*Bueno** pos a:man na:no mah timonohno:tsaka:n ika yo:n tomat achi pisi:ltik, ne:, ke:ní:w n' teh tiki:xmati ne: mono:tsa. Pos neh niki:xmati si:taltomat. Wa:n yehwa yo:n ne:n teha:n ihkó:n tikto:ka:ytiah n' ompaka ne:wí: teha:n, ka:mpa teha:n tinemih. Pero... Pero tehwa:n nika:n, neh noxola:l San Miguel Tzinacapan, ompaka ne: tehwa:n tiki:xmatih yo:n tao:l, *este** tao:ltomat kiliah. A:mo n'mati ke:yeh yo:n iwki kiliah, tak xa: porin achi pisi:ltsitsí:n ata n' ta:ki. Eski. Pisi:ltik. Pisi:ltik wa:n mo:..., yo:n, yo:n tomat mochi:wa mas:[ki] kaltsi:ntan oso ne: *este**, ka:mpa mi:lah no: kuali se: ki..., se: kito:ka. Wa:n yo:n, yo:n tomat ata kualtsi:n mowi:wila:na wa:n No: mochi:wa. wehkapan, wehkapan *este**, tehko, komo onkak owasin pos ompa tehko wa:n komohkó:n itech, itech tein eski kowit, pané: yo:n, Ke:mah. Mowila:na, mowila:na. ompa mowila:na, mowila:na. Wa:n ihwa:k xo:chiwati pero neli ne:n *pues este**, kualtsi:n xo:chiowa, kohkostik ata n' ixo:chio. E:mah, kohkostik n' ixo:chiotsi:n, kohkostik. wa:n yo:n neh nikilia yehwa ne:n yo:n tomat a:mo seh se: mochi:wa, ta: ata mopihpilowa pané:, Mooholo:chowa. Ke:meh eskia ne: ke:n tikihto:skeh, ox a:mo *racimo**, ta: *racimo** tak koyo:kopa ya. Ne:, ka:mpa, ka:mpa mote:mpilowa n' ixo:chiotsi:n, itech *mismo** ikowyotsi:n ata miak mopilowa. Yeha yo:n, kualtsi:n, kualtsi:n mochi:wa, kualtsi:n ta:ki. Ke:mah wa:n ihwa:k, pos yo:n pané: wehka:wa n' ta:ktok *porque** ke:meh yo:n a:mo sepa sah xo:chiowa, ta: yo:n iwki ke:meh moskaltihtiw ata iwki mowila:ntiw wa:n iwki ompa ne: ta:ktiw. Ke:meh moskaltia ihkó:n xo:chiohtiw. Wa:n ihkó:n ne:, *hasta** ka:mpa tamiti a ne:n ineiskalti:lis, ompa no: tami a n' ixo:chiotsi:n. Wa:n kualtsi:n ta:ki miak, *como que** ke:meh eskia ne: *por, por racimitos**. Ke:mah, pero yo:n, yo:n tomat ata no: kualtsi:n ne:n ta:ki wa:n miak tikwelitah porin ne:n seki pos *este** ke:meh iwki mowila:ntiw xo:chiohtiw, ata seki xo:chiohtok ok, seki xohxoxowik sehselik ok wa:n seki iwki oksitiw. Wa:n seki oksitiw a, ihkó:n. Yehwa ika yo:n, pos yo:n wehka:wa se: kitektok. Ke:mah, a:mo ihsiwka tami. Ke:mah. A:man, kuali tite:chtapowi:s namehwa:n ompa ne: ke:ní:w nankitatekiwtiah. Pos teha:n neli ke:meh nikihtowa, tik..., tikuih totapalo:l, ti..., ika t..., chi:ltekpintsi:n ika tikmo:..., ika tikchihchi:wah para totapalo:l, wa:n no: wel ika se: kichi:wa chi:lposo:n *o** se: tatomawia ika. Wa:n no: wel se:, se: kikua iwki *como que de** tikmo:ltah wa:n ihkó:n tikpalo:ti a. Ke:mah. Pero ne:, pos neli tiseki:meh tikchi:wah tikmanah, para a:mo, kihtowah seki:n ne:, para a:mo xoko:k ki:sa. Wa:n tiseki:meh tikchi:wah tiktewa:tsah pero semi moka:wa itech koma:ltsí:n porin xama:ni. Wa:n tiseki:meh tikchi:wah ne:, tikchipa:wah sayoh wa:n tikpa:kah wa:n ihkó:n tikchihchi:wah tapalo:l xoxowik. Ihkó:n tikch..., tikmo:ltah. Wa:n nih..., ihkó:n ya *como que** tikmahse:wah a, a:mo tik..., a:mo tiktsoyo:niah. A:mo tikchihchi:wah ika *mantecatsi:n**, sano iwki sah. Ke:mah, pos nika:n neh noxola:l nikita ne:n tokni:wa:n pané: kikuah yehwa yo:n *este**, tein a:mo kito:kah pos kikowah wa:n tein kito:kah kaltsi:ntan pos yehwa yo:n Mochi:wa. Mochi:wa, ki..., oksi wa:n kina:ltekih wa:n ki..., ompaka ne: tehwa:n nochi tikuah nochi chi:ltamo:ltal, pero a:mo ke:man nikita ox kichi:wah ne:n, chi:lposo:n, ta: sayoh ki..., kitekih wa:n kikoma:lte:mah wa:n neli yo:n tikihtowa pihpitsi:ni achi n' koma:lko, pero iwki, iwki kikuih wa:n ki..., pos kualtsi:n ne:, kixkah wa:n ompa no: yowi a ne:n chi:l, tein kinekiskeh, seki kikuih yo:n chi:ltekpinxoxowik oso oksik, *Eso**. wa:n seki kikuih yo:n chi:lxoxowik, Ke:mah komohkó:n... Te..., tein takowal wa:n pos kanah ika ne:wí:n kito:kah ok. Tein takowal. No: kipiyah. Ke:mah, kanah ika kito:kah ok wa:n pos chi:ltekpin kanah ika no: kipiah n' kaltsi:ntan. Ke:mah. Ke:mah, ki..., kito:kah ompa ne: ika se: taktso:n wa:n ompa ne: pos *este**, ki..., kitekih n' chi:ltekxoxowik oso oksik wa:n yehwa yo:n kixkah wa:n Yeha ya, yeha ya n' tapalo:l. Ke:mah, kise:nmo:ltah, wa:n sepa kise:nmo:ltah, kaha:wiah wa:n yetok a n' tapalo:l. Ihkó:n. Ke:mah, wa:n *pues, este**, nochi yo:n, a:man pos nochi monamaka, Ke:mah. ke:mah, a:man nochi monamaka, yehwa ne: yo:n tomat pisiltik pos *este** tikitah i:n Kuesala:n seki tokni:wa:n kwa:lkuih. Kiwa:lkuih ok. Kiwa:lkuih. No: tik..., tikowah komo a:mo teh tikpiyah, pero komohkó:n ne:, onkak no: n' kaltsi:ntan pos a:mo no: tikowah ok. Kanah, ompa ya se: mopale:wihtiw. Ke:mah, ompa ya se: kikui. Ke:mah wa:n pos nika:n Kuesala:n tikitah *este** ki..., ki..., kinamakah a:mo ika *kilo**, ta: ata ika tamachi:w. Ika tamachi:w. Ika tamachi:w, se: xi:kal. Se: xi:kal, se: *tazatsi:n**. *Ajá**, yehwa yo:n kipexo:ntiah wa:n kinamakah ata a:mo, amo tama:ye:ktil ta: iwki yo:n ke:meh ta:ki. Iwa:n i..., iwa:n ikowyotsi:n. Iwa:n ikowyo ke:meh ta:ki. *Bueno** pos neh noto:ka:y Eleuterio Gorostiza, niwa:le:wa nika:n San Miguel. Neh, neh, ne: niwa:le:wa ne: Xalpantzingo. Nimono:tsa Cristina Vázquez Hernández.