*Bueno** na:no e:.., i:n xiwtsí:n sepa nika:n ne: tine:chwa:lkuilih, tonto:naltika i:pa tne:chtapowihtoya ne: ke:man tine:chtapowih de yo:n se: xiwtsí:n mono:tsa wi:tsikite:mpi:l, wa:n tne:chte:ne:wilih i:n xiwtsí:n pero nike:lka:w ke:ní:w mono:tsa, Yo:n mono:tsa o:mekilit. wa:n ekintsi:n nikneki no: xine:chtapowi i:n o:mekilit ox kipahtia okseki kokolis oso i:pa yehwa sah n' tein ke:meh tonto:nal tine:chte:ne:wilih. *Este** i:n ne: nikihtowa ne:, ne: tein yo:n siwa:meh mokokowah, e:.., yo:n tikihtowah ne: *cada** me:tsti te:chkui n' kokolis, wa:n komo pano:k a n' to:nal ne: tamati:yaskia wa:n *kiseguirowa**, entó:s *como que**, iwki, iwki a:mo tamati:ya, tikui na:wi *hojita** de i:n, na:wi xiwtsí:n, na:wi xiwtsí:n tikteki, wa:n tik..., ihkuí:n tikma:xakualowa, wa:n tiktsetselowa ika se: tasa:ltsí:n, wa:n ke:mah ne:, tikmaka ya yo:n siwa:pil mah tai. Komo ne: kina:miki ika se:, se: tamachi:w, yeha sah wa:n komohkó:n ne:, tepitsi:n mok..., ne: tamati:yak, wa:n sepa pe:wak, sepa tikmaka se: tamachi:w. Sepa na:..., sepa na:wi, tikchihchi:wa de n' tik..., ihkó:n tikma:xakualowa, wa:n tiktsetselowa ika yo:n tasa:ltsí:n, wa:n sepa xmaka mah tai wa:n ika yo:n, a:mo moneki ya:s tapahtilo:niya:n. ¿Ise:lti sah? Ne: iwa:n yeha i:ni wa:n wi:tsikite:mpi:l, wa:n tsope:likxiwit, e:yi taman. ¿Wa:n i:pa yehwa sah kipahtia? Ne: para yeha yo:ni neh nikmattok yeha yo:n kipahtia wa:n, wa:n ne:, yeha ya yo:n komohkó:n te:te:mih. Komohkó:n ne:, neli ke:meh yo:n, *o bien** pano:k ne: ka:mpa siwa:kokoxkeh kitapa:kihkeh, wa:n moahakih n' a:tsí:n. Ahko tapa:kalo:tok wa:n tani m' pano:k, wa:n moahakih n' a:tsí:n wa:n pe:wak tehte:te:mi, no: kuali ta:is wa:n ika mopa:kas pero xoxowik n' xiwtsí:n, mah kima:xakualo wa:n ke:mah mah ika mopa:ka. wa:n kuali tai:s, no: xoxowik no: n' a:tsí:n, ne: xiwtsí:n, wa:n mah motai:lti. Wa:n ika yo:n kina:mikis. A:mo moneki ok ne: ya:s ne: ka:mpa tapahtia:nih koyo:meh. ¿I:pa yehwa sah yo:n kokolis kipahtia? Yeha yo:n neh nikmattok. Ne:wí:n teha:n ka:mpa neh niwa:le:wa yeha yo:n tikuih, de yo:n o:me taman kokolistsí:n. ¿Wa:n i:n xiwtsí:n ka:ni mochi:wa, mone:neki oso telsenka ya n' onkak? Ne:, onkak. Yo:n a:mo mone:neki. Onkak ne:wí:n, kahfe:ntah oso mi:lah mochi:wa. ¿I:pa se: taman sah onkak? Ne: onkak n' tein chi:chi:ltik wa:n *más** tsikitsitsi:n, *más** pisi:ltik wa:n chi:chi:ltik n' ikowyotsi:n. Wa:n i:n ista:k wa:n *más** wehweitsitsi:n moketsa, ihko:ntsitsi:n moketsa. Ke:meh se:... Wa:n tein chi:chi:ltik *más** pisi:ltik wa:n *más** pihpitsa:wak n' ikowyotsi:n. ¿Wa:n tein chi:chi:ltik no: pahti? No: pahti, no: pahti, pero a:xka:n a:mo kachi onkak. Ne: ke:man telonkaya, niktelpiaya n' ompa ne: kaltsi:ntan. Pero, a:mo kachi onkak n' a:man. Onkak semi tepitsi:n, yetoya ke:meh se: o:me *mata** sayoh nikitaka ne: kahfe:ntah, pero ka:n no: niahtok. ¿Wa:n yeh ton kokolis kipahtia? No: *mismo** yeha, no: *mismo** kokolis, *mismo de** yo:n o:me taman kokolis, *mismo** yeh kipahtia. ¿Wa:n yehwa i:n o:mekilit, teyowa wa:n xo:chiowa? Xo:chiowa, xo:chiowa. Mochi:wa ihkó:n we:weyak ata n' ixo:chiotsi:n ista:k. Pero a:mo wel nimitsilwi:ti ke:niwkitik n' iteyo. A:mo ke:man tikita teyowa. Ne:, pos nikita xo:chiowa, pero ka:n no: n'ta:lia *cuidado cuando** chika:waya ya ke:niwkitik n' iteyotsi:n. *Bueno** na:no yo:n kokolis tein tikihtowa ne:n kinkui ne: ma:ski tikihtowa wehwei tokni:wa:n oso pilimeh ne:, mahyá: te:te:mih komohkó:n mo..., kinetechowah se: siwa:t tein ekin taskaltih, ¿ke:ní:w n' ki..., kilwiah yo:n kokolis? Ki:lwiah te:te:mih, tahyalkuih. *Porque** teihsá: emo:ltsí:n a:mo kinekih ok kimahse:waskeh, ke:meh yo:n ta:ká:n *caldito** a:mo kinekih ok *o** ke:m..., elmoya:wtokeh, mihso:tah. Teha:n tikilwiah, *en lugar de que** takua:skia a:mo takua sano mihso:ta. Wa:n para a:mo yo:n *kipasaros** ne:, kuali tai:s i:n a:tsí:n, pero xoxowik xiwtsí:n. Ne: pos, neh nte:kakilia:ni kilwiah yo:n ne: seki kiliah netati:l, pero neh a:mo niki:xmati kokolis. *Pero mismo** yeha ya i:n [nimi]tsilihtok. *Porque** yo:n netati:l kihtowah, *a veces** ata *como que** ke:meh i:n tiseki:meh, ti..., a:mo a:kah tikpiyah a:koni n' *te:chcuidarowili:s** n' topili ne: tein tepitsi:n we:i a, nika:n yeki:ntsi:n ni..., nikyo:ltih se: pilkone:t, wa:n se: tein, tein tikihtowa *como que** tsi:pit a n' tikihtowah n' tima:se:walmeh, ne: yo:wi te:chahsiti a ne: ka:mpa totapech ka:mpa m' pili, ipilikni:w a, entó:s yo:n pili ne: te:te:mi. Wa:n para a:mo, a:mo ne: kikuis yo:ni mah niman se: kipahti, ma:ski ne: *kicercaros** n' ipilikni:w pero a:mo kimachili:s. *Antes que** pe:waskia, ne: mah niman se: kipa:ka ika i:n xiwtsí:n. Mah se: kima:xakualo xoxowik wa:n mah ika se: kipahpa:ka wa:n kuali tai:s ma:ski pili para a:mo teh kimachili:s. Ne: pos yo:n netati:l kinkui, te:te:mih no:. Te:te:mih no:. Te:te:mih wa:n ne: komo a:mo tikchi:wilih *cuenta**, pe:wa ihkuí:n mopihpilowa, mopihpilowa ihkuí:n ke:meh eskia tomatsitsí:n, aha:solo:ni wa:n tihti:le:wi. Wa:n nochi ihkó:n kikui, kikui pero kike:mi nochi ke:meh yetok komo a:mo tikmatililih wa:n ika miki a, *como que** a:mo wel pahtih ok. Neh a:mo nikmatia ne: ke:man, neh nikitak se: *nocuñada** katka ihkó:n *kipasaroh** n' ipili, nika:n nemik m' pili wa:n ne: se: *como que** tsikitsi:n, wa:n ke:meh a:mo nemiya ok n' imona:n, i:pa momikilihka ya, entó:s a:mo a:kah *kicuidarowilih**, wa:n ke:meh neh, ka:mpa neh nisiwa:monti no: seko, wa:n a:xka:n tein neh nomona:n pos a:mo no: wel kitati *seguido**, ne: iwki *kipasaroh** mikik m' pili. Okichpiltsí:n katka, mikik, pero nochi aha:solo:nik, mochi:wka ihko:kó:n ke:meh tikita yo:n to:tolin itomaw. Pohposo:nik n' inakayotsi:n, pohposo:nik nochi de imetstsi:n ihkó:n *parejo**, kise:nke:mik wa:n ta:mo *des...**, sa:te:pan ya nikaki ne: yeha yo:n *kipasaroh**. Pero neh ke:meh nisiwa:pil ka:n ya nikmatia toni ne:n *pasarowa**. Neh yankuixtok ompa niahka nisiwa:montito. A:ya:mo nikpiaya nio:n se: pili. Pos xikita sah, a:mo nikmatia yo:n kokolis neh ox komohkó:n aha:solo:ni, i:pa nite:kakilia pero a:mo nikmatia ke:ni:wki. A:mo, ta: yeha yo:n aha:solo:ni. ¿Wa:n no: kokolakih? Kokolakih, kokolakih pos ta: a:mo takua:ti pero wa:n mihso:ta wa:n a:mo takua. Teihsá: nochi kixo:..., kixo:kihya:kmati, a:mo kineki kikua:s. Wa:n para a:mo yo:n *pasarowa**, mah niman se: kima:xakualo i:n xiwtsí:n wa:n mah ika se: kipahpa:ka wa:n mah se: kitai:lti tepitsi:n komohkó:n pili ok semi. A:mo ke:man xkelka:waka:n wa:n ximo..., kinilwi *movecinos** para kimatiskeh. Ke:mah na:no miak tasohka:matik. Neli a:mo nikelna:mikia pero ekintsi:n tne:chyo:lmela:w *que** i:n xiwtsí:n mono:tsa o:mekilit. Ke:mah. *Pues**, Ke:mah. Sayoh ampó:n o:me taman sah yo:n wa:lah, kipolowa se: taman ok, tsope:likxiwit, xa: nankipiaskeh ompakawí:n. Ke:mah, pané: no: onkak nikahkuí:n ka:mpa ika tehwa:n tinemih no: onkak, no: mochi:wa, ke:mah. Pos miak tasohka:matik na:no, ne:chilwi moto:ka:y. Ke:mah. Neh nimono:tsa niCristina Vázquez Hernández, Wa:n neh no: de Xalpantzingo. neh nimono:tsa Amelia Domínguez wa:n niwa:le:w ompa nika:n Xaltipan ahko.