*Bueno**, a:xka:n na:nah i:n xiwtsí:n nika:n tikwa:lkuik, neh a:mo niki:xmati ke:ní:w mono:tsa, n'neki xne:chili ke:ní:w mono:tsa wa:n xa: tikmati ton kokolis n' kipahtia *o** ke:ní:w n' tikui. Yo:n, ne: yo:n xiwtsi:ni, mono:tsa wi:tsikite:mpi:l teha:n tiki:xmatih. Pero i:n tekiti e:yi taman. E:yi taman, iwa:n omekiltsí:n, wa:n iwa:n ne:n tsope:likxiwit, pero yeh a:mo nikwa:lkuik. Ne:, iwa:n tekiti i:n ke:meh yo:n siwa:meh mokokowah, wa:n a:mo ne: we..., wel pahtih niman. Tein yo:n teha:n tikihtowah ne:, ne: siwa:pil mokokowa ne: *que de** yo:n kokolis kikui *cada** me:tsti. Wa:n a:mo wel, a:mo wel ne: tamati:ya, entó:s yeha i:n mah se: kimolo:nti, wa:n mah se: kimaka mah tai. Yeha i:n pahti. ¿Ton achi n' tikui? Ne:, neh nikui, o..., *según** se: kitas ne: s..., ne: siwa:pil, komohkó:n semi tel, telkokoxkeh a, se: kikui sayoh o:me ima:tsi:n, wa:n komohkó:n tikita *apenas** pe:wak, tikuis e:yi, *como que** chika:wak yetok n' siwa:t wa:n ne:n, ne:n omekiltsí:n yeh tein we:itsi:n, se: *hoja** sayoh, se:, se: xiwtsí:n. Sayoh se: xiwtsí:n. Wa:n ne:n tsope:likxiwit, ihkui:kui:ntsitsi:n tiktekis, yeh kuali ma:s tepitsi:n miaktsi:n. Sake:ra se: na:wi, ma:kui:l, ma:kui:l ne: kechtayo:t. Ke:mah, ne: tiksentilia seko sah, wa:n a:tsí:n mah molo:nto ya. Tiki:xeheko:s ika ne:, a:mo semi wehka:wak, tepitsi:n sah mah yeto ompa ne: mah molo:nto, Tiki:xtia wa:n tikte:ka ya itech se:, se: x..., tsiwahkal mah se:wi. Entó:s ne: tikmaka ya mah tai. Wa:n komo iwtok a:mo kina:miki, kuali tai:s sake:ra ohpa oso e:xpa. Kuali tai:s, a:mo *daño**. ¿Wa:n i:n a:tsí:n taih, kualka:ntsi:n oso tio:takpa? Tein eski *hora** na:, tein eski *hora**, *porque hasta** ke:meh i:n, ta:ká:n ki:sako a:man tio:tak wa:n mokokoh..., mokokowa de yo:n kokolis wa:n pano:ka n' to:nal de tamati:yaskia ya wa:n a:mo tamati:ya, entó:s ne: yeha ya yo:n xikmaka. Yo:n a:mo yetok sah ton *hora** tai:s, wa:n kuali tai:s miaktsi:n, se: *pocillo** kuali tai:s sepa sah. Wa:n komo iwtok pos ne: sepa tai:s okyowatika wa:n komohkó:n kuali a, pos kuali a. *Bueno** yehwa i:n xiwtsí:n tikihtowa mono:tsa wi:tsikite:mpi:l, ¿i:pa sayoh yehwa yo:n kokolis kipahtia? Ne:, no: kipahtia komo yo:n *a veces** ye:kaeski:sah ata. No:, no: kualtiya, no: mah tai:ka:n. Wa:n komo a:mo yo:n kanah ika ata ne: se: moteki, ke:meh yo:n *a veces** tekitih n' tokni:wa:n wa:n motsontekih, a:mo *importa** tai:skeh, sanoke kima:xakualowah sah ihkuí:n wa:n ia:yotsi:n kita:liliah ka:mpa ne: tatekih. No: kualtiya. Yeha yo:n teha:n tiki:xmatih. Tikihtowa *que** i:n xiwtsí:n wi..., i:n wi:tsikite:mpi:l no: te:na:miki komohkó:n se: e:kaeski:sa, ¿ke:ní:w se: kichi:wa, se: kikuahkua? Mah se: tai wa:n mah se: kima:xakualo m' pachtsí:n wa:n ihkuí:n mah se: mota:lili. Mah se: kiihyo:tila:na n' *ifuerzasyo**, *mientras** molo:ni seki wa:n se: tai. Komohkó:n se: ka..., se: e:kaeski:sa, ¿ka:nachi ixiwyotsi:n se: kikui? Para titai:s e:yi xiwtsí:n, e:yitsi:n sah. Wa:n para tikma:xakualo:s wa:n ihkó:n timota:lili:s t'tila:nas n' iihiyo ma:ski miaktsi:n. N' *ifuerzasyo hasta** se: kima:xakualowaya ihkó:n xikchi:wa ihkó:n. mah se: kiihyo:tila:nto n' *ifuerzasyo mientras** molo:ni n' a:tsí:n. *A veces** se: pe:wa ma:ski ne:wí:n ohti se: nentok, wa:n komo *dios** kichi:wak se: kiahsi. Yeha sah ika se: mopahtia, a:mo *importa** se: tai:s. Pero komohkó:n kalihtik pos kuali se: kimolo:ntihtiwetsi. ¿I:pa ise:lti sah se: kikui? Ne: yo:n para se: tai:s i:n ise:lti. Komohkó:n se: e:kaeski:sa. Komo se: e:kaeski:sa, pero komohkó:n para ne:n oksé: taman kokolis yeh e:yi taman. A:mo xkelka:waka:n. Ke:mah na:no, ne: pos neh a:mo niki:xmati semi i:n kowtsí:n, ne:, ¿ka:ni mochi:wa?, ne:... Yo:n mochi:wa ma:ski mi:lah, ma:ski ne:wí:n kahfe:ntah *o** ma:s ka:lte:noh. Neh nikpia n' *planta** kalte:noh. *Porque a veces** siwa:tsitsí:n ki:satih ma:ski ne: tayowak a, pos ne: i:pa nika:wtok n' *plantita**. *Dios** tatio:chi:wa no:, se: *kalesquina** ne:wí:n yetok. se: nika:wí:n ka:mpa *nococinakopa** yetok se: ye:knohne:ltsi:n. Pero i:pa niktahtowihtok, nikilia ne: nota:to *que** ne:, a:mo xte:mpe:wa nikilia *porque a veces** yowak nikuisneki. Yeh ika niktahtowihtok mah a:mo kite:mpe:waka:n *porque** ne: yo:lik n' itsmoli:ni wa:n ta:ká:n ne: wel i:pa moneki. ¿Yehwa i:n kowtsí:n wehkapan moskaltia? Tepitsi:n, tepitsi:n wehkapantsi:n. Moskaltia ke:meh se: kahfe:ntsi:n. *A veces** wa:n *a veces ma...**, komo kika:wah no: *más** moskaltia tepitsi:n. Wa:n, ¿no: xo:chiowa wa:n teyowa, ke:ni:wki n' ixo:chiotsi:n? Ne:n ixo:chio:tsi:n chi:chi:ltik wa:n iteyotsi:n tihti:ltik. ¿Wa:n iteyo:tsi:n a:mo kualtia para pahti? Ne: *este**, no: tikui yeh para pahti pero ne:, a:mo n'mati ekintsi:n, ke:meh eskia mahyá: a:mo, ke:meh eskia a:mo no: teh t'chi:wah semi, ne: Ekintsi:n a:mo no: teh tikuitokeh para pahti, pero yeh no: kualtia mah se: kia:pacho ika refi:noh. Mah se: kiteki n' tatetsí:n miaktsi:n, wa:n mah se:, ika se: tahko *litro** refi:noh mah ompa se: kipanta:li, wa:n yeha yo:n ika mah se: mopahti. Komo kanah ika titotomoka mopanko, kanah ika mitskokowa, ata *a veces** a:mo n'mati ox nankimachiliah se: kimachilia se: ipanko pané: yo:n akah te:kuitok, mah ihkó:n ne:chta:lili:ka:n, ihkó:n kualtsi:n, kualtsi:n se: tamati:ya. Ika refi:noh. ¿Yehwa i:n tein oksik a *o** tein xoxowik? Tein oksik, tein oksik a. Tikihtowa *que** se: kikui tahko *litro** refi:noh, ¿wa:n ton achi ne:n iteyotsi:n wi:tsikite:mpi:l? Ne:n iteyo:tsi:n pos miaktsi:n, sake:ra se: ihkui:ntsi:n. Se: tama:tsol. Ke:mah, sake:ra se: *pocillito** ihkui:ntsi:n mah pexo:ni wa:n t'pante:ma itech *botella** wa:n t'te:kilia ya n' a:tsí:n. refi:noh mah ika ya, mah kokxiti a. Komo ihsiwka tikneki kuali a:man tika:pacho:s wa:n kualka:n tika:pacho:s i:n, i:n tatetsi:n para tio:tak kuali tikuis a komo ihsiwka tikneki. Wa:n a:mo wehweliwi mah kuali tepitsi:n e:wtos. Komohkó:n ne: semi *t'necesitarowa** pos tike..., tikepa ya ne: tikte:ka ya n' a:tsí:n seko wa:n sepa tikte:kilia n' a:tsí:n. ¿Wa:n a:mo pala:ni n' iteyotsi:n a:pachiwtok? Ne:, tak s..., komo semi wehka:wak xa: ke:mah, *pero demás** a:mo pala:ni niman. Pos semi kuali etok na:nah nika:n tne:chyo:lmela:w i:n xiwtsí:n, a:mo nikmatia komohkó:n pahti. Pahti. Ne: tikihtowa n' iteyotsi:n no: kualtia para pahti, ¿i:pa yehwa sah? Ke:mah, no: kualtia. Ke:mah. Neh yehwa sah nikmattok, yo:ni n' kichi:wa n' itekiw. ¿Tapialtsi:n, chiktehtsi:n a:mo kikua? Kikua, kikuah n' chiktehmeh *por eso** momoya:wa n' *semilla**. ¿Kati:yeh chiktehmeh semi kitelwe:liliah? Ne:, yo:n, yo:n seki ne: poxkostikeh ata wa:n seki ne: nika:n iyo:lix ista:k ihkó:n wa:n *pintitos**, yeha yo:n semi kwelitah. Pos miak tasokma:tik na:no tne:chyo:lmela:w *que** ne:n ika, *bueno** i:n xiwtsí:n xa: no: i:ksá: niktatekiwti:s ta: neli i:ksá: se: mokokowa. Ke:mah. Ke:mah pos tel miak tasohka:matik. Neh noto:ka:y Amelia Domínguez, nikayo:t ompa ne: se: xola:ltsí:n mono:tsa Ziltepec, ahkotsi:n ne: Xaltipan. *Ajá, ajá**. ¿Tehwa:tsi:n moto:ka:y? Neh, neh nimono:tsa niCristina Vázquez Hernández, de Xalpantzingo. Pero ya tikmati ika i:n e:yi taman tikuis komohkó:n yeha yo:n sentaman kokolis. Ke:mah na:no, tasohka:matik.