Na:no, a:xka:n na:no ne: xine:chili i:n xiwtsí:n ke:ní:w mono:tsa, I:n ne: teha:n tiki:xmatih kue:tehxiwit, Ne:, tonto:naltika tine:chilihtoya *que** ne:, i:n kue:tehxiwit, kua..., ki..., kuali ika se:, komohkó:n s..., te:kui mikia:nalis kuali ika se: mopahtia yehwa i:n kue:tehxiwit wa:n iwa:n ne:n ne:n tikihtowa tsonteposihya:k wa:n yo:n yanté:h. Ke:mah, yeha yo:n kualtiya, de e:yi taman. Ke:mah. ¿Wa:n i:n, yehwa i:n kue:tehxiwit, i:pa, i:pa sayoh yehwa yo:n kokolis kipahtia oso etok, onkak okseki kokolis *que** no: kuali ika se: mopahti:s? Ne: kipahtia ne:, komohkó:n, timoihtikokowa no: kualtia i:n titai:s. Wa:n komohkó:n ne:, yo:n kualtia para moihtik. Wa:n no: kualtiya komohkó:n tikne:ki ne:, timoxiwa:toto:wi:s. Ata tein yo:n seki ne:, ki..., kipiah tema:skaltsí:n motemah. Pero teha:n komo a:mo tikpiyah wa:n tikuisnekih yeha yo:ni, mah kualka:n timoi:to:nika:n itech tit. Entó:s tikmanah i:ni wa:n teposihya:kxiwit, wa:n omekilit, tikmolo:ntiah se:, t'tekih se: *rollo**, wa:n t'ta:liah itech se: ko:mit, wa:n ke:mah tika:yo:tiah wa:n t'tikoketsah mah molo:ni, ompa ke:mah ne:, ompa tikta:liah ya ne:n kokoxkeh, t'ta:liah kowtsitsí:n ne: ite:noh n' ko:mit, ompa kita:lis a n' imetstsi:n ne: kokoxkeh, wa:n ke:mah ne:, kualtsi:n tiktake:ntiyah, mi:to:ni:s ke:meh motemaskia itech ne:n te..., n' tema:skal. ihkó:n mi:to:ni:s komohkó:n yeha n' kipolowa. *Porque** ke:masá: te:chkokowa tometswa:n, titotomoka komohkó:n yo:n se: mokiowi:ltia, wa:n ke:mah ika se: kokolispe:wa ya. Wa:n para a:mo *pasarowa** yo:ni, komo a:mo wel, komo a:mo tamati:ya n' teihsá: timota:lilia pahtsí:n, yeha yo:ni mah se: kimolo:nti wa:n mah ompa ne: moa:toto:wi ika. Yo:n no: kualtiya. ¿I:pa yehwa sah yo:n e:yi taman xiwtsí:n tne:chilwih. Ke:mah, yeha yo:n. Wa:n komohkó:n yehwa yo:n moi:to:nia, ¿ka:nachpa moi:to:niah? Ne: mo..., kuali moi:to:ni:s e:xpa, *hasta** na:wpa, *hasta** ompa sah. Komohkó:n ta:ká:n i:pa ne: kkokowa itsontekon, mopi:ki:s sayoh de nika:n ihkó:n. Wa:n komohkó:n ne:, yo:n yeh kihmachili:s n' kokoxkeh komo kineki nochi mopi:kis *hasta** ikua:ko, yo:n mah yeh kihto. Komo taxi:kowa wa:n kineki no: mah mopi:ki *hasta** nika:n ikua:ko para nochi mah mi:to:ni, yo:n a:mo tehsá:, kualtia. A:mo kualtias ikechko sah. Ne:, no: kualtia n' iwki sah, no: kualtia. *Porque** seki:n, ki..., kinchi:wilia ne:, kinko..., kinkokowa ne:n intsontekon komohkó:n, [ko]mo teltotok..., kawa:ntok, kawa:ni. Wa:n para a:mo *mejor** sayoh nika:n sah. Tikihto:wa *que** komohkó:n se: moihtikokowa ne:, no: te:na:miki i:n xiwtsí:n. Ke:mah, kuali se: tai. Komohkó:n ne: mah tikihto:ka:n nikalanemi oso niihxo:chti, ¿yehwa yo:n ne:chna:miki? Ke:mah, ke:mah. Wa:n komohkó:n ne: ti..., timihtikokowa ke:meh yo:n tsikui:ni moihtik, no: kuali kualtia i:n, no: ttai:s. I:n miak taman kipahtia. Pero ise:lti sah i:n. Iseltihtsi:n sah. Ise:lti sah, sayoh se: taman. Komohkó:n niihtitsikui:ni, ¿ka:nachi xiwit nitai *o** ka:nachi ikechtsi:n? Ne:, ne: ti..., kuali tikmanas na:wi achichii:ntsitsi:n, *cada vez** sepa tikmanas. Na:wi achichii:ntsitsi:n tikposteki wa:n tikmana. Na:wi kech. Na:..., *eso**. ¿Wa:n ka:nachi ne:, ton achi n' a:t se: kite:kilia? Ne:, *según** ke:meh ne:, komohkó:n, titai:s miaktsi:n entó:s kuali tiketsas ke:meh se:, se: *tazatsi:n** wa:n tahko. Mah molo:ni wa:n ke:mah ne:, pero mah molo:nto ya n' a:tsí:n, para tikpanta:li:s. Yo:n mah a:mo wehka:wa, mah tepitsi:n sah n' ompa yeto. Tiki:xehekowili:s ne: ton *tanto** sah mah molo:ni, ke:mah tiki:xtia ya wa:n tikte:ka ya ne: mah se:wi para titai:s. *o para** tikmakas se: *per...**, se: tokni:w ta:ká:n mokokowa[kikokowa] n' iihtik. Yehwa yo:n komohkó:n se: ihtitsikui:ni. Komo se: ihtitsikui:ni. ¿Wa:n ta:ká:n i:pa ne:chkokowa sah noihtik? Ne:, no: kitamati:lia, no: kitamati:lia no: *mismo** yeh. Wa:n komo titai:k a wa:n a:mo tamati:ya, entó:s ximota:lili a ne:n tein tikchihchi:w iwa:n ne:n rehfi:nohtsi:n. Ihkó:n ika xmopahpacho ya mopoxko. Ika x'pahpacho ya n' a:kon tokni:w ta:ká:n yeha n' kipolowa. Pos semi kuali etok na:no n' tein tine:chtapowih yehwa i:n, i:n kue:tehxiwit a:mo niki:xmatia wa:n, a:mo n'mati ox no:ya:n onkak, nik..., i..., ¿yehwa i:n xiwtsí:n, ka:nika mochi:wa, ohti, Ne:, yo:n mah, mah nikihto a:mo semi tasohti, ne: onkak ma:s ohte:noh. mi:lah? Teha:n ne:wí:n semi a:mo onkaya pero, i:n tikita i:ni, pero teha:n a:mo onkaya ne:wí:n, nikuito *hasta** tikmati ka:ni, *hasta** Ayotzinapan. I:n ompa nikuito *semilla**. Wa:n de teyowak, ekintsi:n momoya:w a, miak a n' onkak. Icha:n se: *nocomadre** ompa ne: Ayotzinapan, wa:l ahkotsi:n de Ayotzinapan, ne: ompa ne: ke:meh nik..., nikalpano:ti *nocomadre** wa:n a:mo nikpia de i:n, entó:s nikilwia, takah onkak nikilia, ne: *potrero** nipano:k, wa:n nikitak onkak. Takah onkak nikilia i:n xiwtsí:n, n' ka:n tasoh kihtowa *comadrita**, ta: nika:n teha:n kihtowa onkak. 'Kuitiki:sa kihtowa ne:paka. Nikilia kanah, nikilia komo tne:chmaka nikilia nikwi:kas. Entó:s wa:..., wa:n niwa:le:w a, ne:chwa:lwi:kak, ta: ke:meh yeha:n inixta:waw, entó:s ne: kiwiwitak se: *plantita** wa:n nikwi:kak, niahsik wa:n nikta:lih, pero n' ta yekintsi:n takuala:ntihtok a n' kahfe:ntah. Momoya:wak n' iteyo. Pos ke:mah na:no, ne: tikihtowa a:mo mone:neki, ¿wa:n no: teyowa? No: teyowa. ¿Ke:ni:wki n' iteyo? Pos ne:, ie:kapan mopilowa xoxoktik ata n' iteyotsi:n. ¿Wehwei xiwit mochi:wa oso tsitsikitsi...? Wehkapan ihko:kó:n mochi:wa. Ke:meh se: se: *metro**. Moskaltia pero ihkó:n moi:xpilowa, *cuando** teyowa ya moi:xpilowa. Ke:mah. Pos miak tasohka:matik na:no, ne: tine:chyo:lmela:w, ekintsi:n xne:chili moto:ka:y. Cristina Vázquez Hernández. De Xalpantzingo. Tasohka:matik. Neh noto:ka:y Amelia Domínguez, de Xaltipan.