A:man xte:chtapowi ke:..., ke:ní:w mono:tsa i:n xiwtsí:n. Yo:n ne: teha:n tiki:xmatih ne: ti:ltikkuitakowit, *ah, no**, ista:k. Ista:kkuitakowit yo:n. Ka:ni mochi:wa i:n wa:n ke:ni:wki ne:n Ne:, mochi:wa ompa ne: kahfe:ntah sah. I:n a:mo mone:neki. Mochi:wa kahfe:ntah wa:n i:n teha:n tikuih para ne: tataxis *o bronquitis**. I:ni mah se: ki..., mah se: kiteki, wa:n mah se: kima:xakualo ihkó:n ika rehfi:noh, wa:n mah nochi se: kke:nti ne:n komohkó:n pili. Mah kualtsi:n se: kita:lili *parejo** nochi, nochi n' *icuerpo** wa:n mah se: kitsompacho, mah se: kitake:nti wa:n komo ki..., tikpiyah iwahkal mah ompa t'pankalaki:ka:n wa:n mah kochi. Entó:s ika yo:n kika:wa. Komohkó:n yeha yo:n yo:lihsi:ka m' pili. ¿Ke:ni:wki n' ixo:chio i:n? Ista:k wa:n iteyotsi:n no: ista:k. ¿We:i kowit mochi:wa? A:mo *tanto**, a:mo semi we:i *kuomata**. ¿Wa:n i..., iteyo we:lik? Tak a:mo, ka:n ke:man nikmati mah kkua:ka:n. Teyowa, teyowa pero a:mo n'mati ox we:lik. A:mo akah nikakilia kikua. ¿Chiktehmeh? Pané: *hasta** a:mo no: kikuah oso a:it, a:mo no: n'mati. Wa:n ixo:chio ahwiya:k oso tsohya:k. Telahwiya:k, de yowal telahwiya:k i:n xo:chitsí:n. Tel senka n' kualtsi:n ahwiya:k. I:pa soh sentaman kokolis kipahtia. Pos neh niki:xmati *que** yeha yo:ni, *como que** ne:, de yo:n, *como que** ne:, yo:lihsi:kah m' pilimeh kini..., kipahtia. Wa:n no: kualtiya para nemowtil, no: kualtiya. Pero i:n mah ika se: kipa:ka m' pili. Mah se: kimolo:nti se: *rollo** wa:n mah ika ma:lti m' pili. Komo momowtihtok. Komohkó:n momowtihtok. Wa:n komohkó:n a:mo pos a:mo. A:man n' teh, ¿ka:nachi taman kuitakowit tiki:xmati? Pos neh niki:xmati i:n e:yi taman. Yeha i:n ista:k wa:n o:me taman ampó:n yetok tein *morado**. Se: *morado**, om..., wehkapan moskaltia wa:n se:, se: *morado**, no: kuitakowit pero *chaparritos**. Wa:n teyowa ya wa:n tsikitsitsi:n, tsikitsi:n *matita** wa:n kipia ya n' iteyotsi:n. Ampowí:n yetok se:, xo:chiohtok a ne:n kitekkeh ye:wa wa:n ne: *ajá**, wa:n yo:n no: kuitakowit. Pero no:, no: *moradohtik** n' ikowyotsi:n sayoh *porque** ne:, a:mo moskaltiya. I:pa iwki sah, ihko:ntsi:n sah moketsa. Wa:n yo:n a:mpowí:n se: yetok, yeh no: tepitsi:n wehkapaniya. Pero i:ni, kostik n' iteyotsi:n, wa:n ke chika:waya ya kosawiya. Wa:n i:n seki xoxoktik sah i:pa, i:n seki. Wa:n i:n ista:k n' iteyotsi:n, *por eso** nimomaka *cuenta que** ne:, nochi seh sentaman. Tein teh tikto:ka:ytia *morado** n' ixo:chio, ¿nochi iwkitik sah? Ne:, kanah weh i:n seki no:, *como que** ne: i:n no: taman. I:n momoxtik semi n' ixo:chio, pisi:ltik wa:n ne: seki ne: tepitsi:n wehwei n' ixo:chiotsi:n wa:n tepitsi:n wehwei n' iteyotsi:n. Wa:n i:n kohkostik n' iteyo wa:n telpisi:ltik. Teltsikitsitsi:n wa:n kostik n' iteyotsi:n. I:n tikihtowa kostik iteyo, yehwa n' tein tikihtowa a:mo moskaltia. *Eso**, yeha n' a:mo moskaltiya. I:n no: nikowak yo:ni, Ayotzinapan nikuito, ompa nikuito n' kue:tehxiwit. Wa:n ne:n tein tikihtowa xoxoktik ne:n i..., i..., ita:kka *o** iteyo, yehwa n' tein tikihtowa ne:, kachi we:..., kachi we:i moskaltia. Yeh *más** wehkapan. *Más** wehkapan. ¿Ka:nachi moskaltia, a:mo tikmati? Ne: moskaltia ke:meh i:n *tarrito** yetok, wehkapan moskaltia. ¿Wa:n yehwa i:n tein *morado**, no: pahti n' o:me taman? Nochi pahti n' o:me taman, nochi pahti. I:n morado kuali komohkó:n yo:n ne: se: pili oso se: we:i tokni:w mi:to:nia de yowak, yo:n kihtowah kipia nemowtil wa:n aya:mo kimachiliya pero pe:wati de kimachili:ti *porque** yo:n kochi wa:n mokochi:to:nia tikilwiyah. Para a:mo ki:sas yo:ni, a:mo kiwe:ikuis, wa:n tikmatililihkeh niman, pos yeha i:ni, i:n yetok i:n kuit..., i:n kuitakowit i:ni wa:n i:n wa:n teahwach, xikmolo:nti seko sah wa:n mah ika ma:lti ne: tokni:w. Ma:s we:i tokni:w a, ma:s pili, pero i:n tekiti ihkuí:n de o:me. Wa:n i:n tekiti ise:lti. *Porque** i:n no: se: kokolis kipahtiya wa:n i:n no: taman. Wa:n i:n tikihtowa mah ika yehwa i:n tein tikilia *morado** wa:n iwa:n teahwach kima:nelowah ika ma:ltiah, ¿ka:nachpa ne:n...? Sake:ra se: ohpa e:xpa, sake:ra se: o:me *viaje**, e:yi *viaje**. Ta: niman no: momachili:s n' tokni:w, ika ne: kika:was niman. ¿Wa:n yo:n kualka:mpa *o** tio:takte:mpan ne:n...? Wa:n ke mose:wi:s a. Wa:n ke yo:n kochiti a ne:, Pos, ma:ltia ya wa:n ke:mah mose:wia ya. *Hasta** mi:to:nis komo kina:mikis wa:n komo a:mo kina:mikis a:mo mi:to:ni:s. *Pues este** tasohkamatik na:no ne: tite:chtapowih i:n kuitakowit. Moto:ka:y wa:n moxo:la:l. *Este** ne: neh nimo..., nimono:tsa Cristina Vázquez Hernández.