikakih. A:mo. Onkaya seki *pastillas** te..., te:ilia:yah ne:n *betoquinas**, pero a:mo no: te:na:mikia, ta: te:na:mikia yehwa ya ne:n xiwtsitsí:n. Yehwa ika se: ma:ltia:ya. Ke:mah, yehwa ya. Yehwa ya te:..., ika te:a:ltia:yah. Se: i..., nochi se: itso:ntekon, nika:n pe:wa se: itso:ntekon *hasta** se: imetsko. Ke:mah, *parejo**. Se: imetsko wa:n te:kimilowa:yah ika n' a:ya:t mah se: mi:to:ni, pero kintsi:n a:mo nikitstok, kintsi:n ne:n tokni:wa:n nochi kinwi:kah m' pi:piltsitsí:n ne: tapahti:lo:ya:n. Tapahti:lo:ya:n nochi. Pero tehwa:n nochi timoskaltihkeh yehwa ika yo:n yo:n xiwtsitsí:n. Xiwtsitsí:n sah. Ke:mah yehwa yo:ni. Yo:n xiwtsitsí:n nochi ika timoskaltihkeh, ika te:che:waltihkeh tota:tahwa:n. Tota:tahwa:n ke..., no: *igual** pos ekintsi:n pos no:, seki tikimpiah toxwi:wa:n wa:n komo tepitsi:n *tikmedio** matih toni ika tehwa:n te:chiskaltihkeh tota:tahwa:n pos no: tikiliah, Se: tokni:w no: kihto:s pos a:mo kino..., [ki]na:miki ne: tapahti:lo:ya:n, yehwa i:n kina:mikis i:n xiwit, Ke:mah. I:n xiwtsitsí:n nochi xte:mo. Neh ke:masá: pos ihkó:n ompa ne: ma:ski we:i n' a:t ompa niow ne: a:na:lpa, no: ke:meh no:, ne:chiliah, ¿tiki:xmati i:n xiwtsí:n? Ke:mah. Te:chwa:lkuili, timi..., timitstaxta:wi:skeh te:chwa:lkuili *por favor**. Nikilia, *bueno**. Nikwa:lkui ne:n, nochi ne:n tehtsonkilit pos yo:n nochi kuali nochi ne:n tsi:tsika:s yo:n de n' tsikitsitsi:n, a:mo yo:n de wehwei, yo:n de n' tsikitsitsi:n. Ke:mah. Entó:s se:, miak nikwa:lkui, miak taman ya. Niehko wa:n nika:wati a. Nikwa:lkuik i:n xiwtsí:n, soh kualtsi:n x'mana, Ke:mah. 'Ta:lili miaktsi:n a:t wa:n mah moa:yohtokotso, ekintsi:n tikmanati, yo:n se: kimana itech pané: itech miércoles, jueves ka:ltiah ya *porque**, ka:ltiah ya m' pili, ke:meh se: to:nal a:xka:n se: ki..., kimana, Ke:mah. wa:n i:n mo:stika ya ka:ltiah. Mo:stika ya. Nochi kualtsi:n n' ka:ltiah wa:n seki nochi kka:wiliah itech nika:n n' ipa:nko, n' ipoxko. Nochi n' ii:xko. Entó:s pos nejo:n kinina:miki. Kinina:miki, pahti. Kinina:miki, yehwa nikmattok neh *compadrito, a ver** teh nijo:n kuali tine:chili:s no: teh xa:, Xa: kachi tikmati ne:n, i:n pahtsitsí:n de n' topi:pilwa:n kini:n Kanah, no: iwki sah *compadrito**, no: tiki:xmat..., no: niki:xmattok nejo:n, moskaltihkeh *o** ki:nin te:chiskaltihkeh xa:, Ke:mah. xa: mitsilia:ya ne:n mota:tahwa:n kiní:w, *moabuelitos** xa: Ke:mah. Pos no: no: ne:chtapowia:yah ihkó:n no..., note:iskaltihka:wa:n wa:n mitsilia:yah wa:n... wa:n no: niki:xmattok yo:n, yo:n omikilit de o:me taman. Pero tehwa:n tikiliah omiki..., omikilit. *Ajá**. Nejo:n onkak ne:n ista:k wa:n onkak ne:n chi:chi:ltik. Wa:n neh ne:chilia:yah, neh *que** no..., nomomá:n ne:, tekitik *de partera** wehka:wak, *hasta** ekintsi:n no:má:n tekiti *de partera**, ki:xmatilia de pahti de, de siwa:meh ke:meh yo:n. Ekintsi:n n' tein mokalakihtokeh yo:n *pero apenas** momachtiah wa:n neh nowe:i..., nomomá:n wehka:w a m' pe:wak ika tekiti, de ata nemia se: *noparienta* ne:pa *comadr..., compadrito** ne:, na:n..., na:nah Juan, Juana mono:tsaya, Juana mono:tsaya, yehwa n' tekitik ika yo:n A:, Juana. Wa:n *después** yehwa:n yo:n o:me:n pano:keh, yehwa no:má:n wa:n pano:k na:nah Candelaria ne: Ta:lte:mpan, ka:mpa yo:n Ta:lte:mpan etoya ata. Yehwa t'pa..., [teki]tik *de partera**. Wa:n yehwa no:má:n no: tekitik wa:n yehwa ne:chtapowia:ya, neh nikakilia:ya no:má:n, *que** n' o:mikilit semi kuali pahti ke:meh i:n siwa:meh mokokowah ika se: kone:t, wa:n komohkó:n tehsá:, *bueno, cada, cada vez que** ma:lti:s siwa:t, mah ika ma:lti yo:n xiwtsí:n, ne: ki..., ki..., kimanayah yehwa yo:n, yo:n omikilit, wa:n ika, ika ma:ltia:ya se: siwa:kokoxkeh, para a:mo motanawi:s. Iwa:n yo:n nekaxa:ni:l kinelowa:yah yehwa s..., ne: yehwa yo:n xiwit iwa:n ne:n, yehwa ne:n yehwa ne:n omikilit wa:n nekaxa:ni:l para a:mo motanawia kit yo:n ma:l..., ma:ltia ika ne:n siwa:kokoxkeh, de, ke:man kipia se: pilitsi:n pos *importa** ma:lti:s ika yo:n xiwi..., xiwit, ika tanechiko:lxiwit no:. *Pero telimporta** yo:n nekaxa:ni:l, iwa:n kinelowah, para ika ma:ltia yo:n siwa:t. Wa:n para a:mo motanawia. Ke:mah, ika ma:ltia:ya siwa:t. Wa:n pili no: ika ka:ltia:yah yo:n omikilit, para m' pili mah, mah chika:wak moskalti. A:, wa:n nochi ika ka:ltia:yah. A:. Mah a:mo kokoliskui semi m' pili, kipale:wia yo:n xiwit ke:meh nekaxa:ni:l ke:meh ne:n omikilit no: ika ka:ltiah m' pili. Wa:n komohkó:n se: tahyalkui, komo se: tahyalkui se: yeh, ke:meh i:n se:, pos ika tepitsi:n, seki i:pa se: tahyal, wa:n se: kokoliskuisneki, no: se: [te:]tai:ltiah yo:n, se: tai yo:n xiwit tamanal wa:n ika s..., no: se: tai wa:n no: ika se: ma:ltia pero, ta:ká:n ke:masá: tikitak nehkuí:n mah tikihto:ka:n se:, se: *difunto**, wa:n komohkó:n ne: tim..., tikwi:kak no: ne: ka:mpa kinin..., kinintekih wa:n ke:meh i:n se: tamantia tehwa:n, i..., ke:masá: te:ke:mi n' ehekat, komo ompa ttapale:wia mitskui yo:n *malehekat** a tsohya:k, A:, te:kui yo:n. Tehwa:n semi ttamantikeh. Wa:n titahyalkuik a ika, tikokoliskuik a, pero soh n' tielmoya:wtok, a:mo timaya:na teh, titakua:sneki tielmoya:wi sah, wa:n yehwa semi kuali yo:n se: tai yo:n, yo:n x..., o:mekilit no:. Wa:n ika se: ma:ltia wa:n te:ka:wa yo:n, tikelka:wa, ttakualiskui a. Yo:n se:, se: mihso:ta, ke:meh eskia se: kihiya. Ke:mah yehwa yo:n semi kuali pahti nikak..., nikakini wa:n nikpano:k neh. ika nik..., wa:n yehwa yo:n sah neh nta:tai:k wa:n kuali nimoka:w. Pos, yehwa yo:n neh nik..., E:mah. Kuali pahti yo:n xiwtsí:n. Neh no: nikmattok yo:n xiwtsitsí:n nochi *porque**, pos neh no:má:n no:, no: kichi:waya de yo:n tekit. Teh tiki:xmattoya no:má:n. E:mah, no:. Ke:mah no: niki:xmatik, y..., iwa:n nokni:w, Wehka:w de yo:n tekitik no:, Wehka:wak. *porque** yeh nijo:n, weh..., wehka:w nemik, mopale:wia:ya ihkó:n, yeh kichi:wak *más de** se: *ciento** ika:, Wehka:wak. ika ma:kui:l xiwit nemik para xi:kawik. *Hijuemala** ya. Ke:mah. Entó:s yehwa yo:n nochi, yeh ika ne:n chi:wi wa:n *de veras** ne:, nikneltoka, nejí:n tine:chilihtok *porque**, *cada vez de** mopale:wia se:, *porque** ihwa:k kalihtik mopale:wia:ya sah se: kokox..., se: siwa:tsí:n ihkó:n ika se: kone:tsi:ni nemi, *cuando** nemiti a pos kalihtik. A:mo kwi:kayah wehka. A:mo. Entó:s wa:n yehwa yo:n *cuando** kiliah yo:n ke:masá: moahakiah a:t, mokaxa:ni:snekih, pos yehwa ya kkuitih nekaxa:ni:l wa:n o:mekilit, kima:nelowah, wa:n ika ka:ltihtiwetsih *o, o bien** kimakah nijo:n sake:ra se: *vasito** mah tai. Ke:mah, mah tai no:. Mah tai *porque** ne: *cuando** mokaxa:nia se: kokoxkeh ihkó:n, pos nijo:n, ke:meh eskia wiwiyoka. Ke:mah. *O bien** niman kih..., niman kihto:skeh pos ekintsi:n tika:lti:tih pero komo a:mo kina:miki, pos yehwa yo:n kichihchi:wiliah ya n' tema:skal. Yehwa ya. Te:ma:skal para ma..., moyo:lchika:wa ya, Ke:mah. wa:n *antes** no: pos neh nikitak, ke:meh i:n kone:meh, ke:meh ekintsi:n seki chika:wkeh, no: kin..., kinmetstemayah, Ke:mah. No: ki:ntemayah *porque**, ke:masá: semi tel..., ihkó:n a:mo taxi:kowa:yah. Ke:mah. Ke:meh ki:ntsi:n pos a:mo ki:ntemah ok *porque** pos i:pa ihkó:n ya. Ke:mah. *Antes** kite:maya..., kitemayah se: kone:t *para más** mah chika:wak. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ne:n no:má:n te:chtatapowia:ya *porque** yeh miak no: kintapa:kih ne:n na:nahmeh de i:n mokokowa:yah, Ke:mah. ke:meh ompa ne: *cerca** n' a:tsí:n pos ya:ya, *por eso a veces** kihtowa no: ne:chkokowah nometswa:n *porque** n' a:sese:ka:t metsa:..., metsa:ihkak. Wa:n yehwa yo:n te:chilia:ya kihtowa, pos yehwa ne:n o:mekilit semi kuali. Ke:mah. Niman kihto:s xkuiti ne: omekilit wa:n ne:n, ne:n okseki ne:n xiwtsitsí:n xkuiti wa:n ika tika:lti:tih ne: kokoxkeh Ke:mah. *porque** motanawih ya. Ke:mah. Motanawih pané: i:x..., i:xwinti. Ke:mah. Niman no: ne: tikuitih nochi yehwa n' o:mekilit, yehwa ne:n nekaxa:ni:l, nekaxa:ni:lxiwit, pos ka:sá: ika kintsi:n kito:ktokeh ne: kaltsi:nta:n. Ke:mah. Ka:sá: ika kipiah, kito:kah itech ko:ntsí:n, nijo:n kasá: ika kipiah yo:n nekaxa:ni:l, pero a:mo no..., nowiá:n, Ke:mah, onkak. Ka:n nochi, a:kin a:mo kinehneki a:mo kipia yo:n *planta**. Ke:mah. Wa:n pos nochi kimanah wa:n yehwa yo:n, o:mekilit wa:n nekaxa:ni:l, wa:n yo:n sakapal. Achá: tiki:xmati n' sakapal. Ke:mah, niki:xmattok. Mo..., mochi:wa xiwma:pan pané: kuomekatsitsí:n. Yo:n kostik mota:lia itech, itech xima:pan. wa:n yo:n kuali se: kkuiti wa:n komo se: kineki se: kichi:was, ne: se: kipias, kuali mah se: kkuiti wa:n mah se: kitetekuino, wa:n kaltsi:ntan kuali se: kita:li:s, yo:n kualtsi:n moma:ma:yo:tia. Yo:n sentakui pero yo:n komekat, sentakui. Sentakui. Yehwa yo:n o:me, yo:n, s..., sakapal no:, no: semi kuali. Pos nochi mah se: kimahmati, tehwa:n no: tik..., *medio** matih tepitsi:n *porque** pos no: te:chilia:yah ne:n, tota:tahwa:n ke:ní:w m' para Ke:mah. moskalti:skeh ne:n, topi:pi:lwa:n wa:n neh no: no:pi:pilwa:n no: moskaltihkeh, pero a:mo semi nikinwi:kak tapahti:lo:ya:n. Sayoh ke:meh ka:n o:men de n' nikinwi:kaya tapahti:lo:ya:n, pos sayoh se: sah, kintsi:n ne:, ne: ahko tanamaka ne: ka:mpa ne:n Concha, *pero demás** n' okseki:n nochi... Wa:n *hasta eso** nikwi:wi:kaya tapahti:lo:ya:n wa:n pahtik ika xiwtsitsí:n sah. *Siempre** pahtik ika xiwtsitsí:n sah, a:mo pahtik ika ne:n tapahti:lo:ya:n. Koyo:..., koyo:pah. E:mah, koyo:pah a:mo kina:mikik. E:mah. Wa:n yehwa yo:n nikmattok neh nijo:n, para moskaltihkeh nopi:pilwa:n pos yehwa yo:n de nohne:lmeh katkah, Ke:mah. pos yehwa yo:n xiwtsitsí:n ika tikina:ltia:yah *o** kina:ltia:ya ne: *mocomadrita** wa:n Ke:mah. pos ki:nna:mikia. Ke:mah yehwa ya m' pahti kikuiah. Entó:s ekintsi:n nochi se: momaka *cuenta** ki:ní:w para se:, katí:n kuali se: xiwtsí:n, kati:ni n' te:pahtih. Ke:mah. *Porque** miak tipanawihtinemih xiwtsitsí:n itech n' oh..., ohtsitsí:n, pero a:mo tikmatih. A:mo tikmatih. Ka:n n'mati ox pahti. Ke:mah. Seki *hasta** se: kwiwita, ke:meh i:n se: ma:tame:wa seki se: kwiwita pero, de se: kimattok ihkó:n pos se: kka:wtiw. Se: kka:wa. Se: kka:wtiw mah eto yo:n, yo:n xiwtsí:n *porque** niman se: kihtowa pos i:n, i:n nikuiki:w. Ke:mah. I:n nikuiki:w *porque** i:n no: kuali ne:n te:..., te:chilia n' tota:tah no:, i:n no: kuali *mejor** nika:wati. Ke:mah. Pero de a:mo se: ki:xmati pos se: ki..., *cuando** se: kimatis i:pa se: ki..., kwiwitak ya. Ka:n se: kichi:wa *cuenta**. E:mah wa:n pos yehwa yo:n nikmattok *compadrito, a ver** no: Ka:n se: kichi:wa *cuenta**. kuali tine:chili:s *más** komo xa: tik... Ke:mah. Pos no: iwki sah *compadrito**. tikmati ok *más porque** n..., No: iwki, no: iwki *compadrito** nikmati, ke:meh yo:n xiwtsí:n ne:n ne:n omikilit yo:n pahti kikuiah *solamente** yehwa, para se: siwa:kokoxkeh yehwa ne:n ika mo..., ika ma:ltia wa:n yehwa yo:n kuali pahti. A:mo teihsá: *más** pahti kita:liliah. Yehwa yo:n xiwtsí:n tiki:xmattoyah. Tiki:xmattokeh. E:mah wa:n yehwa sah *compadrito** yo:n, *este** yehwa sah *compadrito**. A:. Tiki:xmattokeh wa:n pos no... A:, yehwa sah *compadrito**. Tasohka:matik ke:mah *compadrito**. Pos a:man *compadrito** no: ne:, no: n'neki ni..., ne:chili noto:ka:y[moto:ka:y] wa:n no: n'ta:li:ti neh ke:níw: nimono:tsa para n..., moka:was nika:n tai:xkopi:n ke:ní:w timonohno:tsah *compadrito**. A:, *bueno**. ¿Ke:ní:w n' timono:tsa *compadrito**? Neh nimono:tsa ni..., niErnesto Vázquez Chanico. ¿De ka:ni n' ti..., tiwa:le:w, ka:ni ti...? De, de San Miguel. Tzinacapan. Ompa, ompa neh, ompa ni..., ompa ne:, ¿Wa:n ompa ti..., ompa tinemik oso okseko tietoya? Kali:ka:n niyo:lik, ompa Tzi..., Tzinacapan. A:, Kali:ka:n. ¿Wa:n ke:yeh kiliah ompa Kali:ka:n? Pos ihkó:n tikakkeh ta:tahmeh tano:tskeh, tein tato:ka:ytihkeh pos ika yo:n *tikseguirowah** tehwa:n ika tita..., titato:ka:ytiah wa:n a:mo mopata n' to:ka:it *hasta** iwki eski a. A:, pos ompa ne: *cerca** de n' xola:lpan, de ne:, E:mah, ihko:ni *compadrito**. Ke:mah, xola:l..., xola:lpan, *casi** xola:lpan ka:mpa n..., Ya de n... *mero** tte:chi:xeka:ntok. A:, Kali:ka:n, xa: porin ihkuí:n yetok ne:n, pero... Ka:mpa tio:pan para ne:pakatsi:n, ika ne: kit kiliah Kali:ka:n, mati ke:n iwki tato:ka:ytihkeh n' ta:tahmeh. Ke:mah, ekintsi:n motato:ka:ytih kihtowa, kihtowa i:n ekintsi:n yetoya n' taeka:nkeh, m' Pablo, Pablo Moreno, e:..., ki..., wa:lah se: tanawati:l de ahko, ne: parahko, *de que** mah nochi kinombraroka:n** toohwa:n, *tocalles** ke:meh seki kihtowah. Wa:n yeh ika ekintsi:n kita:lihkeh, kipatakeh ne:n, to:ka:it, *hasta número** kita:lilihkeh ya de *cada** kali. Ekintsi:n kita:lilihkeh n' to:ka:it ka:mpa neh ninemi, *que** tehwa:n tta..., titato:ka:ytiah Kali:ka:n, Ka:lika:n. Pero ekintsi:n Kali:ka:n pero mono:tsa *Calle Cinco de Mayo**, ekintsi:n moto:ka:ytia yo:n *calle** ekintsi:n. Kali:ka:n, pero mo..., mono:tsa kito:ka:ytihkeh *siempre** mahyá: tehwa:n *barrio de** Kali:ka:n. *Barrio** ya de Kali:ka:n wa:n *calle Cinco de Mayo, número veinticuatro** A:. Pos itech n' kali tapowal. Yehwa ihkó:n *compadrito** ta..., kii:xmatih ihkó:n *más**. Yehwa soh nimitstahtanih. *Para más** kuali ne: kimatih ka:ni tehwa:n ti..., tinemih. Ke:mah, para no: se: kimatis de ka:ni n' tiwa:le:w. Pos ompa, Ke:mah *compadrito**. Ke:mah. *Bueno** pos tasohka:matik *compadrito**. A:man tehwa:tsi:n xte:chili *compadrito** keh..., ke:ní:w n' timono:tsa wa:n de ka:nika mo..., ti..., ti..., tietok, *tiv...**, tikihto:s *tivivirowa**. A:, pos nehwa nik..., niwa:le:w de ne:, nika:n Tozán, neh ompa ni..., ompa ninemik. Tozán. *Ajá**. Ompa yetoyah no..., nota:tahwa:n pos ompa ni..., ompa ni:xpeta:n, *cerca de** n' a:t. Ompa ti:xpeta:nik. Ke:mah. Mono:tsa Tozán, Tozán, Jonotla, pero pos *después** niknemilih *de que**, ampó:n ni..., niwa:lah wa:n ne: *mocomadrita** ampó:n, nnemilih *de que** ampó:n nietok, ampó:n, xola:lpan de ne: kiliah San Miguel Ke:mah, ekintsi:n Tzinacapan, pero pos nietok nika:n Xo:pana:ko. Xo:pana:ko kiliah *porque** pos yetok se: a:ichkual n' ompa paratani wa:n ompa yo:n yetok Xopana:ko, ekintsi:n timo... *Ajá**. Xo:pana:ko. Entó:s ompa ninemi, pero neh ni..., *casi** ni..., ompa nietok ekintsi:n ni..., ompa no: ni..., nii:xne:stok ya de n' ompa ne: xola:l de San Miguel Tzinacapan. Ke:mah, ompa. Pero neh niw..., niwa:lah ne: ke:maniá:n, kipia sempowal ika mahtakti xiwit de niwa:lpanki:s de ne: *lado**. Niwa:lah n' ampó:n *porque** niknekik n' ampó:n tepitsi:n mah momachti:ka:n nopi:pilwa:n. E:mah. Pos tein kinekik momachti:s wa:n de n' a:mo pos, yo:n de yehwa ya. Ke:mah. Pero neh nikchi:waya se: *lucha porque..., antes** nika:n Tozán pos no: yetok n' *escuelita**, tikchihchi:wkah *de cartón**, Ke:mah. *después** no: niahka nikimpale:wi:to, *ticolarohkeh** nejó:n *escuelita**. Pero pos a:mo, a:mo welkeh n' ompa ne: *más maestros**, seki tamachtia:yah, seki a:mo nochi tamachtia:yah, Pos ka:n no: teh tamachtihkeh. Pos *mejor** nikimpano:ltih n' ampó:n. xola:lpan ampó:n. Pos a:mo nochi kinekkeh momachti:skeh, sayoh no: tepitsi:n, pero pos Kachi kuali. Kachi kuali. Ke:mah. neh nikchi:waya *lucha hasta** ka:mpa niwelis, para mah momachti:ka:n nopi:pilwa:n pero pos a:mo, a:mo kinekkeh nochi, seki momachtihkeh wa:n seki a:mo nochi kie:knekih. Ke:mah. Momachtihkeh tepitsi:n sah. Wa:n yehwa yo:n kintsi:n ompa no: nietok ampó:n Tepitsi:n sake:ra. Ke:mah. Nehwa nikpia no:, ne: ke:maniá:n ya ni..., nemi ne:n, e:yi powal [i]ka nijo:n ika ma:kui:l xiwit wa:n tahko niahtok. Tikpia ompa n' ta:l. Niahtok nejo:n, pos ne: ke:maniá:n ya ninemi wa:n pos yehwa yo:n nochi ti..., no: nitachiak ya wa:n pos nika:n, Yo:n ke:man *compadrito** no:. Titachiak ya no:. No: kuali a. tietokeh nika:n i:n no: Ke:mah. te:chyo:le:wkeh pos nika:n i:n pos yehwa sah yo:n neh ni..., ni..., noto:ka:y ata E:..., pos tasohka:matik, yehwa sah nimitstahtania:ya *compadrito**. Wa:n no: xte:chili moto:ka:y *compadrito** ke:ní:w n' ti..., timono:tsa wa:n de ka:ni n' tiwa:le:w. Pos neh niwa:le:w nika:n Tozán, Jonotla. Ompa ne:, *cerca de** n' a:t, ompa niwa:le:w, pero ekintsi:n nika:n nietok nika:n xola:lpan ne:n, *Ajá**. San Miguel Tzinacapan wa:n Xo:pana:ko nietok, Xo:pana:ko. ihkuí:n. Wa:n pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. *Ajá**. Ke:mah, yehwa yo:n. *Bueno compadrito** pos neh no: nimitsili:ti noto:ka:y ke:n nimono:tsa, neh, neh nimono:tsa niErne..., Ernesto Vázquez Chanico wa:n de, de Kali:ka:n, San Miguel Tzinacapan. Yehwa yo:n *compadrito**. A:, *bueno**. Tasohka:matik *compadrito**.