A:man mah timonohno:tsaka:n ne:n tein nika:n tomat mochi:wa. *Ajá**. Pos tein nika:n tomat mochi:wa, ne: yeha ya yo:n neli *como que** ne:, kemeh yekintsi:n a:mo kanah kit..., kitachihchi:wiah ne:wí:n ka:mpa wehkatsi:n, yo:n no: mochi:wa itech ka:mpa ne: *cerca de** n' kali mah tikpiaka:n se: *corraltsi:n**, wa:n ompa mah tikta:li:ka:n yo:n *semillita**, wa:n no: moskaltia wa:n *igual** ne:, komohkó:n ta:lpan yetok, de ke:meh moskaltiya pos mota:lia ta:lpan. Pero para a:mo yo:n *pasarowa**, wa:n ke:meh wehkapan ya moskaltihtok a, mah se: kita:li kuopano:l. Entó:s ihkó:n ompa ya mowila:ntiw wa:n ompa ya m' poso:ntiw wa:n ta:ki. No: *igual**, no: kohkostik n' ixo:chiotsi:n. Wa:n ihko:ko:ntsitsi:n ata n' ima:wa:n wa:n mahmaxaltik n' ima:tsitsi:n. Wa:n ne:, a: yeh no: ihkó:n ke:meh, ke:meh ne:, mowila:na ihkó:n poso:ntiw wa:n ihkó:n ta:ktiw. Sepa okseki ta:ktiw wa:n tein chika:wak a, tein achto poso:niki entó:s yo:n chika:waya ya, oksi a. Ompa ya se: kitektiw a, no: *igual** a, ke:meh pisi:ltik. sayoh *porque** de i:n seki *más** wehwei. Wa:n achi pané: yo:n, a:mo ahalaxtik ata. Ne:, ke:mah, mahyá: ne:, *como que** ne:, no: oksé: taman. Oksé: taman. *Eso**. Mahyá: yo:n moxolochohtiw. Wa:n tein yo:n pisi:ltik yeh ahalaxtik. Ke:mah, pero yehwa n' tein yo:n, Tikiliah nika:n, nika:n tomat achi xoko:k wa:n tein i:n te:chwa:lkuiliah ne: Kuesala:n tikowatih, kiliah tsope:k. No: taman we:lik, no: taman we:lik. Pero yo:n tein ne: ahkua:kopa wi:tsa no: mochi:wa nika:wí:n. Mah se: kita:li *semillita** wa:n no: mochi:wa. Sayoh moneki mah se: *kcuidaro**. Ke:mah, pos nika:n, nika:n *este**, tehwa:n nipawí:n a:man ne:n yehwa yo:n tomat, chi:chi:ltik achi wehwei a:mo, a:mo a:kin kita:lia ok, pané: tatsa:la:n ya sah, sayoh ne:n A:mo. o:me, e:yi tokni:wa:n tein ke:meh yo:n eto:ka:h *o** chi:lto:kah wa:n ompa ne: no: kita:liah pero a:mo kachi se: kita ok. Tein okachi, okachi te:chwa:lkuiliah nika:n, ompa ne: tehwa:n a:nalpa sah se: xola:l ne: Ne: Ehekatlá:n [Ecatlán] Ecatlán, ke:mah. Nochi n' tokni:wa:n tein nemih Ecatlán pos ika yo:n tekitih, nochi kowtahtekitih ok wa:n yehwa:n te:chwa:lkuiliah yo:n tomat, chi:l, Ke:mah. ke:mah, miak taman kilit wa:n *pues este**, kwa:lkuih nochi yo:n pa:pa:lo:kilit, tomakilit, wa:wkilit. Ke:mah, yehwa:n, Ke:mah. *casi** sake:ra ohpa, e:xpa ne:n sama:nah ompa nika:n tehwa:n tak *cerca** ne:n toxola:l pos kualka:n sah, tane:sna:wak ehkoh ya, tanamakakih. Ke:mah, ta: kualka:n wi:tseh. Ke:mah, ke:mah ne:n nepantahpa ma:tamih wa:n sepa temowah nono. Yowih a. Ke:mah. Ke:mah, ompa ne: *Hasta** yo:n ayohwachxo:chit no: kinamakah. Ke:mah, ke:mah. No: kinamakah. Ke:mah *porque** yo:n nochi, pos iwa:n kita:liah ya seko sah. Iwa:n ya. Se: sepa nikita ampo:wí:n *este**, te:chtekiwihtinemih wa:n ke:meh no: tik..., piah no: n' ika tikpataskeh pos tik..., mopatiliah. Ke:mah. Ke:mah sayoh ne:n, yehwa ne:n ayohwachxo:chit, ne:, achi pati:yoh kinekih. Ke:mah, *porque** nankimatiskeh ke:yeh *porque** nika:wí:n ka:n tei. Ke:mah wa:n *hasta** yehwa ya n..., yehwa i:n tomatsí:n neli no: kinamakakih, yo:n kinamakah ika tamachi:w, *cuarto** ne:si pero no: achi, achi pati:yoh. Tepitsi:n panki:stok n' ipati:w Ke:mah, tak *este**, tepitsi:n. ke:meh yehwa:n sah n' kipiah pos *este** se: kinkowilia ma:ski..., tein tikuah. Ke:mah *porque** ne:, [ko]mo *que** nika:wí:n a:mo tikta:liah ok, yeh ika a:mo tei. Ke:mah pos ne: ke:man tak *este** ne:n, tein wehka:w nemikoh ne:n tokni:wa:n pos okachi tekitiah kowtah. Ke:mah, *parejo** tekitiah kowtah, wa:n yeh ika teltaonkaya ok, *porque neh nimoskaltih, wa:n *que** neh no: nikitaya nowe:ita:tko neh nimoskaltih pos ne:, nikitaya semi ne: konkaltia:yah. Semi konkaltia:yah yeh tomatsí:n, yeh chi:ltsí:n, yeh ne: etsí:n, a:joltsí:n, nochi kitachihchi:wia:yah. Wa:n ahsi yo:n sábado kikuitih, pero ne: yeha:n witse:h nika:n tia:nkes a:mo kihtowah chika ne: takowakih, sano wi:tseh tanamakakih. Wa:n ompa ya wi:tsa ke:meh yo:n pa:pa:lo:kilit, ke:meh yo:n wa:wkilit, ke:meh yo:n tomakilit, nochi ompa ya tawa:lkuih, wa:n *ay dios** n' tehwa:n a:man a:it ke:yeh, tak yeh ika titeltahyo:wiah, *porque** ne: nochi tikowah. A:mo kanah ok titachipa:wah, yeh ika. Ke:mah, pos nika:n tehwa:n, nika:n neh noxola:l no: iwki. Neli tikihto:s nochi ne: nochi Kuesala:n ttakowakih wa:n ompa neli ne: a:na:lpa ne:n tokni:wa:n, ne:n tein nemih Ecatlán, yehwa:n tanamakih, yehwa:n, Ke:mah, tanamakakih. kualka:n *este** kwa:lma:mah ne:n ininwahkal pexo:ntok n' kilit wa:n tio:taki kite:ntsakte:wah *es...**, tahkoilpitok n' kima:mah. Ke:mah. Pos ke:mah, ta: ma:tamikih. Ke:mah ma:tamikih ya, ekintsi:n tanamakakih m' *pobres** ta: ne:, sani:pa tekitih ok. Ke:mah, *pues** pané: nochi a n' timonohno:tskeh i:n nika:n tomat. Ke:mah, ni..., pané: nochi a. Ke:mah, a:mo n'mati *este** yo:n ox no:, o:x no: kualtia nehe:n chi:lposo:n *o** ke:meh yo:n chi:lmo:l ox no: kuali kita:liliah. Pos ne: ke:man katka ke:meh yo:n mo:l kichihchi:wayah neh nikitaya yo:n tomatsí:n a:mo kikuiyah. Kikuiyah yeha ya i:n tikihtohtokeh mi:ltomat. I:pa *como que** yeha yo:n tapalo:l kichi:watih, *como que** teha:n tikilwiah tima:se:walmeh, mo:ltsí:n tikchi:watih, pero yeha ya mi:ltomat, *porque** yeh yo:n kit *[co]mo que** ne: ka:n no: nikmati ox ne:li oso ox i:pa iwki sah tikakiyah, *[co]mo que** para tetsa:waya n' tapalo:l, *porque** mi:ltomat kit ne: achi xoko:k. Wa:n i:n pisi:ltik kit *más** we:lik. Yeha yo:n neh a:mo nimomaka *cuenta** ox neli tak, tak neli ta: i:pa te:chilia:yah. Ke:mah wa:n yehwa ne:n tein nika:n tomat, żno: kuali se: kikui chi:lposo:n? Para chi:lposo:n ke:mah, pero para mah tikihto:skeh *molito** t'chi:watih pané: a:mo. A:mo nikmati seki pero neh nimoskaltih a:mo ke:man nikitak kikuiyah para *molito**. Wa:n ch..., para teihsá: chi:lposo:ntsí:n ke:mah. Ma:ski semi a:mo tetsa:waya pero ihkó:n ya. Yo:n tomat a:mo t..., a:mo tatetsa:waltia pos. A:mo. A:mo, *porque** ne: neh a:mo nikmati ke:yeh, tak porin semi kana:wak n' ie:wayotsi:n. Ma:ski miaktsi:n ya xkue:choli pero a:mo tatsa:waya. Soh[sayoh] xa: xoko:ya tepitsi:n. *Eso** yeha *mero**. Mah tikihto:ka:n yo:n komohkó:n teihsá: telkoko:k ki:sak xa: kikui:lia. Ke:mah. *Bueno** pos pané: nochi a i:n tomat timonohnotskeh, neh noto:ka:y Eleuterio Gorostiza. Ne:, noxola:l San Miguel. Neh nimono:tsa niCristina Vázquez Hernández, de Xalpantzingo.