Pos a:man *compadrito** tnekih no: xite:chtapowi ne: ox tiki:xmattok yo:n kiliah chini:nah. Chini:nah, *o, o para** toni se: kitatekiwtia, ka:ni mochi:wa wa:n kehke:ní:w n' ito:ka:y, *porque** niki:xehekowa tiki:xmattos miak taman chini:nah. Yehwa yo:n n'nekia nimitstahtani:s ka:nachi taman yo:n chini:nah onkak. Pos neh niki:xmattok nijo:n yehwa yo:n e:yi, e:yi taman. E:yi taman. Chini:nah yo:n tihti:ltik achi, wa:n achi tihti:lawak ne:n inakayo Tila:wak. wa:n paniá:n ne:n ti:ltik. Wa:n oksé: we:weyakaxtik no: achi pero xoxoktik, ihkó:n de we:weyak. Entó:s yo:n achi kana:wak, *cuando** se: kitapa:ni ihkó:n, se: kki:xtilia n' iteyo, pos nijo:n kana:wak n' inakayo. Wa:n oksé:, yo:n kiliah itskuinchini:nah, itskuimpa:wa *porque**, semi tsikitsitsi:n ihkuí:n wa:n kipia kohkoyoktik. Mahyá: kuitakoch. Pané: kipia kokotsitsí:n itech ne:n ompa ne:, wa:n *cuando** se: ki..., *cuando** yoksi a seki, pos ki:sa yo:n pané: ihkui:kuí:n, pané: kokotsitsí:n. Entó:s yehwa kiliah itskuinchini:nah. Itskuinchichi:nah. Yehwa yo:n niki:xmattok wa:n pos a:mo tikmatih *de que**, pos yo:n wehkapan mochi:wa, yo:n wewhei kowit mochi:wa. Wehwei kowit. Wehwei kowit wa:n momahma:yo:tia, wa:n wehwei, seki kikuih para, ihkó:n se: tatsakuil, wa:n no: ihkó:n para kale:waltsitsí:n nochi kikuih yo:n. chini:nah. Ke:mah, nochi kitekih yo:ni wa:n, Ki..., kitekih ika, ika *sierra** kitekih wa:n sepa ne:n nochi, nochi ne:n i..., n' ikowyo, pos nijo:n a:mo no: semi mehmela:wak, achi chihchihkoltik. Wa:n xo:chio:wa pos a:mo no: nikye:kmati ox abril oso marzo *o** mayo, *porque** i:n *tiempo** ki:meh ekintsi:n, ka:sá: ika, tamik ya no:, *casi** tamik ya ekintsi:n. Ke:mah, tan..., tamik a nochi, tantiw ya tein achto m' pe:wak. Wa:n... si..., pe:wak mochi:wa pos ne: ta..., tantiw ya. Tantiw ya wa:n yo:n i..., n' ixo:chiyo, ihista:k. E:mah. Ihista:k panki:sa ne:n ixo:chiyo. Pero yo:n xo:chiowa *cuando** xi:i:ni n' ima:yo. *Cuando** a:mo teh kipia ok, ihwa:k xo:chiowa. Ihwa:k *cuando** a:mo ma:yeh. *Cuando** a:mo ma:yeh. entó:s kualtsi:n ne: ne:stok ihkó:n, ne:stok sayoh n' xo:chit, xo:chit sah ne:stok. Poso:ni, xo:chit sah n' onkak. wa:n *después** ihkó:n moma:yo:tia ya *hasta** nochi sehselia ya, chika:waya n' ita:kka. *Hasta** iwki chika:waya n' ita:kka. Wa:n, yehwa yo:n, chini:nah nochi kualtia se: kitapa:na, nochi kihtowah se: *kicaparowa** wa:n, pero yo:n nijo:n semi kikuah ne:n a:yo:tochimeh, ta:lpan nochi kololowah, n' a:yo:to:chimeh semi kikuah. Kikuah n' ta:lpan tein pawetsi. Ke:mah. Yo:n ka:mpa itsi:ntan de n' kowit semi moohtiah, moohtiah, kita:liah n' inoh ne:n a:yo:to:chimeh. Ke:masá: ompa tahtachkuah ompa mokalakiah, No: mokalakiah. ompa *cerca** ya kite:mo:tih yo:n chini:nah. Nijo:n ki..., moi:xtohto:ktinemih wa:n ompa kikuah ya yo:n, kikuah sayoh n' ipane:wayo. Yehwa sah kikuah, inakayotsi:n. Yehwa ki..., kitaih..., inakayotsi:n. Entó:s kki:xtiliah nochi n' ipane:wayo wa:n kikuah n' inakayotsi:n wa:n iteyo ompa kitamo:tah. Ke:mah. De ompa yo:n kitamo:tah nijo:n, *después** ixwa. Ixwa sepa. Ixwa wa:n moskaltia, pos ke:masá: mochi:wa ka:mpa yetok se: we:i *mata**, mochi:wa sake:ra o:me oso e:yi *mata** moskaltia. Miak n' ipilwa:n. *Igual** miak n' ipilwa:n. Wa:n yo:n no:, ka:sá: ika no: kitohto:kah de yo:n i:n tikiliah ne: ti:ltikpa:wa, de n' chini:nah, tehwa:n tikiliah pa:wa, kiliah chini:nah de yo:n ti:ltik, ti:ltiani. Ke:mah. Pero pos yehwa ya yo:n niki:xmati e:yi, e:yi taman sah. Yo:n de n' we:weyakaxtik, ihko:kó:n seki we:weyak pero pihpitsaktik. Metspihpitsa:wak. Kua:pihpitsaktik i..., mochi:wa. Wa:n yehwa yo:n neh nik..., niki:xmati *compadrito, a ver** teh xa: tite:chili:s de n..., Pos neh no: *compadrito** niki:xmati yehwa yo:n chini:nah kilwiah pero nejo:n, onkak neli n' tein ti:ltia:ni, wa:n onkak achi *mohmorado**, tein seki ti:ltia:ni, ti:ltik semi n' ipanko. wa:n yo:n *mohmorado** achi tepitsi:n, a:mo semi, a:mo semi ne:, a:mo semi *morado** n' ipanko. de se: kitapa:na n' ie:wayo se: kita ne: *morado** ne:n taihtik, *morado** n' i..., ie:wayo, komo se: kitetexowilih ne:n inakayotsi:n, moka:wa *ye:kmorado** n' taihtik. Inakayo *cas...** Yo:n a:mo s..., yo:n a:mo semi ne: ti:ltik ke:meh yo:n seki. *medio** panxoxoktik tepitsi:n, pero iihtik *morado** n' iihtik. *Morado** n' ie:wayo. Ipannakayo a:mo, ista:k n' inakayo. Wa:n onkak seki xi:wahchini:nah, wa:n onkak yo:n achi ohololtik, nikan kowtah pané: nika:n tehwa:n mochi:wa ohololtik ata, Ke:meh eskia tapaloh. pero kachi, kachi nakayoh semi kita, tila:wak n' ie:wayo, n' inakayo tila:wak. Wa:n xoxoktik mochi:wa pero wa:n nejo:n, yehwa yo:n neh niki:xmati ne:n chini:nah de *como que** e:yi taman, se:n taman xoxoktik, xoxoktik n' chini:nah, wa:n se: taman ti:ltia:ni wa:n se: taman *morado**, tein yo:n a:mo semi panm..., pantihti:ltik. pero n' ie:wayo taihtik ne:, komo se: kitetexoh a ne:n inakayotsi:n moka:wa *morado** n' ie:wayo ata n' ii:xko taihtikpa ya. N' i..., taihtik ya ne:, ke:meh eskia yo:n itapalo. Yehwa yo:n ika ne: pané: e:yi taman yo:n, yo:n kowtet. Ke:mah, e:..., e:yi taman ya. Wa:n nejo:n yo:n, yo:n tikihtowa ne: itskuinchini:nah, no: niki:xmattok, nikahkuí:n tehwa:n mochi:wa n' kowtahpa, semi tel..., yo:n tikiliah kuitakoch semi pero yo:n a:mo pané: ka:n ye:kwe:lik, pané: aha:sese:k. Aha:kalaki, de kohkoyoktik no: aha:kalaki. Yo:n tikiliah itskuinchini:nah. A:kalaki. Yo:n tsikitsi:n mochi:wa, a:mo wehwei mochi:wa wa:n semi telpankohkoyoh *porque** a:mo kuahkuali yo:n, wa:n semi tsohya:k, *porque** kiliah..., yehwa yo:n itskuinchini:nah ika kito:ka:ytiah porin a:mo ye:kwe:lik *simpre**. A: pos tiki:xmati *compadrito** nojó:n. Ke:mah. Ke:mah, no: niki:xmati yo:n kowtet. E:mah, yehwa sah *compadrito** wa:n no: n' iteyo, iteyo, tein iteyo ya *mero** kite:..., kki:xtiliah wa:n seki ke:meh i:n e..., ihwa:k n' tokni:wa:n ne:, ne:n tomoma:wa:n a:takuiah ika ne: tso:tsokol, komohkó:n tapa:nik n' tso:tsokol tepitsi:n ohyah, kipepechowiliah yehwa yo:n kit n' i..., iteyo kikue:chowah, yo:n sasaltik ata n' iteyo, kkue:chowah ika metat wa:n ke:mah ne: ki..., kipepechowayah wa:n yo:n tenex, iwa:n tepitsi:n tenex kinelowa:yah yo:n, yo:n, yo:ni, mahyá:, mahyá: kichi:wayah mahyá: *mezcla**, Sasaltik n' cho:kil. kipepechowilia:ya n' itso:tsokol para ika ata seki kita:liliah, ke:masá: seki n' tomoma:wa:n, ektsi:nkohkoyo:ni i..., ih..., itso:tsokol pero yo:n para a:mo para a:mo *más** we:itapa:ni n' tso:tsokol, a:mo wehweliwi *más**. Yeh ika kita:liliah ne: tapalkat, yo:n no: ika kipepechowah n' i..., ita:kka yo:n chini:nah, *porque** sasaltik. De kkuecho:wah sasaltia wa:n kinelowah tepitsi:n iwa:n tenex pos moma:..., mahyá: *kimezclarowah** wa:n kipepechowiliah, kuali moka:wa ompa tewa:ki wa:n a:mo a:mo ki:sa wa:n kipale:wia yo:n, a:mo tapa:ni *más** ok. A:mo tapa:ni. Iwki yo:n nikitak kichi:wah seki ne:, kualtia para tapepechowah, ika tapepechowa ne:n tso:tsokol, ihwa:k katka, ekintsi:n pos a:mo tiki:xmatih yo:n. Ekintsi:n nochi ki:xmatih *llave** de yo:n *manguera** ka:mpa kite:mpilowah soh ki:xmatih, pero n' tso:tsokol a:mo ki:xmatih ok. E:mah, yehwa yo:n nikmattok neh *compadrito que selbirowa:**, n' iteyo *selbirowa:ya** no:. Pos yehwa yo:n neh, kilwia:yah n' ta:tahmeh, Ke:mah. A:, *a:cazo**. Yo:ni, *acazo porque** ompa kita:lia:yah n' a:tsí:n. Ke:mah. Ompa kita:lia:yah wa:n neh no: nikitaka se: *vez**, yo:n kkue:chowa:yah yo:n ke:meh tine:chilihtok sasaltik, Ke:mah. kkue:chowa:yah *o bien** itech, itech metat oso kimo:ltayah ika tet. Ika tet wa:n ke:mah, kkuiah, wa:n kipepechowa:yah ka:mpa ne: Ka:mpa tapa:nik, ka:m..., ka:mpa ohyhatok. t..., tapa:nia. Ka:mpa tapa:nia ompa kita:lilia:yah ihkó:n wa:n ke:mah kipepechowa:yah ya. Ika yehwa ne:n, yo:n nikneltoka *porque** kita:lih... E:mah. Chini:nahtet. *porque** sasaltik ata. Sasaltik. Sasaltik, entó:s ika kipepechowa:yah. Ke:meh kintsi:n pos a:mo tikmatik *pero** pos *antes** yehwa nijó:n ne:n tik..., tikuiah, *hasta** yo:n i..., Yehwa n' kipiah tapepecholo:ni ne:n tota:tahwa:n, yehwa n' kipepechowa:yah n' intapalkaw para a:mo semi we:iwehweliwia. ike:span yo:n kokotsitsí:n. Ke:mah, ke:meh yo:n komohkó:n ko:mit ne: tepitsi:n ohyah no: *igual** kipepechowah kipale:wia. De a:mo kitikoketsa pos a:mo tata, pero, pero komohkó:n kitikoketskeh xa: wehweliwis, *porque** neh yehwa nikita ne: komohkó:n ihwa:k me:liohko:meh tepitsi:n tapa:ni pos para a:mo we:iohya:s *más** kipepechowiliah yehwa yo:n tapepecholo:ni de, de kowtet, de chini:nahkowtet ki..., kkue:chowah kipepechowilia:yah. Nochi n' ko:meh tein tapa:ni kipale:wia:ya yo:n kit. Sasaltik, sasaltik kualtsi:n, sasaltik, E:mah, sasaltik, sasaltik. para yeh kipale:wia:ya, kita:lilia:yah ihkó:n, E:mah. wa:n *mismo** yeh kikuia. Ke:mah, moki:tskia, moki:tskia ya. Kikuia, ke:meh eskia yo:n, ki..., ki..., kihtsomah. Ke:mah. Pero a:mo, *porque** ta: ne: kita:lilia:yah para mopepechowa:ya ya. Mopepechowa:ya. Mopepechowa:ya. Mopepechowa:ya ma:ski ne: kita:liah itech n' tiko:mit, pos *más** ya motili:ntia:ya, ke:meh eskia motili:ntia:ya nika:n *porque** tata. Tak ke:mah eski, ke:mah. Tataya ya. Mopepechowa ya. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n kiliah itskuimpah..., itskuinchini:nah *porque**, semi tsikitsitsi:n, kui:ntsitsi:n, kahka:nawak n' iteyo wa:n ye:kkuihkuitakoch. Tsikitsitsi:n wa:n ye:kkuihkuitakoch. Ie:wayo. Ti:ltik n' taihtik, *mora...**, ika se: taksa ihkó:n se: moxola:wa, ki:sa ne:n ki:sa *parejo** n' inakayotsi:n pero ti:ltik. Ke:mah. A:mo, a:mo wel se: kikua, [...]. A:mo we:lik. Ka:n ye:k we:lik ke:meh seki, ka:n ye:kwe:lik. Wa:n yehwa ne:n ti:lti:ani tikiliah ti:ltik, pero tihtila:wak n' inakayo n' taihtik. Ke:mah, tepitsi:n. Wa:n yehwa ya ne: tikihtowa *morado** ne:n taihtik, pos kualtsi:n we:lik, We:lik, yo:n kualtsi:n wehwe:lkeh, we:lik. Ika se:, ika se: techi:ltamo:ltal kichihchi:wayah, wa:n ika se: kipalohtia:ya wa:n se: kikua. Ke:mah. Se: kikua, se: kkuitiw ne:n chini:nah. Ke:mah, kualtsi:n we:lik. ne:n tihtila:wak wa:n se: ki..., ke:masá: kualtsi:n pochiktik. Ke:mah. Pochiktik mochi:wa. *Cuando** a:mo panowa de oksik, ne: pochiktsí:n wa:n *cuando** pano:k de oksik, kiliah kochik a, tihti:le:wi ata n' iihtik. Pos ta: yo:n tihti:le:wi *de que** yo:n ki..., se: kipahpa:tska eliwis de, de Wa:n de Ke:mah wa:n de, wa:n iwki de, de panowa, de panowa de oksi, tahtakua:wak wa:n se: kixohxokolia, i:pa tihti:le:wi n' iihtik de panowa de oksi, *cuando** kuali, ihwa:k *mero punto de** oksi ihwa:k kualtsi:n pohpochiktsitsí:n, De panowa. Pos kualtsi:n yehwa yo:n nochi ne:n tikmattokeh ke:ní:w m' para Ke:mah. tikua:yah, tik..., ekintsi:n pos a:mo no:, a:mo no: tei ok. Ke:mah. Pos ka:n no: kachi, ka:n..., ekintsi:n pano:k a n' *tiempo**. Wa:n pano:tok a, *casi** pano:tok a. seki se: kki:xtilia ne:n se: kitapa:na se: kki:xtilia n' iteyo wa:n se: kehke:wa E:mah. ne:nke:n ki:sa wa:n seki de chika:wak ya, sayoh se: kitapa:na wa:n yeh ki:sa n' iteyo. Ki:sa n' iteyo. Ki:sa n' iteyo. Ki:sa n' iteyo, ke:mah. Ki:sa n' iteyo wa:n yehwa yo:n nimitsilia seki ixwa ya. Ke:mah. Ixwaya o..., pero kualtsi:n. Ke:mah, yehwa yo:ni. Yehwa yo:n kintsi:n ne:n nijo:n tikmattokeh pos kuali *que** tine:chtapowih *compadrito** wa:n no: nimitstapowih, Ke:mah. Ke:[mah], mah se: motapowi toni se: kimati para mah no:, moka:wa nika:n itech i:n a:mai:x ke:ní:w n' toni n' tehwa:n tik..., tikmattokeh n' kowtet onkak wa:n *que, para** toni se: kikui. Ke:mah. A:, *bueno compadrito**, tasohka:matik ke:mah. Ke:mah, yehwa sah pos *compadrito** yo:n nimitstahtania. A:man *compadrito** mo..., kihto moto:ka:y para no: t'matiskeh nika:n a:koni ne:n tikchi:wah nejí:n tan..., nejí:n tahto:l *o**, para mah moka:wa nika:n itech n' a:mai:x. A:, neh nik..., neh nimono:tsa ne:, Anastacio Nicolás Damián. Niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: *compadrito**, niErnesto Vázquez Chanico, no: de San Miguel Tzinacapan. *Bueno**. A: n' ompa tiwa:le:w, tasohka:matik. Yehwa sah *compadrito**.