Ekintsi:n xte:chnohno:tsa ne:n, i:n i:n *este** xiwit tikwa:lkuik, ke:ní:w mono:tsa. I:n *[co]mo que** ne:, ye:kmo:so:t. Wa:n i:n ye:kmoso:tsí:n, iwa:n tekiti ne:n ampó:n yetok yo:n kuomo:so:t, iwa:n tekiti. Wa:n iwa:n iwa:nti ne: sakapal, wa:n iwa:nti ma:ltantsi:n ista:k, wa:n ma:ltantsi:n *morado**, wa:n ma:ltantsi:n *chino**. Yeha yo:ni, mah se: kisentili seko sah, wa:n mah se: kikue:cho, wa:n mah se: kikue:cho, wa:n mah se: kichihchi:wa ne: *bolitas**, wa:n mah se: kitewa:tsa wa:n ke:mah, ika se: kinkuitapawia m' pilimeh komohkó:n momowtihtokeh. Eski pili, eski we:i, nochi kina:mikis. Ika se: kinkuitapawia. ¿Wa:n i:n xiwit tikihtowa se: kkue:chowa, xoxowik oso tamanal? Xoxowik, *primero** se: kkue:chowa, xoxowik. Yeha ya i:ni, i:n mo:so:tsí:n de mi:lah, wa:n mi:lah, ne: mo:so:t de n' kuowtah, wa:n sakapal, wa:n ma:ltantsi:n, e:yi taman ma:ltantsi:n, wa:n yo:n seko sah nochi t'sentili:tih wa:n tikue:cho:tih, wa:n ne:n xiwpachtsí:n, *como que** tixtsí:n ke:meh eskia, ke:mah tiktsoyo:niyah. Wa:n de tiktsoyo:niyah ya, tiki:xtiah, ke:mah tikchi:wah *bolitas** a, *bolitas, bolitas** a para ne: ika tikpahti:skeh yo:n eski pili, eski we:i, nochi kualtiya. Pero yeha yo:n tein name:chilih ka:nachi taman xiwtsí:n. Yeh nika:n i:n kipolowa seki. Wa:n tiktsoyo:nia ika toni, ika *manteca**...? Ika *aceite**. *Aceite** pero i:pa tein para pahti *como que**, a:mo de tein se: kikua. Yeha yo:n. ¿Ke:ní:w mono:tsa yo:n *aceite** tein i:pa para pahti? Ne:, teha:n tikuih yo:n *aceite capullo**. Yo:n tikowah *como que** i:pa para ne:, para, para tikchihchi:wah ika *medicina**. Wa:n komo a:mo nikahxitia para nikowas yeha yo:n wa:n *a veces** nikihsiwka:neki, nikowa yo:n *aceite San Sebastián**. Sake:ra e:yi, na:wi nikowa wa:n para se: tsikitsi:n ahsi a para nikchihchi:wa. Yeha yo:ni. ¿Wa:n ne:n tikihtowa ne:n *pelotillas** tikchihchi:wa, wehwei *o** tsikitsitsi:n? Tsikitsitsi:n. Tsikitsitsi:n, ka:ne: n' teh mah wehwei, ta: wehwei a:mo no: kualtias. Wa:n tik..., tikihtowa ne: tikinta:lilia m' pilimeh oso a:kin eski tokni:w, ¿kahka:nachi yo:n t'ta:lia wa:n ka:nachpa? Ne:, *al según**, tein we:i kuali n'ta:lili:s e:xpa, *hasta** nahpa[na:wpa], ke:meh yeh kimachilihtok. Wa:n komo, komo pili, kuali t'ta:lili:s se: oso o:me, nikta:lilia wa:n ke:mah mah kualtsi:n se: kitsetselo wa:n mah se: kitehte:mpacho, ompa sah. A:mo moneki miak. Pero n' tein we:i komo kiwehka:waltih a, entó:s kihtowah ata seseya ya ne:n i..., iihtik, ikuitaxkoltsi:n sese:ya, entó:s a:mo wel ihsiw pahti. Pero ke:meh we:i tokni:w ki:sa, yowi n' kanah ika, tai sese:ka:t, entó:s yeha yo:n ke:meh eski kisese:lia ya. *Porque** se: *persona** yetoya nika:n, teha:n t'talwiah takxitah, okichpil we:i a, a:mo pili, kipia *veinte años**, wa:n kihtowah kimowtih se: kowa:t, kitak. Wa:n de yo:n iwki nemi, nemi, iwki nemi, *hasta** mota:lpanka:wak, a:mo wel ki:sa ok, wa:n imomá:n ne: tein, ne:, yahki te:chnohno:tsato, wa:n nikilia a:mo nia:s nikilia *porque** n' telmowilia nikilia n' itskuinti. Kimpiah itskuimeh wa:n telte:kuah, *porque** ne: takxitah *hasta el último** kali a. Ke:mah, ne:, nikilia, ¿wa:n a:mo ehkos? Ke:mah kihtowa ta: i:pa monentihtok kihtowa pero semi ne:, a:mo teh kichi:wa ok. Pero nentok, nentok kihtowa. Pos yo:li:ktsi:n x'wa:lwi:ka nikilia, kualka:n xwa:le:waka:n, para ne: *hora** nanahsiskeh. Wa:n xwi:kih yo:li:k nikilia wa:n name:chchia yo:n to:nal, a:mo kanah niow. *Porque** neh n'pia *nosalidas** nikilia pero ne:, name:chchia. Nikta:lilih, a:mo nan..., a:mo nane:chtahtanihtokeh, nikta:lilih na:wi *viaje**. Pero ka:ni ne: xikta:lili, sese:k, sese:k, wa:n pe:wak nikmaka seki xiwpahtsí:n mah tai, ma:ltantsi:n e:yi taman wa:n tsiktsi:n yeha ya i:n mo:so:t, yeha i:ni wa:n kuomo:so:t, tsikitsitsi:n, wa:n nikmanilia se: t..., se:, se: *jarrito**, seki t..., nikmaka se: *pocillo** tai de ehko, wa:n seki mowi:kilia. Pos ekintsi:n kuali okichpil, kualtsi:n monentihtok, tekiti kanah ika. Wa:n moka:wka itech *cama** ya, a:mo wel tekitia ok. *Por eso** nikin..., nikinilwia neh, a:kin kineltoka n' ke:meh se: kinohno:tsa, pos mokepah, pahtih. Yeh [i]ka neh sa nipa niktelneltoka i:n xiwtsí:n ika ne: neli tana:miki. *Porque** nikitstiw a tein nikimpahtia wa:n neli pahtih. ¿Wa:n i:n, yehwa i:n xiwtsí:n kipia miak taman ito:ka:y *o** i:pa se:ntaman sah ito:ka:y? Pos neh pané: i:pa uhki[iwki] sah niki:xmati. Uhki nikinkakilia i:pa na:nomeh, ta: i:pa i:n ke:meh i:n tikiliah ista:kmo:so:t wa:n i:n seki kuomo:so:t. Wa:n yeha yo:n, de yeha i:n o:me taman mo:so:t wa:n i:n sakapal, wa:n e:yi taman ma:lta:ntsi:n tikuih, yeha yo:n t'chihchi:wah. Wa:n yehwa ne:n i:n mo:so:t, ¿wehweia *o** ke:ní:w ne:n xo:chiowa? I:n ke:mah, ta: i:n ista:k n' ixo:chiotsi:n. Wehwei ata mochi:wa mi:lah. Wa:n i:n kuomo:so:t, pos *hasta** nio:n no: nimomaka *cuenta** ke:ni:wki n' ixo:chio, pero wehka mowila:na. ¿Wa:n yehwa ne:n i:n, tein teh tikilia *este**, mi:lahmo:so:t, sepa tikilia *este** ista:kmo:so:t oso ye:kmo:so:t, i:pa sayoh pahti *o** no: kualtia teihsá: se: kikui, xa: kikuah tapialmeh. Ne:, tapialmeh *sólo** ke:meh i:n *caballo** kite:ntana:miktia ne: ka:mpa xiwtah, pero *demás** a:mo akah, a:mo kikuah tapialmeh. Ke:meh i:n to:tolimeh tikimakah kiltsí:n pero yeha:n *sólo** ehkaw. *Pero demás como que** a:mo nikmati to:n, neli weh *solamente** tapialtsi:n kite:ntana:miktia kikua xiwtsí:n. A:man ti..., tikihtowa i:n kuomo:so:t yeh mowi:wila:na. Yeh mowila:na *o** kanah ika ohte:noh onkak. mih[ke:meh] i:n seki no: *igual** mi:lah. Ka:mpa mi:lah no: onkak, tein ne: nikowati ma:ltantsi:n, de e:yi taman ma:ltantsi:n nikowas. *Porque** nikpiaya ne:n ye:k..., ma:ltantsi:n ista:k, pero se: *viaje** a:mo nietoya wa:n kalakkeh *corral** nopiowa:n wa:n ne:chtamilihkeh. ¿Ke:ni:wki i:n ma:ltantsi:n ista:k? No: uhkitik ke:meh *morado**, a:mo, ¿a:mo tiki:xmati? A:mo. Ah, n' a:mo. Ma:pisi:ltik no:. Nikowas wa:n name:chwa:lkuili:s. ¿Wa:n ke:yeh kiliah ista:k wa:n *morado**, ixo:chio n' ta:taman? Ne:, neli *morado** n' ikowyotsi:n. wa:n tein ista:k neli ista:k n' ikowyotsi:n no:. Kualtsi:n xoxoktsí:n wa:n ne:n tein *morado**, neli *moradito** n' ikowyotsi:n. Wa:n tein *chino**, neli no: *chinotik** xiwtsí:n. Yo:n wi:tsa ne: parahko onkak. Tei:n yo:n *abuelitas** kwa:lkuih. ¿A:mo tikmati ka:ni wa:le:wa? A:mo n'mati ka:ni wa:le:wa. *A veces** wa:le:wa nika:n por Huahuaxtlankopa. ¿Wa:n yo:n no: xo:chiowa yo:n xiwit, a:mo tikmati? No: xo:chiowa. Tein ista:k ma:ltantsi:n no: ista:k n' ixo:chio wa:n tein *morado** no: *morado** n' ixo:chiotsi:n. Pero n' tein *chino** a:mo niki:xmatik ke:ni:wkitik n' ixo:chio. ¿A:mo tikmati ox teyowa? A:ah. Yo:n a:mo nikmati ox teyowa, pero nimolia xa: ke:mah, *por eso** momiakiltia. A:man ti..., tikihtowa ne:n, para tikchihchi:wa i:n *pelotillas**, no: tikui sakapal, ¿ke:ni:wki i:n sakapal? Sakapal yo:n ampo:wí:n ohtikopa onkak. Nikmattok nika:n *vuelta** onkaya i:n, i:n *i griega** nika:mpa *vuelta, hasta** ne: *lado**. Ne:, ka:mpa yo:n *curva** ihkui:ni ne:paka:tsí:n n'mattok onkaya ne: ke:man. A:mo n'mati n' a:man *porque** ne:, no: ke:man ya niahka ompakawí:n. Mahyá: komekat ata. Mahyá: komekat mowila:na ihkó:n xiwma:pan. Yeha sakapal. ¿Yo:n pos a:mo nalwayoh? Mahyá: a:mo, mopilowa ahko. Pero a:mo n'mati ka:nika wi:tsa *semilla**. ¿No: xo:chiowa? No: xo:chiowa, ista:k n' ixo:chio. ¿Wa:n ixiwyo? Pané: a:mo xiwyoh, pané: i:pa komekat sah. ¿Ke:niwki ne:n komekat? Kostik weh, kostik, sakapal tikiliah, kostik n' ikomekat[ikomekayo]. Pero pané: a:mo xiwyoh, sano pané: i:pa, i:pa mowila:na sah. Niktelpiaya n' ompa ne:, pero i:n we:[we:ro] to:nak *como que** wa:kik. Pero *niconseguiroti**, xa: kanah ika nikahsis. ¿Sakapal a:mo t'mati ox onkak o:me taman? A:mo n'mati ox o:me taman onkak. Pos tasohka:matik na:no tte:chtapowih nochi ke:ní:w n' tikui i:n mo:so:t wa:n nochi ke:ní:w ne:n tikchi:wa ne: i:n teh tikto:ka:ytia e:..., *pelotillas** wa:n tte:chilih nochi ke:ní:w se: kita:lia, a:man xte:chili moto:ka:y wa:n xola:l ka:mpa tiwa:le:wa. *Este**, neh nimono:tsa niCristina Vázquez Hernández, nehe:n de Xalpantzingo.