*Este** tehwa:n yo:n kantsili:n onkak, neh niki:xmati witstololoh. Ne:n nota:to, nota:to ka:mpa yeh tekitia ne: ke:mania:n, kito:kaya a:jo:lí. Wa:n kowte:noh, ka:mpa a:jo:lí se: kito:ka, se: tahchinowa, E:mah. *Después** ne: ka:mpa yo:n pe:wa ya n' taxiwyowa ya ompa ya seliya. Ompa selia ya wa:n ompa mowila:na ya tepitsi:n, a:mo wehkapan, sano *apenas** mowila:ntok, ki..., kitekiya yeh wa:n ne:chwi:kilia:ya ne: kalihtik. Kihto:s nikwa:lkui:k i:n witstololoh kihto:s, tikua:skeh emo:l. Pero ihwa:k tikihtowa:yah emo:l a:mo tapalo:l, e:mo:l. E:mo:l. A:mo, a:mo. Ke:mah. E:mo:l. Meh, kihtowa x'chihchi:wa kihto:s. Nikilia, *bueno**. Wa:n ika tomat, pero n' tomat yo:n tein ye:ktomat. Ke:mah, ke:mah. Pos ne: wehka:w, A:mo de ke:meh a:xka:n onkak. wehka:w onkaya nochi yehwa yo:n tein tikiliah nika:ntomat. *Eso**. Nika:ntomat yo:n ihko:kó:n mochi:wa wehwei. Yehwa n' ihkua:k nankikuiah namehwa:n. *Hasta** kaltsi:ntan sah ke:meh i:n Ke:mah ne: ke:..., ke:mah ne: nankipi:xowah n' tahsol, ompa mochi:wa miak. Ompa ixwa, ompa ixwa. Mochi:wa miak wa:n nakkua:snekih ompa sah nankima:tekitih wan nakkue:chowah ihkó:n wa:n T'chi:wah ya n' emo:l. nankichihchi:wah ya. E:mah. Ke:mah, ne: kiwa:lkui yo:n, neh nikchi:wa nikteh..., ihkó:n nikpisi:lowa ya *cachitos** wa:n ne: nik..., kualtsi:n nikpa:ka, wa:n nikmolo:ntia, wa:n ke:mah nikta:lilia ya tomatsí:n wa:n chi:ltsí:n, wa:n ke:mah kualtsi:n molo:ni, wa:n ta:ká:n kiahsik seki nanakat, *a veces** kwa:lkui nanakatsí:n, yo:n chikinte. żNanki:xmatih? Yo:n chikinte. Ke:mah. Ye:kwe:lik. Kualtsi:n nikpa:ka no: nanakatsí:n wa:n iwa:n nikmolo:ntia. Ke:mah nikpanta:liliya epaso:t oso se: *hoja de** mimie:ntah. De yo:n ko..., nochi kualtiya. Komo a:mo epaso:tsí:n, mimie:ntah. *Pimienta** de ixiwyo. Yehwa yo:n tikuih iahwiya:kka. De ixiwyo de m' *pimienta** se: kikui. Ke:mah ne:, yeha ya yo:ni ne:n teha:n totapalo:l. Yehwa, yehwa pos ta: neje:n, ke:meh se: kihtowa, tikowaskeh nakat wa:n komo tikahsikeh yo:n kuo..., kuomekat, entó:s yehwa ya se: kikua. Yehwa ya ke:meh yeh te..., yeh se: kitekiti *rancho**, entó:s ne:, ompa ya kiwa:lkui. Ompa ya kiwa:lkui ne: kowtah ka:mpa kiahsi. Ompa ya, ompa ya, ompa ya. Ompa ya yo:n onkak. Ke:meh kit..., semi kita:lia:ya n' a:joltsí:n entó:s ka:mpa tahchino:lah motelchi:wa yeha yo:n witstololoh. Motelchi:wa. Pos tehwa:n nika:wí:n komo tiowih kowtah ok, ke:meh i:n tiowih kuowtah ne:wí:n tikuahkowitih oso san tein a:mo tinemitih ne: kuowtahpa, entó:s tikahsih yehwa yo:n kantsili:n. Ke:mah, ne:si ok. Tikahsih ok wa:n tikahsih pos tiktekih. Ika o:me *o** e:yi ikechtayo tikwa:lkuitokeh pos Ke:mah. Te:chahsi a para se: tapalo:l tikmahse:wah. Ke:mah. Ika yo:n titakuah ya wa:n ompa timopano:ltiah ya. Yeh ika tipanowah ya, e:mah, ihkó:n. Se: takualis ya nejó:n Ihkó:n tipanowah a. Se:, se: takualis a. kantsili:n se: kikua. Wa:n yehwa namehwa:n nanki:xmattokeh witstololoh, Neli *pero**. Ne: teha:n tiki:xmatih witstololoh. Witstololoh, e:mah, yehwa yo:n namehwa:n nanki:xmatih. *Cada, cada** xola:lmeh, Ihkó:n. ki..., ta:taman se: ki:xmati nochi n' *cosas** teihsá:. Ke:mah. Ta:taman se: kito:ka:ytia. Ta:taman se: kito:ka:ytia. Ta:ta:man. Ta:..., ta:taman se: kito:ka:ytia n' teihsá:. *Siempre cada** xola:lmeh, Ta:taman ttahtowah. Ta:taman. Ke:mah. Yeha yo:n teha:n ika ne: E:mah. Tikahsiyah *porque** ne:, ne: ka:mpa kito:kaya n' a:joltsí:n wa:n ompa mochi:waya. Ke:mah, ihko:ni. Ompa mochi:wa, ompa mochi:wa. *Más** ka:mpa yo:n tetah. Ke:meh yekintsi:n, ihkó:n kanah ika wa:n kanah ika tehtetsa:la:n, Ata ompa mo..., se: kahsi n' itaktsoyo ya, ompa yo:n mochi:wa ya n..., se:, selia wa:n ompa se: kiteki a nejó:n witstololoh. We:lik kualtsi:n, we:lik kualtsi:n neli. E:mah. Ke:mah. Mochi:wa. Se: ki..., se: kiteki a ne: wa:n *que** yo:n xiwyowa ya we:lik n' ixiwyotsi:n. Yehwa yo:ni n' teha: ika timotekipano:koh se: o:me e:yi to:nal. Wa:n yehwa se:, se: kikua. Ke:mah yo:n ne..., wa:n *hasta** pos se: ipi:piltsitsi:n tein kiwelitah kikua:skeh, pos kikuah ok *todavía**, kiwelitah kkua:skeh. Ke:mah. Ihkó:n, ihkó:n se: kinimachtia wa:n mah kkua:ka:n tein Ke:mah. Kiwelitah tein tikine:xtiliah tikimachtiah. Pos nochi ihkó:n tikihtowah *que** telchipa:wak n' tein kowtah onkak. Kihtowa neli *más, más** kuali. Telchipa:wak. Yehwa yo:ni *más** kuali *porque**... *Porque** a:mo *abonohyoh** teihsá: ika ke:meh i:n koyo:tapala:n sano[ke] ne: A:mo, a:mo. Nochi *kowtahabono** yo:n kowtah mochi:wa. nochi de *kowtahabono**. Tapala:ni wa:n ke:mah ompa moskaltia yo:n. Ompa ya. *Bueno** yo:n *más** chipa:wak n' kihtowah, nochi se: kikua tein yeski *porque** a:mo kipia neje:n tapala:n de, de okseki *cosas**. Ihkó:n. Pero de yo:n..., e:mah *porque** kipia yo:n nochi tapala:n pero de kuowtah. Ke:mah de kuowtah, de kuowtah. De kuowtah tein tahsol paxi:i:ni wa:n pala:ni, wa:n pala:ni yehwa yo:n ika moskaltia. Ompa ya pala:ni wa:n yeh kikui a n..., ika moskaltia ya. Ika moskaltia yo:n kuomekat. E:mah, ika moskaltia ya. Ke:mah, pero semi we:lik. E:mah, yo:n we:lik semi. Ihkó:n, we:lik, we:lik, we:lik. Nochi tein ne: kowtah teihsá: kiltsí:n pos nochi we:lik. Nochi, nochi we:lik, e:mah, nochi we:lik. Tein tiki:xmatih ke:meh yo:n, a:mo n'mati nika:wí:n kowtah ox onkas, ne:wí:n a:na:lkopa kowtah ka:mpa ika tinemih onkak *hasta** yo:n kiliah kowtomakilit. Pero a:mo tein nika:n onkak tomakilit, okseki. Wehwei kowtsitsí:n ata moketsa. Okseki. E:mah, okseki. żOnkak ok ne:wi:ni? No: to..., ne:wí:n *monte** onkaya ok, onkaya ok. A:mo n'mati wela:man. A:, onkaya ok, onkaya ok. Nika:wí:n tehwa:n a:mo tei ok, a:mo tei ok, tami poliw a. A:mo tei ok. Ke:mah. E:mah, tami poliw a. Ke:mah yo:n tomakiltsí:n no: semi we:lik. Wehka:w a no: nikitaka, de yo:n tomakilit wehka:w a nikitaka. Ne: ka:mpa titekitiah ne: kowtah wa:n ne:chiliah okseki:n *como que** ta:tahtsitsí:n ya *que** i:n tomakilit de kuowtah kihtowah, pero i:n no: we:lik. Ke:mah. T'tekis, xteki kihtowa, tikua:s. *Bueno**. Niktekia neh wa:n n'wa:lkui. Neli we:lik no:, pero de kuowtah mochi:wa. We:lik no:, we:lik. Ke:mah, a:mo onkak nika:n. E:mah. A:mo, a:mo onkak wa:n a:mo onkak, ekintsi:n tamik ya. Tamik a. Eski ihkó:n wa:n taman [ke:]meh i:n *como que** tachipa:wah a. Ta:mik tak, ta... A:it ke:yeh, tak poliwik n' iteyo *o** a:mo se: kimati ke:ní:w, pero a:mo teh mochi:wa ok. Kita:liliah de yo:n pahti para ika kipolowah xiwit. Ke:mah. Yehwa ya yo:ni nochi kipolowa. Tatamia, nochi kitamia tein eski. Yeha n' tatamia. Yehwa yo:n. E:mah, kitamia *porque** mah se: tame:wa ika se: ima:y *o** ika *machete** se: tate:xi:ntiw, pos mochi:wa tein, tein se: kinekis mochi:wa. Ke:mah. Ke:mah yehwa yo:n mochi:wa.Mochi:wa. E:mah. A:man nochi kita:liah yehwa yo:n pahti a ika kipolowah n' xiwit. Pos kihtowah telihsiwka n' ika kipolowah. Pero nochi tami n' *cosas** tein ne: tikmahse:waskiyah. Nochi tami. Tein tikua:skiah pos a:mo tei ok. A:mo tei ok, a:mo tei ok. E:mah, ke:mah. [Ke]meh yo:n iswatet ampo:wí:n onkak, ta: yo:n no: we:lik. Yo:n tamaliswat iteyo. Yo:n no: semi we:lik. No: we:lik. E:mah, i:n oksé: xiwit ya tipano:keh, yo:n a:mo, a:mo tei katka. *Porque cuando** yo:n tasese:yak poliwik. Ke:mah. E:mah, poliwik. Yo:n a:mo tei katka. Tam..., tamik wa:n *que** semi wi:tsa, wi:tsa se: *dańo** no:. Yehwa, yo:n poliw. *Hasta** a:man ok i:n tia:tih i:n neje:n okseki x..., to:nalmeh, ihwa:k a:chá: onkas *porque** a:man ye:k..., ye:konkak ya. Pero, pané:, pané: semi tepitsi:n, a:mo no: miak. A:mo, a:mo pero onkak, onkak. A:mo, onkak, e:mah, onkak. A:kah, tepitsi:n onkak, tepitsi:n. Ke:mah. Yo:n komo se: kikowa no: telpatioh. Tak eski. No: telpatioh n' komo se: kikowa. Ke:mah. Yo:n telpatioh. *Porque** semi tasohti, ta: yo:n *[co]mo que** ne: no: *mocuidarohtani**, komohkó:n a:mo se: kichipa:wa a:mo no: mochi:wa. A:mo mochi:wa, ka:n mochi:wa. Ta: yo:n moneki mah se: kichipa:wa nochi. Ihkó:n para ne:..., ke:mah. [Mah] se: kitate:xi:mi. Yehwa yo:ni wa:n mochi:wa n' iteyo. Mochi:wa n' iteyotsi:n. Wa:n no: ixiwyotsi:n kualtia para ne: Mochi:wa n' iteyo wa:n semi we:lik. ika se: kipi:ki ne:n tixtsí:n para n' tamaltsí:n. Ke:mah, ke:mah, yo:n kualtia semi. *Siempre, lo más** yehwa se: kikui. Ke:mah. E:mah, yehwa. Tikihtowah *como que** pané: ahwiya:k xiwtsí:n. Ahwiya:k. Pos tein tikwelitah *que** tikuiskeh yehwa yo:n pos neli se: kwelita *que** ahwiya:k xiwit, pero miak a:mo kwelita. A:xka:n i:n pi:pilmeh *como que** neh nikilia a:mo kwelitah ok. A:mo ok. A:mo, a:mo kwelitah ok. E:mah, niman kihtowah *que** ka:n, ka:n kkua:skeh komo yehwa n' ika se: ki..., kipihpi:kkeh yo:n. Ke:mah, ke:mah, iwki neli pero Ka:n *igual** ok kit we:lik. A:mo, ta: tein se: kwe:lilia se: kimahse:wa. Ke:mah. Se: takua kuali ika nejó:n xiwtsí:n ta..., *porque** kahwilia, kiahwiya:lia n' tixti. Ke:mah. Kahwiya:lia. Ke:mah, kahwiya:lia. E:mah, ihkó:n, e:mah. Niwa:le:wa San Miguel Tzinacapan, niMiguel Gorostiza Gabrioto. Neh niwa:le:wa Xalpantzingo. Cristina Vázquez Hernández.