¿Ka:nachi taman xokoyo:lin tiki:xmattok? Neh niki:xmattok yo:n tein se: kikua, yo:n ne: Xocoyolokopa kwa:lkuih. E:mah, yo:n ihko:kó:n we:weyak. Yehwa. Wa:n n' oksé: niki:xmattok n' teko:seh, ne: k..., kahfe:ntahkopa mochi:wa. Ihko:ntsitsi:n ata mochi:wa n' ixokoyo:lyo. No: se: kikua. E:mah yo:n nochi se: kikua yo:n wa:n pe:sohxokoyo:lin. [...], pe:sohxokoyo:lin. E:mah, wa:n yo:n ata kie:kpia miak mahyá: itohmiyotsitsi:n. Pero yo:n tel pa:tini, yo:n kiliah pa:tixokoyo:lin. E:mah. Wa:n se: kikua no:, se: kkuiti ompa nochi ne: kowtah, yeh a:mo se: kikowati. Wa:n teko:seh a:mo no: se: kkowati, ne: kahfe:ntahpa mochi:wa. Se: kkowa sayoh yo:n xokoyo:lin tein wi:tsa de, ne:pa Xocoyolo, yo:n i:ksá: se: kkowa, E:mah. Wa:n ya de n' okseki xo:xokoyo:lin pero yo:n nochi yo:n xiwit sah, a:mo se: kikua. Ke:meh ekin tikihtohkeh ne:pa yo:n ta:lpan mochi:wa yo:n a:mo se: kikua. No: se: kikua komo se: kineki pero pos a:mo, a:mo se: kikua *parejo**, yo:n komo t'neki se: ixiwyo ihko:ntsi:n tikteki wa:n tikua wa:n *ya**. Se: sah a:mo moneki miak, e:mah pero a:mo teh ke:ní:w a:mo teh kipia tei. Xokoyo:lin xoko:k sah. E:mah, yehwa yo:n nochi niki:xmattok. E:mah, wa:n tein yo:n seki kuowke:span mochi:wa wa:n seki mochi:wa no: teke:span, *mismo** yehwa. *Mismo** xokoyo:lin tein tikihtowa te:mpala:mpah. E:mah. Yehwa yo:ni. E:mah. ¿Xokoyo:lin tein kinamakah we:weyak mochi:wa, ke:ni:wki n' ixiwyo, ixo:chio? Ixo:chio a:mo ke:man nikitilia, pero n' i..., n' i..., n' i..., xokoyo:lin ihko:kó:n mochi:wa, ihkó:n we:weyak. ¿Ta:to:k *o**...? Tak kito:kah ompa ne: ka:mpa kwa:lkuite:wah. E:mah, *porque** se: *vez** tiko:nitakah i:n, nika:n i:n Vista Hermosa, se: *rueda** ihkó:n tehtetsa:la:n pero ye:k onkak miak. Ihko:kó:n xokoyo:lin, ihko:kó:n wehwei. E:mah. Yehwa yo:ni. ¿Wa:n teko:seh ke:ni:wki n' ixo:chio wa:n ikowyo? ¿N' ikowyo? Ista:k wa:n ixo:chio no: kua:chihchi:chi:ltik. E:mah. Yehwa yo:ni, teko:seh ixo:chio. ¿Ke:ní:w se: ki:xmati xokoyo:lin wa:n teko:seh? Pos n' teko:seh yeh no: taman. Yeh yo:n ka:mpa ke:meh ne: tami n' ima:xiwyo, wa:n ye:katami a ompa yo:n xokoyo:lin, kipia seki pané:, seki pané:, pané: tsa:waltsitsí:n mopihpilowilia wa:n se: kima:pa:ta, mahyá: kipia *pintura de co..., color** ihkó:n, *de color** chi:chi:ltik, e:mah. Yeh ika se: ki:xmati yo:n teko:sehxokoyo:lin. Wa:n yo:n okseki a:mo, yeh a:mo, soh kima:pohpostekitih wa:n kkechkoto:tiowih wa:n a:mo kipia tei. E:mah. ¿Wa:n pe:sohxokoyo:lin, ke:ni:wki n' ixo:chio? ¿Pe:sohxokoyo:lin? No: *igual** i:n, ke:meh teko:seh ixo:chio. *Igual**, a:mo kipata. E:mah, *igual** sah. E:mah. ¿We:weyak *o** tohtoma:wak? ¿Ne:n ixo:chio? N' ikowyo. ¿N' ikowyo, tein se: kikua? Ke:mah, ke:meh yo:n okseki xokoyo:lin. E:mah, yeh no: ihko:kó:n we:weyakia. Ihko:kó:n. Wa:n seki mochi:wa no: tsikilitsitsi:n, ihko:ntsitsí:n. ¿Ke:ní:w se: ki:xmati ne:n pesoh..., pe:sohxokoyo:lin wa:n teko:seh? *Porque** n' teko:seh yeh a:mo, a:mo pantohtomiyoh, wa:n i:n pe:sohxokoyo:lin ye:kpantohtohmiyoh xokoyo:lin. E:mah, pantohtohmiyoh. ¿Inixiwyo nochi iwkitik sah? Nochi iwkitik sah. Wa:n yehwa, ka:n kipia, ka:n kipia oksé: taman *más**. E:mah. ¿Wa:n i:n xokoyo:lin tein kowke:span mochi:wa? Yeh neje:n a:mo no:, a:mo teh kipia tei. Yeh i:pa ihko:ntsitsi:n n' ima:..., ima:kuowyo ka:mpa e:wa wa:n ompa moxiwyo:tia ya niman. E:mah, moxiwyo:tihtiw niman wa:n iwki a:mo teh kipia tei. E:mah. ¿Yo:n toni se: kikui? Sayoh para te:mpala:n sah, se: kimana wa:n se: kit..., se: t..., se: moka:kampa:ka ika. E:mah, yehwa sah yo:ni. Wa:n i:n okseki tein ka:n se: kikua, ne:n kiowteyo:xokoyo:lin ¿ke:ni:wki? Yeh neje:n no: tamati ke:meh yo:n okseki xokoyo:lin, No: iwki n' i..., ikowyo wa:n ixiwyo no: ma:pa:pata:wak ihko:kó:n. Pero pos yo:n a:mo se: kikua. E:mah, a:mo se: kikua. Yo:n kiliah kiowteyo:xokoyo:lin, pero a:mo se: kikua. E:mah. ¿Ke:ni:wki n' ixo:chio? ¿Ixo:chio? Yo:n ihista:k. E:mah, yo:n ihista:k n' ixo:chio. ¿A:mo se: kikui pahti? Yo:n a:mo teh kipia tei. Wa:n i:n okseki xokoyo:lin tein kiliah *esquinado**, ¿ka:ni onkak? Ampo:wí:n se: kahsi, ne: ohte:noh *o** ixta:wat. Pero yo:n kualtia n' ixiwyo para chi:lposo:n kikuih para kikue:chowah, no: xoko:k. Pero i:pa yehwa sah n' ixiwyo sah, ihkuilintsitsi:n ixiwyotsitsi:n. Yehwa sah yo:ni. E:mah. ¿Sayoh chi:lposo:n? Yehwa sah se: kikua. Kipante:miliah ne:n ixiwyo. Sayoh kkuitih n' ixiwyo wa:n *o** tein sehselik, yo:n ikechtayo se: kkohkoto:na pa:ti wa:n yehwa n' taxoko:lia. E:mah. ¿Wa:n yo:n tein mi:lah mochi:wa, yo:n kamohyowa? ¿A:, yo:n tsikitsitsi:n? Yo:n a:mo, a:mo yo:n se: kkuiti. A:, yo:n a:mo, yo:n komo onkak mah onka, yo:n a:mo se: kikui yo:n. ¿Yo:n no: kikuah? Pos *cuando** se: kineki, ompa ne: mi:lah se: kineki se: takua:s pos se: kiteki wa:n se: kikua. Yehwa sah yo:n pero a:mo se: kwa:lkui ika ihkó:n miak niman, a:mo. Ompa sah se: kikua o:me, e:yi wa:n yehwa ya. ¿Ke:ni:wki yeh n' ixiwyo wa:n ixo:chio? N' ixo:chio neje:n tsikitsitsi:n no: wa:n ihista:k. Ihkuilintsitsi:n sah n' ixo:chio mochi:wa no:, chikitsitsi:n. ¿Ixiwyo? Ixiwyo ma:ehe:yi ata mota:lia. Pero no: tsikitsitsi:n, ihko:ntsitsí:n sah mochi:wa. E:mah. ¿Ikamohyo tsope:k? Ke:mah, tein mokamohyo:tia wa:n tein a:mo no:, pos a:mo no: teh kipia n' ikamohyo. Ikamohyo ihkuilintsitsí:n, ihista:k. Komo se: kichkua wa:n se: ki..., kichipa:wa pos iwki se: mokanakia se: kikua. A:mo, a:mo teh ke:ní:w, nio:n tei, yo:n se: kikua sah iwki. E:mah. ¿Moto:ka:y wa:n moxola:l? Miguel Gorostiza Gabrioto, San Miguel Tzinacapan.