Ekintsi:n na:no xte:chili ke:ní:w mono:tsa i:n xiwit wa:n ka:ni mochi:wa. Pos teha:n tiki:xmatih ala:wakochpa:wa:s. Mochi:wa kahfe:ntah wa:n mochi:wa ne: ohte:noh. A:mo se: kito:ka. A:mo se: kito:ka. Ta: ke:meh ompa teyowa wa:n ompa ya ne: momoya:wa, ompa ixwa miak. ¿Wa:n i:n toni se: kikui? Ne: i:n se: kikui para pahti, ne: para toto:nik. Wa:n no: pahti para ne:, se: pili komohkó:n a:mo wel, a:mo wel moskaltia n' itso:n, no: kuali ika se: kikua:pahwiya, mah ika se: kahmowi. Pero kuali para toto:nik. Komohkó:n toto:nia se: tokni:w ke:meh wehka:w a:mo tikpiayah ne:n, ke:meh a:man i:n koyo:tapahtia:nih. Ne:, tikuiyah *puro** xiwtsitsí:n. Ke:meh i:n ne: tiktekiyah nochi ima:xiwyotsi:n sah. Tiktekih miak, ke:mah se: kima:xakualowa ika tepilitsi:n a:tsí:n. Sayoh para mah ika yema:nia. Ompa ke:mah ne: tikta:liah itech se: tapalkat, wa:n de t..., n..., tikxakualowah itech se: tapalkat tikte:..., tikta:lihtokeh xiwtsí:n, ompa ke:mah tikxama:niah a m' piotet, piotet tein sayoh iista:ka:yo, komohkó:n toto:nia se: tokni:w *o** se: pili. Ke:mah, kualtsi:n tikma:nelowah, t'ma:nelowah, t'ma:nelowah *hasta** poso:ni, ke:mah ne: tikuih a ne:n po:chne, xik..., ihkuí:n xiki:xta:lili a m' po:chne wa:n komo a:mo yeha yo:n chichi:kxiwit. Ne:, ke:mah xikpepechowili a ne: tokni:w. Komo we:i tokni:w wa:n komo pili, nochi *igual, mismo**. Ne:, se: kita:lilia nika:n isehse:katan, ihkó:n e:witika: se: kita:lilia xiwtsí:n, wa:n se: nika:n ipoxko wa:n se: nipa ii:ka:n wa:n tamanka: xtahkoilpi para a:mo wetsis. Ke:mah, ne: yo:n tikta:liliah a. Ke:mah xkua:ahketstipa:ka komohkó:n kipia toto:nik. ika *mismo** n' a:tsí:n. Ompa ke:mah ne:, xmets..., xmetspi:ki no: ika yo:n xiwpachtsí:n, no: xikmetspi:ki, ke:meh eskia n' *izapato** t'ta:lili:ti. Kualtsi:n tikmetspi:ki wa:n ke:mah ne:, xiktai:lti tahko limo:n, komohkó:n kipia toto:nik. 'Maka tahko limo:n ika a:tsí:n, ompa ke:mah xtsompacho ya, mah motake:nti kuali, mi:to:ni:s wa:n kka:was n' toto:nik. Yeha ne:, yeha ne: katka wehka:w ika tmopahtia:yah. *Porque** wehka:w a:mo onkaya n' tapahtihkeh koyo:meh. Neh ni:xpeta:n a:mo onkaya koyo:tapahtihkeh. Neh nikitaya nowe:ina:n katka yeha ne: ika te:chpahtia:ya. Wa:n tikihtowa para tsonti, ¿yeh ke:ní:w n' kichi:wah? Komo para tsonti ne: no: kualtiya komo se: pili a:mo wel moskaltia n' itsontsi:n, no: *igual** xikma:xakualo kualtsi:n, kualtsi:n, kualtsi:n t'ma:xakualowa wa:n *xikcolaro**, xiktsetselo, ika se: tasa:l oso, oso ne: ika yo:n kahfe:n..., se: tatsetselo:lo:ni i:pa, mah moka:wa n' ixiwyotsi:n, pachtsí:n seko. Wa:n a:tsí:n ya ne: moka:wa ya, *primero** xkahmowi ika chipa:waka:tsí:n m' pili, ni..., ke:mah de sayoh a, xkua:ta:lili a ne:n ia:yotsi:n. Kualtsi:n ika xik..., xikua:aha:wi nochi *parejo**, wa:n xkua:pi:ki, mah ihkó:n yeto se: kuali *rato**, para se: kimela:wilia ya n' itsontsi:n, para ne: moskalti:s n' itsontsi:n wa:n para tsonixwas. *Porque** ne: ke:man katka nikitaya neh m' pilimeh, semi mone:neki n' intsontsi:n a:mo moskaltia. A:man i:n neh nikita de ne: i:pa no: kitehtekih, pané: yo:n a:mo tasohti, kualtsi:n moskaltiya. ¿I:n xiwit i:pa sentaman sah n' onkak oso o:me taman? Ne:, de i:n i:pa se: taman sah, onkak no: seki yo:n pisi:ltik. Pero yo:n pisi:ltik yeh no: kuali para nemowtil. Pero a:mo yehwa, i:n ala:wakochpa:wa:s i:pa sen taman sah. A:mo yeha. I:n yo:n kiliah kuikuitskaochpa:wa:s. No: kahfe:ntah n' onkak. No:. Xo:chiowa, ne:, kostik n' ixo:chiotsi:n ¿Wa:n i:n no: xo:chiowa, ke:ni:wki n' ixo:chio? wa:n poso:ni nepantah. No: teyowa. Teyowa, no: teyowa. Wa:n poso:ni nepantah, komo poso:nik a i:n, wehka:w katka yeha katka n' *tohora, porque** a:mo teh tikpiayah ne:n ke:meh a:man nochi ne: kipiyah ne:n *horahte:roh**. Ne:, yeha ne: komohkó:n tikitak poso:nik a, entó:s nepantah a. Ihko:ni n' teha:n timomakayah *cuenta que** ne:, nikitaya neh nowei:na:n komohkó:n te:tamakati, wa:n kitak a ne: pos yowi de poso:niti a, telmoihsiwilia ya para ya:ti *porque** ne: ahsiti nepantah. Wa:n nimolia tak neli tak eski. Wa:n yekintsi:n nochi kipiyah a n' ton ika kitah *que** nepantah a, a:mo kichi:wah *cuenta** ok ne:. ¿Wa:n a:mo tikmati ke:yeh kiliah ala:wakochpa:wa:s? Kanah, ka:n n'mati. Ka:n n'mati ke:yeh, neh nipe:wak nit...., nitamati i:pa iwki kito:ka:ytiah. ¿Wa:n kiliah ochpa:wa:s no: kuali ika se: tachpa:na oso i:pa ito:ka:y sah? Wel ika se: tachpa:na. Yeha i:n t'teki se: *rollo** wa:n ika ttachpa:na, no: ke:meh i:pa. ¿Wa:n i:n no: tikmetstia mah mochi:wa ke:meh *escoba**? A:mo, seki kinekih kimetstiyah, wa:n tein a:mo, ke:meh wehka:w tikuiyah ne: a:mo ne:, a:mo tikmetstiyah, ke:meh kitekih iwki a. Iwki a ika *timoserbirowa:yah**. A:mo, ta: ne: ke:man a:mo onkaya ke:meh a:man ne: nochi takowal para s..., ika se: motachpa:ni:s. Tasohka:matik na:no tte:chtapowi toni ne:n kualtia i:n ochpa:wa:s, teh tikilia *este**, a:la:wakochpa:wa:s, a:man xte:chili moto:ka:y wa:n moxola:l. Cristina Vázquez Hernández, de Xalpantzingo.