Pos kuali tine:chili:s *compadrito, de que** ke:ní:w, para ton se: kikui nijó:n ala:wakkowit, A:, n' i:n ala:wkkowit. Pos n' ala:wakkowit neh niki:xmati se: taman sah *compadrito**. xa:, xa: tikmattok ka:nachi, ka:nachi taman. A:, se: taman. Se: taman sah. Nejo:n ala:wakkowit ne: kualtia se: kikui para te:..., komohkó:n nohne:lmeh ok, pihpitsa:wak kualtia kale:waltsitsí:n oso taihtiyo:tsí:n tein achi i:xtohtoma:wak a. Wa:n tein moskaltia wehwei a, pos no: kikuih para para ke:meh i:n wapaltsitsí:n kitehtekih oso para, para taihtiyo:meh, yo:n kihtowah *viga** kich..., kiki:xtiah, ika *sierra** kitehkih. *o** kale:walmeh *o** n..., *o** n..., *cintas** ki..., kitapa:nah ika *sierra**. Tein wehwei kowit a kite:maka miak. Wa:n wa:n ne:n ixiwyo a:mo teh kualtia para tei, i:pa sayoh *Para abono** sah wa:n a:mo no: *abono, porque**, yo:n wa:kkatik ne: yo:n ixiwyo. ka:mpa itampa yo:n ala:wakkowit a:mo, *hasta** kahfe:n a:mo kie:kneki ata. Yo:n a:mo kineki *hasta** kahfe:ntsi:n, mahyá:, Ma:xi:i:ni. mahyá: yo:n *pimienta** ka:mpa yeh monalwayo:tia, kitila:nilia nochi ne:n ta:l..., ne:n teihsá: *planta**, ne:n, ne:n *iabono o** n' a:t, nochi kitila:nilia *por eso** a:mo, a:mo we:.., a:mo kineki, nio:n no: kahfe:n a:mo mochi:wasneki n' itampa i:n ala:wakkkowit, wa:n i..., iteyo no:, no: mo..., ta:ki nejo:n, tihti:ltik n' iteyo yeh, xoxoktik *cuando**, *cuando** selik, *cuando** chika:waya tihti:ltik. Wa:n no: s..., semi kikuah ne:n te:na:kalmeh, ata *o** papa:meh, kuitatohtokmeh. Yo:n wi:likiso:meh, kowchitomeh kikuah semi n' iteyo ata, A: ki..., kiololowah. *cuando, cuando** oksi a. Wa:n pampi:xowi n' ta:lpan no: kololowah ne: yo:n *palomitas**. No: kololowah. No: kokolowah *palomitas** yo:n ita:kka, nochi kikuah n' chiktehmeh n' iteyo. Wa:n ixiwyo a:mo teh *serbirowa** para tei. Wa:n kiliah ala:wakkowit *porque** nejo:n, alaktik n' ie:wayo ata. Ke:meh xono:kowit alaktik. Ke:mah. E:mah, yehwa yo:n ika kiliah ala:wakkowit wa:n taxi:kowa yo:n kihtowah *porque** chichi:k yo:n kowit, a:mo okuilowa. A:mo okuilowa ata. *Por eso** a:mo, a:mo okuilowa *porque** chichi:k. Chichi:k. Chichi:k wa:n yehwa yo:n niki:xmati sayoh n' ala:wakkowit, se: taman sah, o:m..., o:me taman a:mo, a:mo o:me taman onkak. Neh niki:xmati *que** s..., se: taman sah, ma:ski tikihto:skeh o:me taman, a:mo o:me taman, neh niktekini ke:masá: n' kowit yo:n iwki, n'tamo:tani n' ala:wa:kkowit, wa:n ke:meh n'teki ke:masá: ika *sierra**, ne: tahko ne:n yo:n ala:wakkowit xo:no:tik wa:n tahko kualtsi:n xiiktik, kualtsi:n kiteki *sierra**. Nik..., niki:xmati neh *porque** niktekini kowit de yo:n. E:mah. Wa:n a:mo n'mati yo:n, ka:nikakopa yo:n, ox ka:mpa ika to:nalki:saya:mpa yo:n Ke:meh eski xo:no:tik. itahkoyo n' kualtsi:n xiiktik oso to..., tio:takia:mpa, a:mo n'mati ka:nika. Nikte:nteki pero a:mo n'ta:lia *cuidado**, Neh nikita *cuando** nikteki a, nikita *que** ka:..., se:, se: tahko n' kowit, xo:no:tik wa:n tahko n' kowit ye:kxiiktik kualtsi:n kiteki *sierra**. Kualtsi:n ohtoka, *cuando** xiiktik kualtsi:n ohtoka. Wa:n *cuando** ne: xo:no:tik a:mo kie:kneki, kitsakuilia ne:n De a:mo, mopihpilowa. i..., mahyá: *borrego** ipanko moka:wa. moneki n' *sierra** mah kualtsi:n te:neh para, para kwi:kas, komo a:mo te:neh a:mo kiteki yo:n. A:, chinaltik. E:mah. A:mo kiteki, niki:xmati *porque** niktekini kowit wehwei de yo:n ala:wakkowit *compadrito**. A:. Ke:mah, yeh ika niki:xmati *que**, a:mo o:me taman, oh..., o:me, *casi** o:.., ome..., de n' kowit se: kowit sah, de o:me taman ya kipia pero pos ne: a:mo n'mati ke:ní:w yo:ni ox, tahko ne:, tahko semi ne: xo:no:tik wa:n tahko xiiktik. Xiiktik. Yehwa nikmati, niki:xmati neh de o:..., de a:mo n'mati ka:nikawi:ni niki..., n' tahko ne:n moka:wa tein yo:n xiiktik. A:, a:mo se: kimati. A:mo n'mati ke:ní:w, a:mo ke:mah n'ta:lia, a:mo n'ta:lia *cuidado** ke:ní:w, se: kite:nteki, a:mo n'chi:wa *cuenta** ka:nika n' to:nalki:saya:mpa, ka:nika to:nal..., tio:takia:mpa yetoya. Pos se: kite:teki ihko:ni sah. Ke:mah, pero nimitsilia tahko ne: xo:no:tik wa:n tahko xiiktik. Iwki yo:n kowit *compadrito**. E:mah, yehwa yo:n niki:xmati neh wa:n... Ke:mah. A: pos nijo:n, tasohka:matik tine:chilih wa:n Wa:n wehkapania seki wehkapania, *según de** ka:mpa kowtampa, mochi:wa weyak n' kowit wa:n ka:mpa tepitsi:n pos a:mo semi, pa:..., paniá:n momaxalowa niman, pero *para tablita** kualtia, sake:ra ka:n o:me *trozo** kite:maka, Momaxalowa. *según de** toma:wak n' kowit. Ke:mah, pos..., E:mah, yehwa yo:n, kikuih para, para wapaltsitsí:n oso *para cintas o para**, teihsá: kale:waltsitsí:n kichi:wah yo:n seki kitapa:nah ika, ika *sierra**. A:, wa:n pos neh no: nimitsili:ti *de que**, Ke:mah. kin ne:n no:, no: nikmati de yo:n ala:wakkowit *de que para** toni yo:n, kualtia. Pos yehwa ya n' tikihtowa ne:n wehkapan moskaltia, seki *hasta** ahko momaxalo:ti. Wa:n iteyo tihti:ltik, kipia ke:meh eskia yo:n tamachi:w, yo:n, Ke:meh yo:n tepe:xi:lo:t iteyo. nika:n kipia wa:n de kki:xtia ne:n chiktehtsí:n pos moka:wa yo:n ke:meh eskia se:, yo:n se: *vasito**, se:, soh tsikilitsi:n. Entó:s moka:wa yeh pero tihti:ltik. Yo:n ke:mah nikneltoka *porque** kikuah no: m' *palomas** wa:n yehwa:n te:na:ka:lmeh wa:n yo:n, wa:n koyoltsitsí:n no: kikuah. Kikuah. Wi:likiso:t, mohmot, yo:n nochi kikuah, *hasta** ne:n, ne:n, Yo:n *te:nchileanchohmeh** kiliah. ke:mah, yo:n nochi ne:n papa:meh nochi kikuah yo:n chiktehmeh, Kikuah. Kipa:pata:nkawiah wa:n seki *hasta** kipánxi:i:niah. Ke:mah. Wa:n de kipá:nxi:i:niah seki de n' a:mo kitah, ta:lpan nijo:n ixwa. Ke:mah, ixwa ya. Ixwa. *Hasta** yo:n, se: *vez** ompa nikinahsito ne: ahko, yo:n ne:n, yehwa n' te:nakala..., te:na:ka:lmeh wa:n a:kuetahmeh. A:kuetahmeh ompa kipa:pata:n..., pa:pata:ntoyah ne:, No: kikuah. pos kki:xtihtoyah nijó:n iteyo. Yo:n iteyo tihti:ltik. N' iteyo tihti:ltik ihkui:ntsitsi:n. Tihti:ltik tein, tein chika:wak a. Wa:n yehwa yo:n nikmattok n' ixiwyo a:mo kualtia nio:n para nikihto:s ne:n tapala:n, wa:kkatik. Ka:n kualtia. Yo:n wa:kkatik. Wa:kkatik wa:n kampa..., ke:meh pehpech wa:n Wa:n nalwayoh n' itampa ke:meh pehpech mochi:wa ata. Ihkó:n. Ne:n itsi:ntan de n' kowit ye:k miak ihkó:n mota:lia n' inalwayo. Monalwayo:tia semi. Inalwayo ma:s se: kto:ka se: kahfe:ntsi:n *o** teihsá: a:mo kineki mo..., moskalti:s *porque**, ki..., Ka:n moskaltia, kipitsa:na. kitsakuilia ne:n nalwat. Kitsakuilia. Yo:n moneki no: mah se: kitehteki. Ke:mah. Iwki yo:n. Wa:n yehwa yo:n kki:xtiah para *ta...**, nijo:n wapaltsitsí:n, wa:n seki kale:waltsitsí:n, nochi, miak. E:mah. [Ke:]masá: ki:sa sake:ra ka:n na:wi *docena, según de** toma:wak ne:n wapaltsitsí:n wa:n de, *Según de** we:i kowit. sake:ra de nahwa:wi *vara o** e:yi *vara**, o:me wa:n tahko ihkó:n, pos ki:sa. Ke:mah. *O para** ne:n i:xtapal, ne:n *cinta** pos no:, masá: kki:xtiah sake:ra o:me *o** e:yi *docena**. Ne:n *cinta** yo:n nochi, nochi kualtia. Ke:mah kualtia wa:n kualtsi:n *porque** yo:n, Sayoh yo:n achi, de achi kahkana:wak semi pané: yema:nik, mo..., motekonowa. Kemah ye..., e:mah. Motekonowa wa:n pos neh nikitak ne:n n' iyo:lo, paniá:n ne:, *de veras** ke:meh tikihtowa, xo:no:tik ihkó:n ne:n kowit, wa:n paniá:n kipia ne:n kowi..., wa:n taihtik se: *trocito** ihkó:n, ihkuí:n de toma:wak kostik. Kostik ne:n i..., iyoh..., iyo:lo ya. Kostik yo:n yo..., n' iyo..., iyo:lo ya. Yo:n iyo:lo ya achi poxa:wak. Yo:n ke:mah poxa:wak neli. No: ke:m..., no: seki se: kita se: kitapa:na, tehtetsi:ltik, ke:meh eskia yo:n ihilpitok. Tehtetsi:ltik a:mo nochi we..., kuali tapa:ni. Wa:n seki de n' mela:wak se: kitapa:ntiw, se: kitap..., *hasta** tapa:ni nochi *hasta que** n' iwa:n taihtik ne:n iyo..., n' iyo:lo. Ke:mah, iwa:n ki:sa ya. Wa:n seki a:mo, seki se: ki:x..., se: kitektiw ihkó:n, se: kitektiw, *porque** ih..., ihilpitok. E:mah, ihilpitok tein yo:n tetsi:ltik, tetsi:ltik. Ihilpitok a:mo, tehtetsi:ltik, a:mo, a:mo *igual** wa:n seki kipia nochi n' itsmol, N..., ka:n, ka:n *igual**. n' *iramitas** nochi kipia n' itsmol wa:n yeh ompa kitsakuilia ne:n *hacha**, pos a:mo wel tapa:ni ok, pero Ka:n e:kweli. Pero yehwa nijó:n de n' ahko seki mela:wak n' itsi:nta:n, wa:n ahko ka:mpa tamiti a, mochi:wa *ye:hse:cerquitita** n' itsmolmeh, Ke:mah, n' itsmolmeh wa:n momahma:ytia. momahma:ytia. Pos n' ahko ya no: kualtia *solamente** para kowtati:l ya. Para yehwa ya. Para kowtati:l pero no: para tapa:ni a:mo no: semi wehwei se kikui, ihkuí:n de oho:me Yehwa ya. Ka:n, ka:n no: ye:k..., ka:n ye:kweli tapa:ni. *cuarta** wa:n tahko se: kitehteki. Ke:mah. Pos semi tetekuiniwtok ata mochi:wa. para tapa:ni. Tetekuiniwtok. Ke:mah, tetekuiniwtok. Tetekuiniwtok wa:n yo:n de, de kualtsi:n wa:ki pos no: ki:sa n' ie:wayo. No: ki:sa, iwki moka:wa kuowit sah. Moka:..., moka:wa sayoh kuowit. Kuowit sah. Alaxtik moka:wa. Kuowit sah. Alaxtsí:n. Wa:n yehwa yo:n neh nik..., yehwa sah yo:n neh nikmati *compadrito**. Ke:mah, pos ke:mah *compadrito**, yehwa sah yo:n no: niknekia nimitstahtani:s ox no: tiki:xmattok iwki wa:n no: *igual** niki:xmati neh n' kowtsí:n yo:n. Yehwa sah *compadrito** wa:n A:, *bueno**. ne:chili ke:ní:w n' timono:tsa wa:n de ka:ni *compadrito**. Pos neh nimonotsa Anastacio Nicolás Damián de, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Ke:mah wa:n... *Ajá**. Neh pos no: niErnesto Vázquez Chanico de San Miguel Tzinacapan *compadrito**. A: *bueno, compadrito**, tasohka:matik ke:mah *compadrito**.