A:man xite:chtapowi ke:ní:w mono:tsa i:n xiwit wa:n ka:ni mochi:wa. *Este** ne: yo:n mono:tsa teposihya:k. Wa:n ne: mochi:wa n' ompa ne: kahfe:ntah. Kahfe:ntah *o** kanah ika ohte:noh onkak. ¿A:mo tikmati ke:yeh kito:ka:ytiah teposihya:k? Ka:n nikmati ke:yeh, neh ni:xpe:ta:n i:pa i:wki kino:tsah. Wa:n i:n xiwtsí:n ahwiya:k, tsohya:k, Pos ne: seki:n kiliah tsohya:k, pero teha:n tikahwiya:kmatih, ika tikuih, ika ne: timopahtiyah. ¿Wa:n i:n no: xo:chiowa? Ke:mah ta: i:n yahtok ixo:chiotsi:n. ¿Ke:niwki ne:n ixo:chio? Ne: *morado cuando** ne: poso:ni a, ta: yo:n aya:mo poso:ni, yo:n selik ok. ¿Wa:n iteyo ke:ni:wki? Ne: iteyo pané:, pané: a:mo niki:xmati ke:niwkitik n' iteyo. ¿Wa:n i:n no: kito:kah oso mochi:wa sah? Mochi:wa sah. Mochi:wa sah, ika taxiwyowa ne: kahfe:ntah. ¿Wa:n teh ton tikui ne:, *o** t'mattok ton kokolisyo kipahtia. Pos ne: yo:n iwa:n tekiti ne:n, ne:n ampo:wí:n yetos yo:n, yo:n kue:tehxiwit. ¿Wa:n oksé:? Wa:n yeha yo:ni wa:n omekilit seko sah tikmolo:ntiah. Wa:n ika mopa:kah n' kokoyanih. Tein yo:n semi kipiyah ne: metstotomokah *o** totomokah nochi n' *incuerpo**, mokiowi:ltiah wa:n kokolispe:wah, ika yo:n tikimpa:kah. Tikimpa:kah ika oso ne:, ika ne: tikin..., tikina:toto:wiyah, teha:n tikihtowah tima:se:walmeh. Tikintake:ntiah kualtsi:n, ne:, tiketsah n' a:t..., a:toto:ntsí:n, molo:ni tiki:xtiah wa:n tikta:liah ne:n kokoxkeh itech se:,se: *silla**, wa:n ke:mah kualtsi:n tikpi:kih ya ihkuí:n. Mah kualtsi:n wa:n a:tsí:n tatampa yetok. Kualtsi:n mi:to:nia. Komo a:mo tikpiah n' tema:skal wa:n komo tikpiah n' tema:skal, *mejor** n' tema:skal. Pero se: sepa ya n' ka:n tikpiah *mejor** yeha ya, yeha n' tikmolo:ntiyah. Wa:n no: kualtiya komo a:mo ne: tikchi:wah yo:n *vapor** tikchi:wah tika:toto:wiah, ne:, yo:n, yo:n xiwtsí:n tikmanah e:yi taman, tikmolo:ntiyah. Ompa ke:mah, ne:, tikte:kah itech se: teihsá:, se: *cubeta o** se: *bote** mah totoxtsí:n, wa:n t'pante:kiliyah tahko *topo** rehfi:noh. Yo:n tein ne: tik..., tikihtowa teha:n tika:toto:wi:skiah ne: tokni:w. Wa:n yo:n a:mo tikchi:waskeh yo:ni ne:, yo:n tikte:kili:tih tahko *litro**, tahko *topo** rehfi:noh, ne: i..., yo:n a:t se: *bote**, ke:mah yo:n tokni:w, tein ne: mokokowa mah ne: yow..., tikwi:kah ya ne: *baño**, ka:mpa timopa:kah, mah ika moma:lti yo:n a:tsí:n, mah mopahpa:ka. Ke:meh taxi:ko:s tohtotoxtsitsí:n, mah yeh kihto *que** ke:ní:w n' taxi:ko:s. Komo kineki *más** sese:k pos *más** tikchiyah mah se:wi. Komo kiwelmati a iwki totoxtsí:n pos iwki a kikui. Kualtsi:n mo..., mopahpa:ka ika yo:n a:tsí:n, ompa ke:mah ne: tami a yo:n a:tsí:n mopa:kak, ke:mah kualtsi:n ne: tikwahwa:tsa ika se:, se: tilmah wa:n ke:mah ne: tik..., motasa:ltia ya wa:n tikwi:kah ya ne: itapech mah mose:wi a. Ompa ya yo:n kikuis se: ne:to:n, telmi:to:ni:s telsenka ya. Sepa tiktapatili:skeh wa:n ke:mah *pero [co]mo que** ne:, para kochis a kuali, ne: kika:was a yo:n, mohkó:n kipiaya, *mal como que** momachilia:ya kipiaya ne:, totomoka *o** kkokowa itsontekon *o** a:mo poliwi ke:ní:w n' kimachiliya. Oso yo:n mikia:nalowa no: kualtia ika yo:n a:toto:n, totoxtsitsí:n mah ma:lti wa:n ke:mah ne: ika ya yo:n ne: ika *como que**, ika, kikui a *como que** ika mopahtia ya. Kim..., kichi:was yo:n sake:ra e:x..., e:xpa tio:tak. E:yi tio:tak. Mopa:kas tio:tak para ne: ika kochi a. Wa:n *cada**, e:xpa mopa:kas nochipa ya n' ta:tahko *topo** rehfi:noh iwa:n. ¿Wa:n komohkó:n tika:toto:wia, ka:nachpa ne:n tika:toto:wia? No: e:yi weh, *este** no: iwki sah, no: sake:ra e:xpa sah, no: iwki sah. E:xpa oso, oso ohpa, *según** yeh ke:ní:w kihto:s. Pero n' tikpa:k..., mopa:kas i:pa e:yi *viaje**. ¿Wa:n tika:toto:wi:s no: tio:takte:mpan? Tio:takte:mpan, para a:mo kipi:tsas ehekat. Ki:sa ya ne: wa:n mose:wia ya wa:n ke:meh mi:to:ni:s, tik..., mot..., mota:tapatili:s, ka:nachpa mi:to:ni:s yeh tapatilia. Ke:mah para ika mose:wia ya. Tane:siki:w, ne:, a:mo taksas iwki ta:lpan, *primero** mota:lili:s rehfi:nohtsi:n n' imetsko ke:mah nemis a, para a:mo ne: kikoko:s n' imetswa:n komo a:mo metstotomokas. A:man yo:n tikihtowa komo mi:to:nia mota:tapatilia komohkó:n a:paliw. ¿Wa:n komo a:mo motapatilih, itech wa:ki n' tilmah? Pos sepa kikoko:s. *Igual** ki:sa sah, ke:meh eskia yo:n a:mo teh tikchi:wkeh nepahti:lis. Para a:mo iwki eski pos ne: de mi:to:nia yo:n tela:paliwi n' itasa:ltsi:n, mah ki:xpata ya, mah sepa se: mota:lili. Komo tel senka mi:to:nia, kuali mopatah *hasta** e:xpa. E:yi tasa:l kipatah. *Bueno, pues** tasohka:matik tite:chtapowih i:n xiwit, ¿moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa? Neh nimono:tsa niCristina Vázquez Hernández, de Xalpantzingo.