Pos tiknekia *compadrito** timitstahtani:skeh ox tiki:xmati yo:n ne: kueyame:t, ka:n, ox ka:nachi taman, tehwa:tsi:n *que** tnemi kowtah xa:, tiki:xmati *o** mitsilia:yah mota:tahwa:n ke:ní:w mono:tsah n' kowmeh wa:n para toni n' kualtia se: kitatekiwtia. A:, yeh tikneki tikmatis *compadrito**. Ke:mah. Pos nehwa nik..., a:mo no: niki:xmatia pero pos ne:chilihkeh ne:n nota:tahwa:n ihkó:n *de que**, mono:tsa kueya:me:t *porque**, pos se: *a veces** seki a:te:n yetok, wa:n pos o:me taman onkak. O:me taman. Onkak nijo:n de n' kostik niyo:lo wa:n wihwitsyoh, A:. Wa:n onkak de n' alaxtik. *Ajá**. Yo:n alaxtik ke:meh ekintsi:n miak taman onkak tama:chihchi:walis, pos kikuih para ne:n tachihchi:walis de ne:n, ne:n, *casi cigarreras**, ne:n *cigarreras** wa:n seki yo:n nijo:n, *servilleteras** kikuih. *Servilleras. Ajá**. Entó:s pero yo:n a:mo nochi kikuih ahko, yo:n tani sah. Sayoh para taksas, para, para itech mokesas sah ne:n *ruedita**. Kitahtapa:nah wa:n kisoh, Entó:s ompa ne: kit kita:liah. ihkui:kuí:n de tihtila:wak. Nijo:n de n..., de n' okseki de n' ista:k, yo:n kualtsi:n ke:meh, xo:no:tik. *Ajá**. [Ke]meh xo:no:tik pero, pos kichi:wah ihkuí:n tihtila:wak para ki..., kisoh. *Ajá**. A:mo, a:mo tapa:ni. *Ajá**. Kisoh wa:n a:mo tapa:ni. Wa:n okseki yo:n kostik neh niki:xmati achi tehtetsi:ltik ke:meh eskia yo:n ahaktok. Nijo:n yo:n a:mo, yo:n kikuih no:, para ne:n kowtati:l, para kowtati:l wa:n pos no:, achi wehwei mochi:wa wehkapan Wehkapania. wa:n ompa moma:yo:tia ya, Sepa i:n okseki i:n de n' ihista:k, de n..., i:n tikiliah kueyame:t no: de n' ista:k, kikuih para tama:chihchi:walis pos yo:n mela:wa:k mochi:wa. Melaktsí:n, melaktsí:n. Mela:wak wa:n kitehtekih ihkui:kuí:n, wa:n sepa kitamachi:wah wa:n kitehtektioweh. Ke:mah. Mahyá: wapaltsitsí:n. Ke:mah, kitahtapa:nah. Ke:mah, kitahtapa:nah ika *machete** wa:n kixihxi:mah. Yo:n kixihxi:mah kichi:wah ke:meh eskia yo:n... Xa:xapohtsitsí:n. E:mah, xa:xapohtsitsí:n. Kichi:wah ihkuí:n de tihtila:wak, ihkui:kuí:n de wehwei. Ke:mah. Entó:s para kitamachi:wtiwih ihkó:n wa:n ke:mah kita:liah ya ne:n itech ne:n ompa ne: wa:n kisoh ya. Ompa kimetsketsah ya yo:n yehyewaltik kichihchi:wah. *Ajá**. Ompa kimetsketsah wa:n a:mo wetsi para nika:n mota:lia ya ihkó:n. Para ompa taksa ya. Para taksa ya. Ke:mah. Entó:s yehwa yo:n nochi nik..., nikmattok wa:n pos neh nijo:n pané: a:mo nikitstok n' i..., n' ixo:chio ke:ní:w xa:, ke:niwki, *este** teh xa: tikmattos *compadrito**. Pos n' ixo:chio pané: no: *morado** n' ixo:chio yo:n, yo:n xiwit, i:n xo:chiowa. Wa:n nejo:n, pero yo:n a:mo, yo:n a:mo ma:tepe:wi ke:meh seki kuowit, yo:n nochipa ma:yeh no:. Nochipa ma:yeh yo:n kiliah kueyame:t wa:n yo:n kueyame:t yeh, yeh no: niki:xmattok ne: xaxakachtik n' ikowyo, xaxakachtik ke:meh chalawihkowit, ke:meh yo:n exo:chalawih, iwki n' ipanko. Pero wihwitsyoh, yo:n ye:k..., ye:kwehwei n' itsihtsi:n..., itsihtsi:ntayo, kua:pihpitsaktik n' iwitsyo. *Que más** tohtomaktik *que** a:mo n' *colorinkowit**, yo:n no: taman yeh. Yeh pihpitsaktik sah n' i..., ikua:pan pihpitsaktik n' iwitsyo. Pero ne: yo:n kueyame:t tein witsyoh, ye:ktsi:nwehwei ata n' itsi:ntan. wa:n kua:pihpitsaktik *puro**, ye:ktohtomaktik n' iwitsyo yeh. Yo:n, yo:n kueyame:t. tein, tein witsyoh wa:n ikowyo, *medio, medio** ti:ltik wa:n xaxakachtik n' ipanko nochi. Ke:meh e..., ke:meh exo:..., exo:chalawih, kowtah, ke:mah exo:chalawih kiliah. Ihko:ni *mero** n' tamati n' kowit, panpahchowa wa:n i:n seki n..., kueyame:t i..., yeh kostik yo:n tein witsyoh, taihtik n' ikowyo. Pero a:mo yo:loh, i:pa ih..., i:pa kostik sah ke:meh yo:n, ke:meh ti:ltsapowit kostik n' iihtik ata. No: iwki ne:n kueyame:t tein, A:. tein ne: witsyoh. Wa:n i:n tein ista:k yeh ikowyo alaxtik. Alaxtik. Alaxtsí:n. Wa:n mochi:wa mehmelaktik, no: kualtia para kalkowit, kale:waltsitsí:n oso taihtiyo:tsitsí:n ke:meh i:n se: kineki. *Cuando** selik. se: kiteki tein tikitas mehmelaktsitsí:n wa:n *serbirowa** para..., yo:n a:mo no: okuilowa para, para ne:n kalkowit. A:, n' a:mo no: okuilowa por E:mah, a:mo no: okuilowa. Pos nijo:n, pos nehwa no: niki:xmattok, n' i..., n' iwitsyo ihkó:n mota:lia ke:meh yo:n e:..., ekimikowit. Tsi:ntohtolontik. Ke:mah tsi:ntohtolo:ntik wa:n mopepechowa nika:n ne:n iwitsti[iwitsyo]. E:mah. *A la vez** no: nikneltoka *porque** kua:pihpitsa:wak nejó:n witsti pero ihkui:kuí:n. Ikeh..., ike:span, *como que** itech n' ie:wayo, paniá:n. Ke:mah. No: te:ma:kokoh. No:, no: ta: s..., witsyoh n' ikua:pan. No: te:ma:kokoh wa:n pos yehwa yo:n kiliah kueyame:t *porque**, pos kiliah ne:n seki tikinitayah wehka:w itech n' a:t, ompa itech a:ichkualmeh ne:n yo:n kiliah okuiltsitsí:n ne:n ka:la:meh, pos yo:n se:ki *igual** ahalaxtik, *igual** de alaxtik *por eso** kiliah kueyame:t. Yeh ika kiliah kueyame:t. Entó:s ekintsi:n ne:n, pos ekintsi:n a:mo no: okachi tei:n ok yo:n okuiltsitsí:n yo:n ka:la:meh. Ekintsi:n tak at[a:it] ka:ni yahkeh, xa: kinkuahkeh teihsá: okuilimeh. Pos matia sah, xa: tankeh, onkak kokolis, onkak kokolis de yo:n okuilimeh wa:n kintamih. Kintamih wa:n pos yehwa yo:n kintsi:n nik..., E:mah, kintamih. nikmattok yo:n de, de ixwa, *hasta** moskaltia, yo:n *de veras** kualtia para Wehwei kowit mochi:wa. kowtati:l n' okseki wa:n okseki kualtia para kalkowit. Para kalkowit. Yo:n a:mo, pané: a:mo n'mati kox, pané: a:mo okuilowa. A:mo okuilowa tak porin A:mo okuilowa. Pero ata yo:n tein kostik no:, no: tsohya:k yo:n. Tsohya:k. Tsohya:k. *Casi** no: taman ya ne:n... Yehwa yo:n kipale:wia *porque** de tsohya:k a:mo okuilowa ne:n kowit. A:mo okuilowa. E:mah, a:mo okuilowa wa:n ista:k yeh a:mo tsohya:k yeh *compadrito**. żAta kanah, a:mo tsohya:k? A:mo tsohya:k. Yeh melaktsí:n wa:n Wa:n yo:n..., a:mo, yeh a:mo, kualtsi:n melaktsí:n. Kualtsi:n melaktsí:n, kualtia para, seki kualtia no: para kale:wal. Kualtia, kualtia, soh *que** ne:..., kualtia. Ke:mah, kualtia. Para kale:wal, para se: kaltsí:n no: kualtia para kale:wal *porque**, sayoh *siempre** yema:nik. Yo:n yema:nik ne:li. Teltakua:wak yo:n kostik tein witsyoh. Ke:mah. Yema:nik, pero pos *a veces** no: mochih..., no: mochihkolowa. No: mochihkolowa *cuando** nejo:n wa:ki a, mochihkolowa ya. Ke:meh to:to:kowit. Ke:meh, ke:mah ke:meh yehwa ne:n No: iwki mochihkolowa. Ke:mah. kowit, yehwa yo:n kuetaxkowit, to:tokowit. Pos yo:n no: mochihkolowa, pero i:n se: pos yehwa ne:n Mochihkolowa de wa:ki. miak *serbirowa** no: i:n kowtsitsí:n pos kualtsi:n moka:wa ahalaxtik ne:n, ke:meh i:n de pochiktik. Ehe, kualtsi:n pochiktik, a:mo De kitatapatsah yehwa yo:n kualtsi:n yo:n. Ke:mah. Wa:n oksé: achi achi ihi:xaktok ne:n, ke:meh eskia yo:n ihilpitok, Ke:mah, yehwa yo:n mahyá: tets..., tetsi:ltik, tetsi:ltik. Ne:n kostik tehtetsi:ltik. Tehtetsi:ltik wa:n kipia n' ahko semi miak ne:n *rama**. Ke:mah, yehwa yo:ni. Miak kipia ne:n ima:yo ihkó:n. Ke:mah. Ke:mah, wa:n oksé: a:mo, n' oksé: melaktsí:n. A:ah, *hasta** ahko kipia n' ima:y tepitsi:n pero, A:mo we:i ima:y yeh mochi:wa, a:mo we:ima:yeh. Ke:mah. pos nijó:n kualtsi:n ta:tahmachyeh, ihkó:n ne:n, ihista:k Ke:mah, n' i..., ipanko, ipanko n' ie:wayo kualtsi:n ta:tahmachyoh neli pané: yo:n, n' ike:span. kuamekayoh n' ike:span. Iwki yo:n kualtsi:n yo:n kuowit mochi:wa, ke:meh Pané: kuomekayoh wa:n *merito** ke:meh tio:kowit *cuando** selik. Ke:meh tio:kowit. Ihkó:n *merito** yo:n. *[por]que** n' tio:kowit pos yo:n no: mela:wak mochi:wa wa:n ahko ya ma:n..., moxiwyo:tia. Ihkó:n *merito**. Ke:mah. Ke:mah. *Igualito** i:n ta:, neh, pos neh nikita nika:wí:n, A:tekohkomol, nika:n, Texa:yakatitan oso *hasta** nika:n A:tsa:la:n. Ompaka mochi:wa yo:n kowit. Ke:mah. a:te:nte:noh ihkó:n se: kita ne:n kowtsitsí:n, niman se: kihtowa pos i:n yetok nika:n ne:n, Ke:mah. kueyame:t. Ke:mah. Ka:sá: ika oho:me s..., nijo:n ompa *cecerquita** yetokeh. Ke:mah. Ke:mah. Ompa *cecerquita** tak ixwa wa:n pos a:mo se: kimati xa: chikteh ne:n kitamo:ta n' iteyotsi:n. Pos n' chiktehmeh eski, Chiktehmeh *porque** yo:n pos a:mo se: kimati ke:ni:[w] ne:n chiktehmeh eski. pos yo:n se:..., ixwa sah. Ke:mah, ixwa sah. Yo:n ixwa sah, yo:n kow..., kowtah i:pa mochi:wa n' kowtsí:n. Yo:n a:mo kito:kah, mochi:wa sah. ka:mpa kowtah. Kuowtah mochi:wa wa:n ompa ne: se: kita ya ne:n wa:n ompa seki ne:n de n' ki:xmatih para kichi:wah i:n tama:chihchi:walis pos kite:ntekih ya wa:n kwa:lkuih ihkó:n Ke:mah. seki kwa:lkuih de o:me kowtati:l *o** de e:yi kowtati:l kwa:lkechpanowah wa:n komo a:mo kwa:lma:mah ika ne:n kua:it. Entó:s yo:n kwa:lma:mah wa:n ehkoh wa:n kitehtekih, kitamachi:wah wa:n kitahtapa:nah ya. Kitahtapa:nah ya. Kitahtapa:nah wa:n kualtsi:n, kualtsi:n ki:sa. Kualtsi:n mehmelaktsitsí:n. Tihtila:wak, mela:wak ne:n kixihxi:mah, Ke:mah. wa:n kualtsi:n mehmela:wak ki:sa ne:n nika:n ne:n itapech ya ne:n ke:meh eskia *tablita** ya wa:n pos kisoh pos de kita:liah nika:n kualtsi:n ihkó:n momela:wa, mo..., mota:lia ya. Kualtsi:n mota:lia. Mota:lia ya, a:mo wetsi. Ke:mah. Para a:mo kitekimakaskeh ok ne:n tein yo:n kowxihxi:nkeh, *mejor**, kachi kuali kitatapatsah kowit. Pos no: para nijo:n kko:wtoskeh, ekintsi:n no:, Ke:m..., n' kowxihxi:nkeh no:, patioh ya. no: nejo:n, kinin..., no: kinin..., *kincobrarowa** n' tein yo:n kinchihchi:wilia n' kowtsitsí:n. Pos i:n ke:man katka se: wa:n na:wi. A:, pos no: kixta:wah pati:yoh. A:. Ekintsi:n o:me *peso** eski. Kachi kuali yo:n kowit kite:ntekitih. O:me oso o:me wa:n tahko. Ke:mah. Kachi kuali a yo:n kowit. Kachi kuali. Kachi kuali a se: kite:mo:ti wa:n pos neh no: ke:mansá: a:ksá: ne:chtapowia, *Ajá**. kihto:s, żxa: tiki:xmati yo:n kueyame:t? Nikilia ke:mah, niki:xmattok o:me. Kihtowa, żpos nochi kualtia? A:mo, n' oksé: kualtia *solamente para** kow..., kowtati:l. Ke:mah. Se: kitehteki wa:n se: ki..., achi no:nohne:l wa:n se: kitahtapa:na *porque** pos yo:n achi tehtetsi:ltik. Tetsi:ltik. Achi tehtetsi:ltik, pero no: de se: kitahtapa:na, no: kualtsi:n tata. Yo:n ke:mah. Kualtsi:n tata, a:mo chichinowi sah. Nochi n' i..., Wa:n..., a:mo, wa:kkatik yo:n kowit semi. n' ima:yo pos se: kitehteki ihkó:n de we:weyak E:mah. wa:n ata se: kikui para kowtati:l. Kowtati:l se: kikui wa:n para nijo:n se: ki..., ki..., kichi:wa ya ne:n tekol. Ke:mah. Se: kichi:waya, se: ehko ne: kalihtik *o** se: se: kikua:tsa, se: kwa:tsa *porque** yo:n pos no:, no: wa:ki pero yo:li:k. Yo:li:k. Se: kita:li, se: kita:lia ne: tipan. E:mah. Komo tikpiah tipá:n pos ompa ne: tikta:liah, wa:n wa:ki ke:mah nijo:n ki..., kina:lta:liah, kualtsi:n mili:ni. Kualtsi:n xo:ta yo:n. Kualtsi:n xo:ta, mili:ni wa:n pos yo:n no: kualtsi:n tata Kualtsi:n xo:ta. No: tekoloh. E:mah, tekoloh. n' ima:yo. Soh nejo:n achi nejo:n, *siempre** wehka:wa de wa:ki ne:n tatahtapa:n. Ke:mah. Yo:n tatahtapa:n, tepitsi:n se: kitsahtsaya:na wa:n pos *después** se: kitikota:lia ya, ka:mpa ne: tikote:noh wa:n ke:mah kualtsi:n, kualtsi:n tata ya. Ke:mah. Tata. Kualtsi:n ihkó:n mochi:wa ya ne:n tekol. Ke:mah, kualtsi:n, kualtsi:n. Mome:mela:wa ya. Mome:mela:wa ya, kitsi:nkui a ne:n komo ko:ntsí:n n' ketstsa, ne: teihsá:, teihsá: tapalo:l, ko:ntsí:n *o** teihsá: ihkó:n pos Ke:mah. [ki]tatatiliah ya ne: koma:l wa:n ne:n ne:nke:n yoksi n' taxkal. E:man, takawa:ni. Takawa:ni a kualtsi:n, toto:nik yo:n. tiko:..., toto:nik n' tit kite:maka. E:mah. Ke:ma:sá: *hasta** tata ne:n taxkal. Toto:nik. Ke:mah, ihkó:n neli. Tehte:tewa:ki. Ke:mah, ihkó:n. Pero nijo:n pos no: kualtsi:n yo:n kowit, neh *solamente** yehwa nik..., niki:xmati nijó:n de n' o:me. Ke:mah. De n' o:me, se: kualtia para i:n tama:chihchi:walis, se: kitahtapa:na wa:n oksé: no: kualtia para se:..., Ke:mah. Ke:mah. ke:meh i:n tik..., tikuih para kalihtik ne:n tiktehtekitih wa:n tiktahtapa:nah wa:n tikwa:lkuih. Ke:mah. Wa:n ima:yo, ne:n kuowtako:t, pos yeh n' tikuih para tikta:liah tipá:n ya, wa:n komo a:mo ne: kala:n tiki:xmoya:wah wa:n kualtsi:n wa:ki. Ke:mah, para ne: kowtati:l. Wa:ki kualtsi:n. Kualtsi:n wa:ki *después hasta** ahahoktia. Ke:mah. Yo:n ahoktsí:n ata n' kowit *siempre**. Ah..., ahoktik, ka:n eti:k. Ahoktsí:n moka:wa, a:mo no: eti:k, ke:meh i:n ne:n tein te:chta:liliah n' taxkaltsí:n pos a:mo no: moowihtiah kikuitih. Ke:mah, ka:n owih ok de... Kikuitih para kina:lta:liah ne: tiko:mit. Ke:mah, de wa:ik. E:mah, no:... Ta:mo no:, no: kuala:ntiowih aha:paltik ne: kowit, pero de kualtsi:n tata pos a:mo no: t..., a:mo no: teh te:chiliah. Ka:n teh te:iliah no:. E:mah wa:n no: se: kimattok katí:n ne:n Neli, n' *hijuemala**. kualtsi:n tata ne:n kowit. Ke:mah neli. E:mah, yehwa yo:n neh nikmattok *de que**, E:mah, pos, kualtsi:n *serbirowa** yo:n kowtsí:n de n..., de o:me, o:me taman, se: para ika ti..., te:chchi:wiliah, te:chta:liliah n' totaxkaltsi:n, ika tekolchi:wah, wa:n oksé: taman para kikuih..., kintsi:n, ke:meh kintsi:n miak onkak ne:n Ma:tachihchi:wanih. tama:chihchi:wanih. Pos i:n se: kimati pos no: te:tahtaniah. Ke:mah. ż*Hasta** ka:n onkak nejó:n kueyame:t? Pos se: yowi a kowtah, se: kkuiti a. Kihto:s, ne:chkui:li:ti, nimitstaxta:wi:s. Ke:mah. Nikilia pos *bueno**, ne:chtaxta:wi:s, kihto:s, miak..., i:n yetok motaxta:wi:l wa:n sake:ra se: taxkaltsí:n ni[mi]tswa:ntiti wa:n kahfe:ntsi:n. Ke:mah. Wa:n se: tai a ihkó:n ne:n kahfentsi:n wa:n taxkaltsí:n, ke:masá: Ke:mah. emo:ltsí:n te:palo:ltiah pos nochi kuali *o** pio:tetsí:n. Ke:mah. Pos no: se: motasohka:mati a. Ke:mah neli. No: se: motasohka:mati a oso kinemili:skeh, meh kihto:s, sake:ra para i:n, mo..., teihsá: titai:s no:. Pos no: mitsakah sake:ra se: ma:kui:l *peso** Sake:ra tepitsi:n. Ke:mah. *o** mahtakti *peso** mitsakah, mitstayo:koliah. I:n nimitstayo:kolia, i:n a:mo, a:mo motaxta:wi:l. No: se: kinilia pos, A:mo nikuis, ta: pos [ti]ne:ch..., [ti]ne:chwa:ntik ya ne:n taxkaltsí:n, nikmase:wak ya ne:n taxkaltsí:n wa:n kahfe:ntsí:n, a:tsí:n, pos yehwa ya no: ne:n, notaxta:wi:l. Ke:mah. Pero a:mo kihtowa, ta: yehwa ya sake:ra mo..., yehwa i:n nimitsaka i:n a:mo nijo:n nikihto:s motaxta:wi:l, ta: i:n pos no: wehka ya tiahka wa:n no: tisiowik ya. Ke:mah, ta: eti:k no: n' kowtsí:n. Niman kihtowa, ta: tie:mi:to:nihtiwi:ts. Ke:mah. Wa:n *a veces** neh *cuando** nikuiti yo:n ke:masá: ni..., nikwi:ka wa:n ompa yetok *a mano** nikwa:lkui noi:ka:ntapech, Ke:mah. nimopá:ntsakua para a:mo ne:chkuis ne:n tataxis. Ta: tej..., te:..., te:chi:wilih *mal de** se: kawa:ntok. E:mah. *Porque** yo:n no: te:kui semi ne:n tataxis de se: kawa:ntiwi:ts itech se: ipa:nko. Ke:mah. E:mah, nochi se: *ilomo**, wa:n se: nika:n i:n se: ikuitapan, se: ikuite:nte:noh. Te:chi:wilih *mal**. Pos nochi se: kawa:ntiwi:ts ke:meh se: ka..., se:, te:i:xkua:kui mekapal. A: ke:mah. Nochi se: itsonte:kon, nochi se:, se:, ke:meh eskia se: mi:to:nia. Ke:mah. Se: mi:to:nia wa:n yehwa ya komo te:pi:tsak n' ehekat. Kokolis a. Pos kokolis te:kui, toto:nik oso yehwa ya ne:n tataxis. Ke:mah. Yehwa ya. A:, n' ta: ekintsi:n moneki mah se: *mocuidaro**. Mah se: mopia tepitsi:n. *Por eso** kih..., onkak seki tokni:wa:n de kikuitih n' tama:mal, wa:n kita:mo:tah kimpi:tsa ehekat *después** kikui, kinkui a n' tataxis Yehwa ya. oso toto:nik oso yo:n se: ki..., te:kui ne:, tatsiwi:lis, Yo:likaoli:ni n' kihtowah. Ke:mah ke:meh eskia yo:n mikia:nalis te:kui. Ke:mah. Pos para se: pahti yehwa yo:n moneki seki ne: xiwtsitsí:n ya. Yehwa ya mah se: mopahti a. Seki xiwtsitsí:n ya te:na:miki, pos seki se: kimaxakualowa wa:n seki te:maniliah wa:n pos para se:, se: pahti a. E:mah, se: pahti a. Ke:mah, ihko:ni. Pos yehwa sah *compadrito**, yehwa sah neh nikmattok, *a ver** xa:, Ke:mah pos, kuali etok *compadrito** yehwa sah ika ti..., xa: *más** tikmati teh. Nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Ke:mah. Pos yehwa sah *compadrito** yehwa wa:n neh no: *igual** no: nimitsili:ti no..., noto:ka:y, nimono:tsa ni..., niErnesto Vázquez Chanico, de San Miguel Tzinacapan, *barrio** Kali:ka:n.