Pos a:man *compadrito** no: tiknekih sepa xite:chtapowi ne: ox t'ka..., ox tiki:xmattok yo:n, yo:n nejo:n kuoma:it, i... ke:niwki, ox onkak se: taman sah, oso sake:ra o:me oso e:yi taman, ka:nachi *porque** onkak ne: miak taman ne:n kuowit, pero a:mo t..., nochi mat..., a:mo t'matih nochi ke:ní:w mono:tsa, ne: tehwa:tsi:n tiki:xmattos kuoma:it ka:nachi onkak, ka:nachi taman. para ton, para toni se: kikui. Pos neh nijo:n nim..., nimitsili:ti de niki:xmati, neh niki:xmattok sayoh se: taman. Se: taman sah. Se: taman sah. Nejó:n kuoma:it, pos yo:n a:mo teh se: nikihto:s se: kkuiti para se: kikua:s *o** para teihsá:, Yo:n no: kuali para se: kichi:wa se: ikaltsi:n, de n' mehmela:wak para kale:wal, Para kale:wal. wa:n nochi yo:n kuoma:it pos no: kipia ne:n iyo:lo nijo:n kostik. No: kipia. Kipia n' iyo:lo no: wa:n achi ma:pa:pata:wak, E:mah. wa:n nijó:n no:, no: se: kikui para kali. Para ne:, se:, para se: kipantsakua ya n' kali. Kaltsitsí:n se: kichi:wa. *Antes** nijo:n nochi yehwa kitekiah ne:n tota:tahwa:n, no: *kima:nohtiliah** ihko:ni wa:n kilpia:yah, wa:n kitekpa:nayah no: *igual** ke:meh n' anay. Kitekpa:nayah wa:n, pos a:mo no: ki:xkepayah ihkó:n para a:mo, *porque de** ihkó:n kita:lia:yah, tahxi:ka. I:n no: kkeptia:yah ihkó:n, kemeh eskia kipiaskia no: ne:n Ke:mah, tak *porque**, xa: tahxi:ka *porque** ima:i:ka:n ata mohmoloxtik. Mohmoloxtik. Moloxtik *por eso** tahxi:ka eski. Wa:n yehwa yo:n ne:n, kuoma:it wehkapania, *hasta** n' iyo:la:n kipia n' iteyo tihti:ltik. *Ajá. Cuando, cuando** chika:waya ti:le:wi wa:n *cuando** selik xoxoktik ata *compadrito**. N' iteyo tihti:ltik ke:meh eskia nih..., Xoxoktik. Wa:n metschihchi:chi:ltik n' itsi:nkaxyo *como que**. *Casi** yo:n niki..., nika:n kipia n' i..., n' iteyo, wa:n nika:n kipia ke:meh eskia no: se: *vasito** ompa tsinaktok, Ihkó:n *merito** ke:meh *vasitos**. wa:n de ki:sa ya ne:n moka:wa ke:meh eskia yo:n se: tamachi:w, itsi:nkaxyo ya. Itsi:nkaxyo ya. Entó:s wetsi a ne:n iteyo, yo:n no: kikuah ne:n chiktehmeh. Wa:n te:na:ka:lmeh. Te:na:ka:lmeh wa:n ne:n *palomiti..., palomitas** wa:n yehwa yo:n ne:n mohmotmeh. Kikuah no:. Yo:n semi, *o** wi:likiso:t. Ke:mah, kikuah. Yo:n nochi kikuah yo:n chiktehmeh, Kikuah. *cuando** kipia miak n' ahko, pa:pata:nih wa:n ki..., kitila:natih ne: wa:n ki..., te:naktiowih. Kikuitiki:sah. Kikuitiki:sah. Wa:n yehwa yo:n ne:n ki..., pos yo:n kowit no: semi kuali para, no: te:chpale:wia ihkó:n para, teihsá: kaltsí:n ne: se: kichi:wa. Sayoh yo:n no: a:mo kachi kikuih, Ke:mah. ke:masá: sah kikuih *porque**, ke:masá: no: okuilowa. Okuilowa yo:n. Okuilowa, pero pos no: *siempre** seki, *cuando** chika:wak me:tsti nijo:n a:mo, a:mo okuilowa, A:mo okuilowa. E:mah. taxi:kowa. Wa:n yehwa yo:n ne:n, yehwa no: n..., tota:tahwa:n tik..., tikitah kkuiah, *hasta** a:xka:n komo, tiknekih kuali tiktekiti:wih pero, pos *antes** tak a:mo teh katka *cartón**, pos yehwa yo:n kkuiah ne:n, n' ixiwyo. Ika kipantsakuayah n' kaltsí:n. Kipantsakuayah ika, kihilpia:yah achto ika ne:n kuomekat, Ke:mah. wa:n ke:mah kitekpa:ntia:yah itech ne:n kuilo:t, ne:n kuilo:t ne: i:xtapalyetok, ompa kilpihtia:yah, ompa kilpihtia:yah, yeh *se:cerca** ihkó:n kichi:wayah, Ke:mah. *se:cerca**. A:mo ke:meh *car..., cartón** kintsi:n we:wehka tikta:liah ne:n kowit n' i:i:xtapal, Ke:mah. Ne: *se:cerca** ihko:ni semi, ihkó:n de yetok, Wa:n ompa kitekpa:ntia:yah ihkó:n para kualtsi:n mokua:nepanohtiw. Nika:n i:n mokua:nepanowa wa:n sepa oksé: kita:liah ihkó:n. Kki:xtia:yah ihkó:n, *hasta** ka:mpa kualtsi:n. Tatampa ne:si, ne:sia kualtsi:n nijo:n, yetok n' iwa:n, a:mo pampihpilkak. Ke:mah. A:mo pampihpilkak wa:n nijó:n kualtsi:n kitekpa:ntia:yah *porque se:cerquita** n' ixtapal de n' yetok, Ke:mah. Yehwa n' kipale:wia:ya n' kuowit de..., Yehwa kitsakuilia:ya. de *se:cerca** kita:liliah. Mopampilo:skia xiwit. Pero komo we:wehka kita:li:skiah pos yo:n mopan..., mopampihpilo:skia wa:n tahxi:kaskia. E:mah, mopampilo:skia. Ke:mah. Yehwa yo:n neh nikmattok *compadrito, a ver** teh no: kuali tine:chili:s ta: Ke:mah, pos no:. Ke:mah. no:, no: tikmattos *de que**, no:, yehwa sah no: niki:xmattok. Ke:mah. E:mah. ke:n tota:tahwa:n kichi:wayah n' kaltsitsí:n, ke:n *antes** nochi tao..., onkaya. E:mah wa:n... Ke:mah. Pos wa:n neh no: nikakilia:ya n' towe:ita:tah wa:n ke:meh yo:n kichih..., ki..., yo:n ne:, kuoma:it ki..., ta:ká:n mocha:nti:snekih wa:n ki..., kinekih kichi:waskeh n' kaltsí:n pos a:mo teh ton [ika] kipantsakuaskeh pos yehwa n' kite:mowah yehwa yo:n, yo:n xiwit. Kima:xi:mayah, ke:meh yo:n onkak kowtah sah, yo:n a:mo tasohtalo:ni, kima:xi:mayah n' kuoma:it wa:n, kisakayah yehwa yo:n. Nejo:n, kihtowah *que** kisa:..., kita:liah se: kuowit, *tanto** de weyak n' kaltsí:n, wa:n kisa:lowah ihkó:n ke.meh etok, se: *vara de** wehkapan, *o** na:wi *cuarta de** wehkapan, ke:meh de weyak n' kali kisa:lowa:yah yo:n xiwit, yehwa kit yo:n tamachi:w ki:xehekowah *que** ahsiti a para sentapal kitsakuati n' kali. Komo kitah pexo:nik a yo:n mahyá: *kowtarea** kisa:lowah, ke:mah yehwa ya kit yo:n ki..., ahsis a yo:n *porque** kitamachi:wkeh ya ne:n ta:tahmeh itech yo:n, ta:lpan kisa:lowah mahyá: *kowtarea**. Wa:n yo:n kit komohkó:n, i..., pexo:ntik a yo:n ka:mpa kita:lihkeh n' tamachi:w, pos kipia de kahsiti a ne:n ahko kita:li:tih. I..., yehwa:n kimattoyah ke:ní:w kichi:waskeh yo:n kaltsí:n *compadrito**, tamachi:wtok no: kit. *Casi** ke:meh eskia tamachi:w nochi ne:n... Kitamachi:wayah ton *tanto de** weyak n' kali n' ke:mah kpantsakuatih, e:.., kitamachi:wah na:wi *cuarta de** wehkapan, yo:n kipexo:ntilia:yah kilpia:yah se: komekat wa:n pexo:nik a yo:n xiwit, po..., a: pos tako:wtamati a n' a:kin icha:n kichi:wati, pos ahsik a xiwit, nipa seko no: n'chi:wati. Nika:n, wa:n komo nochi ahsi a nochi ni:nipaka pos ke:mah pe:wa ki..., pe:wa kitekpa:nah ya, kitekpa:nah ya, kwi:pa:ntiwih ya, Kitekpa:nah ya. pe:wah de nika:n tani m' pe:wah. Para kkua:tsakuatih, tayo:la:n kitsakuatih ya, para a:mo taa:kalaki, komo ahko m' pe:wkeh a:mo kualtiati, eski pe:wah tani. Ma:tamitih ya n' ahko. Tani m' pe:wah kit, *porque** kisa:lohtiwih, ki..., kiwi:pa:ntiwih *hasta** takua:pan ahsih. Ke:mah. Wa:n ke:meh tamachi:wtok pos kimattok *que** ahsih ya, a:mo kitekitih ok, yehwa:n kimattokeh *que** ahsik a yo:n, kitamachi:wkeh ya. Para kualtsi:n kua:tsaktok. Iwki kichi:wayah ihkó:n n' kali nikinkakilia:ya nota:tahwa:n ne:n kali kichi:wayah. Ke:mah, yehwa:n nikinkakilia:ya neh *que**. A:, pos no: tikmattoya *compadrito**. Pos neh nikmattoya *de que**, Ke:mah. kketsayah ne:n kaltsí:n, de chikuase:n *vara**. Na:wi *vara de** pata:wak, wa:n chikuase:n *vara de** weyak. Entó:s nijo:n ki..., ki..., yehwa yo:n kikuiah, *es que** ne:pa kite:tekpa:nayah wa:n sayoh kkuitia:yah, sake:ra ka:n eyi:n, na:wi:n, seki ne:n kuomekat ne: kite:makatiuweh wa:n se: ne: kwi:pa:ntok, wa:n seki ne: kahkote:makah ya ne:, Ke:mah. kahkote:makah yo:n, yo:n xiwit. *Porque** yo:n xiwit semi takua:wak. Pipi:nik, ka:n ma:xi:i:ni *por eso** kwelitayah n' ta:tahmeh. Pipi:nik wa:n pos no: ki:xehekowa:yah *de veras** ke:meh tikihtowa *compadrito**, tikitah ahsi a pos kita:liah ya. Ompa ne: kualtsi:n kkua:tsakuayah ne: ka:mpa *caballete** n' ahko, ihkó:n kua:tsak..., nika:n tamia, wa:n de ne:pa wale:waya ne:pa no:, sepa kina:lkalakia:yah ihkó:n, kualtsi:n mokua:na:mikia, Ke:mah. mokua:na:mikia nihko:n, wa:n ompa ke:mah *hasta** ne:n ompa ya ne. ma:tamitih ya. Ke:mah. Ompa ma:tamitih ya wa:n pos ke:meh kualtsi:n ilpitiw, ilpitiw, kilpihtiuweh kualtsi:n, *aparte** n' ilpitok ne:n, nika:n kuo:mayxiwit, wa:n *aparte** ki..., kwi:pa:ntiuweh. Tatahkoya:n kkui:ltitiuweh ihkó:n. Ke:mah. Pos a:mo wetsi, *mismo** yeh kipale:wiya. A:mo wetsi. Ke:mah. Wa:n ahko *más** tila:wak kita:lilia:yah, n' ahko n' ikua:ye Ke:mah, para a:mo kalakis n' a:t. n' ikua:yo:la:n, tikiliah *caballete**, n' ikua:yo:la:n. Ke:mah. N' i:xtapal nochi kita:lia:yah n' ihkó:n, wa:n ihkó:n kinepanowa:yah, tila:wak. Tila:wak ihkó:n ke:mah, kilpihtia:yah kuali, kilpihtia:yah, kualtsi:n moka:waya, tata:mpa se: ahkotachia ke:meh i:n, a:mo nikihto:s pampihpilkaya. Yeh kualtsi:n moso:wtia:ya. Kanah, kanah kualtsi:n mosowa. No: kualtsi:n kit sepa *después**, wa:n nochi kilia:yah ne:n tai:xpan, kiliah ne: *testera**. *Testera** nochi yehwa kita:lilia:yah. Nochi yehwa kita:lilia:yah xiwit. Kie:witiketsayah nochi yo:n kale:waltsitsí:n, ihkó:n e:e:witika:, wa:n ompa ki:xtapalta:lia:yah ne:n kowit, teswat, teswakowit ne:n kita:lia:yah, i:i:xtapal wa:n e:e:witika:, kilia:yah ke:meh eskia kale:wal. Ompa kita:lia:yah, ompa kita:lia:yah sepa kwi:..., kwi:pa:ntia:yah ne:n ne:n kuoma:yxiwit. Ompa kita:lia:yah pos kualtsi:n ni:nipaka moka:wa, *después** komo tikitah, pampilaktok ihkó:n pos kite:ntekiah ihkó:n. Kualtsi:n, kualtsi:n kitekiah, kualtsi:n moka:waya se: kaltsí:n, *parejito** ihkó:n a:mo, *Te:nparejito** moka:wa n' kali. E:mah, ihkó:n nochi yo:n. A:mo chi:chikoaktok. Wa:n yehwa yo:n neh, Ke:mah, kualtsi:n kit..., moneka:chihchi:wilia:yah. neh nikita *compadrito**, pero teh xa: kachi tikmati, pos xa: kuali tine:ch..., tine:chili:s, Ke:mah. Pos ka:n ta: no: iwki sah nikitah neh *compadrito**, ihkó:n no:. No: tikitakeh yo:n ke:meh kikuikeh ne:n Kiní:w yetok para nijo:n, tine:chnohno:tsas para kuali tine:chili:s, xa: kachi tikmattok kí:ni:w, Ke:mah. Kanah no: iwki sah t'mattokeh n' tehwa:n *compadrito**, yehwa yo:n tikitakeh ke:ní:w n' kikuiah n' ta:tahmeh yo:n para, yo:n xiwit wa:n, wa:n yehwa nejo:n, neli ne: tik..., ika mo..., kitsakuayah n' kaltsi:ni. Wa:n neli n' tein pitsa:wak okachi ne:n kuowit, no: kkuiah, kikuiah seki kale:waltsitsí:n oso para teihsá: taihtiyo:tsitsí:n, tein achi pitsa:wak. N' tein wehwei pos a:mo welia *porque** ne: momahmaxalowa. Momahmaxalowa. Ke:mah, yehwa yo:n. Yehwa sah *compadrito** yo:n no: niknekia nimitstahtani:s wa:n A:, *bueno**, tasohka:matik ke:mah *compadrito**. No: tikmattokeh ke:ní:w, n' toni kikuiah yo:n xiw..., yo:n kow..., ixiwyo para kaltsí:n no:. E:mah, yehwa sah *compadrito**, yo:n nimitstahtania *compadrito**. A:, *bueno** tine:ch..., tine:ch..., A:man nejo:n, xine:chilia moto:ka:y *compadrito** wa:n A:, pos neh nimono:tsa nijo:n Anastacio Nicolás Damián, de San Miguel Tzinacapan niwa:le:w. Pos neh no: *compadrito**, niErnesto Vázquez Chanico de, San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno** pos tasohka:matik *compadrito**. A:mo tei *compadrito**.