A:man na:no xte:chili i:n xiwit ke:ní:w mono:tsa wa:n ka:ni mochi:wa. Ne:, yo:n tiki:xmatih te:mpa:waxiwit. Wa:n ne:p..., ne: mochi:wa ompa ne: kahfe:ntah. Eski ohte:noh oso eski ne: kahfe:ntah sah mochi:wa. I:n a:mo tikto:kah. ¿Ke:ni:wki ne:n ixo:chio? Ne:, tahtamantik sah seki, mahyá: *medio, medio** tepitsi:n *rohrosita**. ¿No: teyowa? Teyowa, semi, semi te:kui n' iteyo. Mopilowa se: itech komo se: panowa ompa ka:mpa xiwtah. Wa:n ke *hora** ya chika:wak n' iteyo, semi mopilowa se: it..., itasa:lko. ¿Wa:n i:n xiwit no: pahti? Pahtsí:n, ika ne:, ika ne: nikwa:lik para nanki:xmatiskeh. ¿Toni se: kikui? Ne:, se: kimolo:ntiya *primero** se: kiwiwitati ka:mpa onkak, se: ihkó:n *rollito**, ika ne:n i..., inalwayo, ta: inalwayo n' tikuih para pahti. Ke:mah se: kipa:ka. Yo:n tikpa:kah wa:n ke:mah ihkó:n se: ki..., se: kitsohtehtewia mah xama:ni ne:n nochi n' inalwayotsitsi:n, ke:mah se: kimolo:ntia ya ika tahko *litro de** a:t. Molo:ni yo:ni wa:n ne: tokni:w tein mokokowa entó:s yeha tikmakah mah tai. Ne: kipahtia yo:n teha:n tiki:xmatih ne:, tikihtowah a:xi:xtih, a:mo wel yo..., a:mo wel yowih mo..., mo..., ta:aha:wi:tih, kinkokowa. Wa:n koyo:meh kilwiah *mal de orín**. Yeha yo:ni, ne: yeha yo:n ne: tikuih. Wa:n se: pahti no: a:mpo:wí:n yetok, no: *mismo** yeha n' itekiw. Ne: yo:n masa:owat, yo:n no: yeha n' ichi:walis. Wa:n yehwa ne:n, ne: inalwayo tikui ne:, ¿ise:lti sah? Yeha sah. Yeha sah yo:ni, se: *rollo** kuali. Mah se: kixahxama:ni, mah se: kipa:ka wa:n mah se: kixama:ni, ke:mah mah se: kimolo:nti a. Ke:mah n' a:tsí:n mah tai a ne:n *persona** tein *kinecesitarowa**, tein mokokowa. Yeha yo:ni ne:n tik..., tikmakah. Kuali tai:s sepa oso ohpa wa:n ika yo:n pos pahtis a. ¿Wa:n yo:n ka:n..., *este**, komohkó:n ti..., tikihtowa:ya i:n, i:n oksé: xiwit, no: *mismo** yehwa kokolis kipahtia, ¿ke:ní:w mono:tsa i:n xiwit? ¿I:n? I:n tiki:xmatih masa:owat. ¿Wa:n i:n ka:nachi taman tiki:xmati, i:pa sentaman sah? I:pa o:me taman sah niki:xmati, de o:me kokolis. ¿Wa:n masa:owat sentaman sah n' onkak? Pos ne:, pané: yehwa sah i:n, a:mo nikmati ox onkak *más**. ¿Wa:n i:n no: se: kito:ka oso mochi:wa sah? *A veces** mo..., mochi:wa sah ka:mpa a:taw. Ka:mpa a:taw ompa n' onkak. ¿Wa:n i:n we:wehkapania oso tsikitsitsi:n? No: we:wehkapania tepitsi:n, pero a:mo *tanto** wa:n mochi:wa n' ixo:chio ihkui:kuí:n, we:weyak n' ixo:chiotsi:n. Pero wela:man a:mo xo:chiyoh. Wa:n tak xo:chiowaskia ya, pero ke:meh tachipa:wah, wa:n yekintsi:n a:mo teh ye..., onkak wehwei *mata** ta: ne: ke:man katka ne: no: poso:niya. Pero a:mo tachipa:wayah wa:n yekintsi:n semi tachipa:wah ne: kahfe:ntah pos ne: a:mo, a:mo teh onkak ne:n tein iteyo ya *como que** n' ixo:chiyo. ¿Ke:ni:wki ne:n ixo:chio? Ihkó:n tahtamantik ata mahyá:, mahyá: mihmimiltik ata ne: wa:n ompa ya m..., ixwa, ixwa n' ixo:chiotsi:n. Mahyá: se: olo:t ihkuí:n mochi:wa wa:n ne: ompa ya m' poso:ni no:. ¿Wa:n xo:chit ke:ni:wki? Chi:chi:ltik. ¿A:mo tikmati xa: teyowa? Ka:n nikmati, pero eski teyowa *por eso** miakia, neh nimolwia. Wa:n yehwa i:n masa:owat komohkó:n tikihtowa ne:n yo:n kokolis kipahtia, ¿ke:ní:w se: kikui? Ne:, seki kichi:wah kimolo:ntiah wa:n seki kichi:wah *como que** ne:, kite:mowah miaktsi:n ke:meh i:ni, ke:meh i:n ikowyotsi:n wa:n kikuah iwki, ke:meh owat. Ihkó:n xoxowik, ikowyotsi:n. Ihkó:n kikuah tak, *como que** ne: *más** kuali kit xoxowik. Wa:n yeh i..., *más** ihsiwka tapahtia. Pero tein a:mo kineki kikua:s iwki yeha ya n' tikmanah wa:n mah tai:ka:n a:tsí:n. ¿Wa:n kimanah no: sayoh ikowyo *o** iwa:n ixiwyo? Sayoh n' ikowyotsi:n. Sayoh ikowyotsi:n mah se: kimolo:nti, *pero como que** no: miaktsi:n. ¿Sake:ra ka:nachi? Sake:ra ke:meh se: *cuatro cachitos** ihkui:ntsitsi:n, pero tein tepitsi:n tohtoma:wak, ta: i:n teltako:tsi:n. I:n, yehwa ne: i:n teh tikilia te:mpa:waxiwit i:pa, i:pa yo:n kokolis sah kipahtia Ke:mah, yeha yo:n kipahtia. a:mo tikui... A:mo se: *más**. ¿Wa:n i:n *este** masa:owat? Wa:n i:n no: *igual**. No: *mismo** kokolis. A:mo tikmati ox kipahtia oksé: kokolis. A:mo n'mati. *Bueno** pos tasohka:matik miak, moto:ka:y wa:n xola:l ka:mpa tiwa:le:w. *Este**, neh nimono:tsa Cristina Vázquez Hernández, de Xalpantzingo.