Kuali t'ne:chili:skia *compadrito** katí:n ne:n n' anay katí:n tiki:xmati. Tikihtowa pané: de o:me taman. Ke:mah, pos neh niki:xmati o:me taman *compadrito** yo:n anay. Onkak ne:, kilanay, wa:n onkak anay yo:n ti:lti:ani, yo:n tihti:ltik ata. Ne:, no:, no: iw..., no: iwki sah ke:meh n' ti:ltia:ni n' ke:meh n' kilanay, sayoh *que** ne:n kilanay tikiliah porin xoxoktik n' ita:kilo, xoxoktik n' ta:ki. Wa:n yo:n ti:ltia:ni yeh tihti:ltik ata. A:, tihti:ltik. Nika:n yo:n semi mochi:wa, nikahkuí:n kowtahpa, Tahchiktekopa, semi nochi yehwa. Ne: Xo:chikal kahfe:ntahpa nochi yehwa mochi:wa yo:n, yo:n anay tein ti:ltik. Yo:n, yo:n telno:ya:n onkak. Pero i:n kilanay a:mo okachi ki:xmatih *compadrito, porque**, yetok sah n' ka:mpa mochi:wa, *bueno** onkak, mochi:wa nikahkuí:n pero komo se: kito:kak. Pero yo:n, yo:n onkak nikahkuí:n tanikua:kopa, i:n nika:n Tixa:pankopa, onkak kilanay *compadrito**. Neh n'mattok nikitani *por [porque**] ompakahkuí:n nia:ni ke:masá: wa:n nikitani yo:n kilanay. Wa:n nika:n Po:cho:titan ka:mpa ne:, ne:, Paynohmeh inta:lpan no: onkak n' kilanay *compadrito** ompa, no: onkak n' kilanay. No: onkak. Nejo:n yo:n kualtsi:n we:lik no:, neh nikwelita semi yo:n, kualtsi:n we:lik yo:n kilanay. Wa:n nejo:n a:mo semi tsope:k wa:n i:n ti:ltia:ni, yeh, yeh semi tsope:k ata *compadrito**, no: ke:masá: tikekowa:ni tsope:k. Ke:mah, tsope:k. Wa:n yo:n mochi:wa, chika:waya ne: itech ke:meh i:n *cuando** onkak kahfe:n, itech ne:, tak octubre. *hasta** noviembre nochi onkak ihwa:k yo:n *compadrito**, yo:n, yo:n ne:n yo:n ne:n, kokwtet. Yehwa yo:n *tiempo, cuando** onkak kahfe:n ihwa:k onkak anay. Wa:n yo:n we:lik n' kowtet. Wa:n ima:xiwyo, no: weli para kichihchi:wah ne:, achto kichihchi:wah n' ta:tahmeh, ne:n tota:tahwa:n, ko..., yo:n kiliah xiwkal. Yo:n kwelitayah *porque** a:mo, chika:wak n' ima:y a:mo ma:tepe:wi ke:meh okseki, seki xiwit ma:..., ma:xi:i:ni. Yo:n a:mo tepe:wi, wa:ki pero ompa yetok ne:n ima:y, kahkakaltik, a:mo, a:mo ma:xi:i:ni. *Más** chika:wak, *más** takua:wak. A:mo, yeh ka taxi:kowa:ya k..., kikuiah ne: kichi:wayah kalmeh, kiliah yo:n xiwkal. Wa:n kihilpia:ya *por, por**, *por mano** kihilpia:yah, *por rollo** kihilpia:yah, wa:n para kichi:wayah ne:n i..., kali yo:n kualtsi:n kikua:tsakuayah n' inincha:n ta:tahmeh yo:n, yo:n xiwit de n' anayxiwit. Yehwa yo:n ika kichi:wayah. Wa:n kowit de wehkapan semi moskaltia telwehkapan ke:meh se: kaxto:l *metro** de wehkapan mochi:wa yo:n anaykuomeh. A:, pos *siempre** wehkapan. E:mah, wa:n t..., wa:n yo:n komo se: tehko moneki mah semi se: moma:chihchika:wa *porque** yo:n semi alaxtik ata. Alaxtik. Wa:n pané: *medio** ke:s..., ke:stewyoh se: kimachilia n..., ata yo:n se: panki:sa tehtewyoh yo:n anay wa:n ahalaxtik. Ke:mah, ye:k..., De se: panki:sa ya alaxtik. E:mah, *por eso** se: me:walti:sneki *porque** alaxtik wa:n pané: xixiika yo:n, xi..., kipia n' ipanko pané: xa:l. n' kowit. Ke:mah, se: pawetsisneki ika yo:n, n'mattok neh *porque** ne: kowtah tehwa:n yetok wa:n ke:masá: nikteki, Komo se: ma:takahka:w se: panwetsis. Se: kimowilia, alaxtik semi n' kowit, e:mah ye:..., alaxtik. Yehwa niki:xmattok yo:n anay, anay, anay n' ko..., ko:me, o:me taman, yehwa ne:n ti:ltia:ni wa:n yehwa ne:n kilanay xoxoktik n' ta:ki. O:me taman. Wa:n yo:n we:..., *igual** we:lik. E:mah. Nochi iwki we:lik sanoke kachi *más**, neh kachi *más** we:lik nikihtowa neh yehwa n' tein tein xoxoktik, ne:n kilanay. Pané: kachi we:lik wa:n i:n seki ye..., a:m..., no: pos *cada quien** kwe:lilia, neh n'mati semi tsope:k i:n ti:lti:ani, semi tsope:k kachi. Wa:n i:n seki a:mo semi tsope:k ne:n tein yo:n xoxoktik. *Casi** a:mo tsope:k, aha:sese:k. Ka:n, ka:n tsope:k, ke:man se:..., *más**, *más** se: kwe:lilia se:, *bueno, cada quien** tokni:wa:n kwe:liliah, de iw..., porin tsope:k wa:n neh a:m..., kachi nikwe:lilia tein yo:n a:mo semi tsope:k, ne:n yo:n tein xoxoktik. A:, de n' xoxoktik. E:mah, yehwa yo:n kiliah nejo:n yo:n xoxoktik ne:, anay. O:me taman, o:me taman. O:me taman. Pos nehwa nikmattok se: taman sayoh. A:mo tiki:xmati yo:n seki xoxoktik *compadrito**. *Compadrito** a:mo, a:mo niki:xmati. Ke:mah *porque** nika:n kowtah mochi:wa nochi x..., nochi yo:n ti:ltia:ni sah wa:n nika:n tanikua:kopa mochi:wa ne:n tein yo:n xoxoktik. Niki:xmattok say... Ti:ltia:ni wa:n E:mah, mochi:wa. Wa:n yehwa yo:n niki:xmattok ne: chi:chi:ltik n' ik..., n' ie:wayo, wa:n motoma:wa ihkó:n, E:mah. no: kualtia para, kale:walmeh *o para** ihkó:n *cintas** no:, no: kualtia kitekih. *Cuando** nohne:lmeh ok. *Cuando** nohne:lmeh ihko:ni wa:n yo:n, moma:yo:tia ahko wa:n kualtsi:n mopahpampilowa, tihti:ltik n' i..., n' iteyo n' anay, ita:kka nochi. Ita:kka, e:mah, tihti:ltik. Wa:n kipia n' iteyo taihtik. kualtsi:n ista:k wa:n paniá:n pos n' inakayo nijo:n ti:ltik de *cuando** yo:n chika:waya ya. Ke:mah. *Cuando** selik ihkui:kuí:n xoxoktik. Xoxoktik. Xoxoktik wa:n yo:n semi ta:lpan semi kikuah yo:n chechelo:meh. Yo:n kie:kkuah. Chechelo:meh wa:n a:yo:to:chimeh no: kikuah, *porque** yo:n tsope:k ne:n Kie:kkuah. Ke:mah. yehwa ne:n anay, Wa:n *antes** ne:n tota:tahwa:n yehwa:n ne: kikuiah kaltsí:n ihko:ni kita:liah ihkó:n patachkal ihko:ni, kitekiah ihko:ni, kisehse:..., kita..., *mano**, ihkó:n kilia:yah *mano**, entó:s kitekiah, wa:n kitsi:nilpia:yah, wa:n ke:mah ihkó:n kitekpa:ntia:yah, Kwi:pa:nayah ya. kwi:pa:nayah, wa:n yehwa yo:n komekat, te:sakamekat yehwa ika kwi:pa:nayah *porque** yo:n takua:wak. Ke:mah. Yo:n de wehka:w ika kkuiah, kualtsi:n kitekpa:nayah ihkó:n, wa:n *hasta** ki:sati sepa pe:wah. Sepa pe:wah ihko:ni, pero ne: *se:cerca** kipiaya ne:n i:xtapal ne:n kuilo:t, Ke:mah. *se:cerca** para pos a:mo, a:mo pankalaki ihkó:n. Para ompa kimetswi:pa:nah ne:n, ne:n anayxiwit. Ompa kiwe..., kimetswi:pa:nah, wa:n a:xka:n neh nikita kketsayah ke:meh i:n kaltsí:n, kipiaya ne:n, ne:n *piederecho**, *piederecho** wa:n kipiaya nika:n ne:n *plancha** wa:n nochi ne:n ne:n ahko no: kipiaya ne:n *caballete**. Kale:walmeh, kale:walmeh. *Caballete** wa:n kal..., kale:walmeh. Entó:s nochi kita:lilia:yah nochi ne:n ixta:pal taihtiyo:meh, wa:n yehwa yo:n nikitak kichi:wayah se: kaltsí:n, nochi de n' anayxiwit. Niman kihtowa:yah n' ta:tahmeh, ta:tahmeh *a ver** ne: kketsak n' icha:n de nochi de n' anayxiwit, kualtsi:n a:mo tahxi:kaya. Kanah, de ki..., e:..., kuali kimati n' a:kin kwi:pa:na a:mo tahxi:ka. Kwi:panayah, ihkó:n *se:cerca, se:cerca** kwi:pa:nayah, E:mah. wa:n yehwa yo:n neh nikitak, kichi:waya no:pá:n no: *porque** pos *antes** ompa ne: tietoyah, yehwa yo:n kichi:waya de yehwa de n' anayxiwit. Wa:n, n' anay pos nijo:n tikololowa:yah, wa:n tikua:yah. No: tikua:yah ke:masá: ihkó:n tikua:yah wa:n ke:masá: ika taxkal yo:n tik..., Ke:mah. tikuiah, no:, no:, no: we:lik. Ke:mah, no: we:lik. No: we:lik tikonkuiah ika *morral** ihkó:n wa:n tikokxitia:yah, We:lik. *solamente** yehwa yo:n niki:xmati yo:n chi:chi:ltik n' ikowyo wa:n yohyowaltik ista:k n' ike:span. Ke:mah. Wa:n de se: tehko ya ihkó:n ka:mpa a:mo we:i kowit, pos xi:i:nia yo:n ihista:k, ihkó:n ke:meh se: ke:meh se: tewti paxi:i:nia. Ke:mah, mahyá: ke:stewyoh. E:mah. Wa:n no: ye:kalaxtik, komo se: Alaxtik. Se: me:walti:s a:mo owih, ye:k, ye:kalaxtik yo:n kowit semi neli, alaxtik. wa:le:w..., se: kim..., se: kimowilia:ya para se: tehkoya. Alaxtik wa:n pos yehwa yo:n semi kkua:yah n' chechelo:meh. Semi kikuah. E:mah. *o** ka:mpa ne: kichihchi:wiah[kichihchi:wayah] n' incha:n, kichihchi:wah n' incha:n ne:n chechelo:meh, pos ompa kwi:kah yo:n tahsol. Kwi:kah ima:tahsolo. Tahsol ompa kisa:sakah wa:n ihkuí:n kichi:wah inin... E:mah. n' intapahsol de n' chechelo:meh. E:mah. Entó:s ompa mo..., mo..., mokalaki:tih, ompa kochiah. Ke:mah. Ke:masá: *hasta** ompa nemih n' impi:piltsitsi:n, n' ompa ne:n, Ke:mah. ompa ne:n te:na:n, ompa ne: ki..., tayo:litia wa:n ompa ne: *después** ki:ki:sah ya n' chechelo:kone:meh. Ke:mah. Yo:n chechelo:kone:meh ke:masá: no: pos se: kita itech n' anay, no: tehkoh. No: kitekih ya. pero ke:meh tsikitsitsi:n aya:mo wel kitekih ne:n anay. Ke:mah, a:mo welih. Ke:mah. A:mo wel kitekih pos yehwa ya ne:n te:momá:n de n..., chechelo:kone:meh pos yehwa ya ne: kin..., kintekilia, ka:sá: ika kita:liah ihkó:n itech..., Yehwa, yehwa kintamaka ya ika. itech kowteh ihkó:n, ompa ne: kkuahtokeh ya wa:n Ki..., ompa kka:wah. Ke:mah. pos yo:n a:yo:tochimeh no: kikuah. No: kikuah tak. Yo:n no: kikuah, no: kikuah *porque** no: moohtiah itsi:nta:n. Ke:mah. Yehwa no: kikuah, yeh neh nikmattok *compadrito. A ver**, Ke:mah eski. no: kuali tine:chili:s xa: kachi tikmattok yo:n i..., xa: welik, we:lik, Kanah, *mismo compadrito** niki:xmati ihko:ni para, *bueno** weli para tapalo:l, *bueno** oso, Kanah. Kanah pos, teihsá: ika se: mopahtia yo:ni, pos yo:n no: xa: kachi tikmattos *compadrito**. Ke:mah. A:mo, pos yo:n i:pa se:, yo:n no: moi:xmati soh se: kikua sah ihkó:n kowtet wa:n yo:n chika:waya itech *tiempo** tak ke:meh octubre, noviembre ompakawí:n, *cuando** takahfe:nti ihwa:k n' onkak yo:n kowtet. Ihwa:k n' onkak yo:n kowtet wa:n nejo:n neli ne:, ne:, onkak tein ti:ltia:ni wa:n onkak n' tein xoxoktik. Pero a:mo kachi we:i tei yo:n xoxoktik, *porque** a:it ke:yeh, tak a:mo se: kito:ka sah pero yo:n no: onkak yo:n xoxoktik, ii:xna:mik n' tein ti:ltia:ni. Ke:mah, nikahkuí:n tehwa:n a:mo kachi, a:mo ke:man tikitah yo:n x..., yo:n xoxoktik, pero nikahkuí:n tanikua:kopa, nikitani neh ka:m..., ka:mpa onkak *compadrito** yo:n. A:, xoxoktik. Ke:mah, nikitani wa:n neli n' ima:xiwyo neli ki..., ke:mah. Pos yeh neh a:mo niki:xmati n' xoxoktik ne:, wa:n ne:n ima:xiwyo neli kikuih, pero kitekih para, kitekiah achto, pos ekintsi:n a:mo tikuih, ekintsi:n *mejor** tikuih ne:, komo a:mo *cartón**, pos *tejita**, oksé: sentaman kali kichi:wah, pero achto kichi:wah neli xiwit, kita:lia:yah xiwkal. A:, pos no: tikitaya, no: tikitak. Nikitak ok seki no: nejo:n, ke:meh ne: kowtah tehwa:n ompa titekitiah, no:, no, nowe:ipopá:n no: kichihchi:wka xiwkal, no: neli, wa:n ka:n panowa n' a:t wa:n wehka:wa yo:n xiwtsí:n, a:mo pala:ni eliwis ke:meh ma:kakaltik. E:mah, a:mo, a:mo pala:ni taxi:kowa wehka:wa n..., a:mo panowa n' a:t. A:mo panowa de *se:cerca** ihkó:n kita:liah ne: ki..., kue:chtik wa:n Ka:n panowa n' a:t. Ke:mah, kue:chtik kita:liah, kuechtik. pos kuali kilpiah kwi:panah. A:mo panowa wa:n Ka:n panowa. pos yehwa yo:n neh nikmattok ne:n, Ke:mah. neh s..., niki:xmati sayoh se: taman. Kemah. Pos neh nik..., niki:xmati o:me taman yo:n. Pero komo tiki:xmati de o:me taman wa:n, no: *igual** ahwia:k oksé: ne:n Ke:mah, no: *igual, compadrito, igual, igual** a, no: iwki a, no: iwki a, ke:meh okseki no: *igual**. n' anay. E:mah, yehwa sah yo:n *compadrito** nimitstahtania:ya. A:, *bueno**. Ke:mah. Yehwa sah. A:man xkihto moto:ka:y *compadrito**, ke:n timono:tsa wa:n de ka:ni n' tiwa:le:w. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: niErnesto Vázquez Chanico, no: niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**, tasohka:matik.