A:man xte:chnohno:tsa de kantsili:n, ke:ni:wki, ka:ni mochi:wa wa:n toni se: kikui. Kantsili:n yo:n mochi:wa kuowtah, yeh mochi:wa kuowtah wa:n no: witsyoh, tein ka:mpa e:wa de n' ichika:wakkuomekayo no: witsyoh. E:mah, ihko:kó:n ikuomekayo mochi:wa, wa:n yeh panki:sa no: wehkapan. Wa:n tein selik, ompa ya ki:s..., se: kita de ka:mpa a:mo telwehkapan se: kitstok n' i..., n' iselyo, ihko:kó:n iselyo kipia, ihkuí:n se: kitila:na, se: kimetste:xi:ma, se: kitila:na ya. Se: kitila:na, se: kitila:na, ke:mah wi:tsa, yeh se: kitekilia ya n' tein selik, yo:n ihkó:n, wa:n ke:mah se: kisentilia ya, se: kwa:lkui. Komo se: kahsik *siquiera de** na:wi ikechtayo, *o** ma:kui:l *o a ver** ke:ní:w n' tikahsis, pos se: *rollito** ihkó:n tikwa:lkui a wa:n ke:mah, tieh..., tikehkoltia ya wa:n niman se: kkohkoto:na wa:n pos kimanah ya, kite:kiliah ne:n chi:lwa:k, ika tomat kipoye:liah wa:n se: kikua ya. Yo:n we:lik n[oj]ó:n kuomekat. E:mah, we:lik. Wa:n ixiwyo komo kanah ika se: kahsik tein chika:waya ya, wa:n onkak n' ixiwyo sehselik se: kima:kokototsa, e:mah, iwa:n se: ki..., kipante:miliah ya wa:n iwa:n kimanah. Iwa:n kimanah ya wa:n se: kikua. Se: tapalo:l kichihchi:wah ya. Ke:meh tehwa:n nikahkuí:n tiki:xmattokeh nochi yo:n, yehwa n' ika titakuah. *En vez que** tikua:skeh, tikua:tih nakat, pos yehwa nejó:n, *más** kuali nejó:n kuomekat *porque** yehwa n' kuowtah mochi:wa. E:mah. Yehwa wa:n se: kikua. E:mah, se: kikua. E:mah. Tein ise..., tein selik. Tein selik yehwa se: kikua. Yo:n a:xiwke:nkech no: se: kikua pero *este** nejo:ni ne:, yeh se: kipatilia n' ia:yo. Ne:, kachi *más** se: kikua yehwa n' kantsili:n. A:xiwke:nkech, a:mo, a:mo semi se: kikua, e:mah, yo:n a:mo. ¿Ke:niwki n' ixiwyo n' kantsili:n? ¿N' kantsili:n? Neje:n ma:..., ma:pihpi..., ma:..., ma:yehyewaltik sah, ihko:ntsitsi:n ima:xiwyo. Ihko:ntsitsí:n, nochi ihko:ntsitsí:n ima:xiwyo, ihkó:n wa:n kipia n' ixiwyo miak. Wa:n tein selik se: kitekilia no: se: kikua no:. E:mah, se: kikua. Tein chika:wak a:mo kualtia ok. Ompa se: kka:wa ya, se: kipi:xowa ya mah ompa wa:ki. ¿Kuali se: kito:ka n' kantsili:n? Ka:ntsili:n komo se: kineki, ke:mah, kuali se: kito:kas kuali. Mah se: kkuiti ne: kuowtah ka:mpa se: kahsi yo:n *apenas** ihko:ntsitsí:n moskaltia, se: kiwiwita, wa:n t'wa:lkui komohkó:n se: *bolita** ihko:ni iwa:n ta:l, wa:n ke:mah tikwa:lkuia wa:n t'to:ka ka:mpa *cerca** se: nemi. T'to:kilia se: kuowit tein we:i, mah ompa, ompa komo pe:wa selia motehkoltia ompa ihkó:n ya. E:mah. Yowi panki:sa ahko ya, e:mah, moskaltia. ¿A:xiwke:nkech ke:ni:wki n' ixiwyo? ¿Yeh? No: *igual** ke:meh i:n, ihko:ntsitsí:n. Pero achi, *medio, medio** nehnextik. E:mah, nehnextik, a:mo semi tel *de a tiro** xoxoktik. E:mah wa:n kantsili:n yeh a:mo, yeh kualtsi:n xoxoktsí:n ixiwyo. ¿I:n a:xiwke:nkech no: chi:lposo:n se: kikua? No:. E:mah. N' oksé:, ¿tiki:xmati i:n tekuetahwits? Tekuetahwits, ke:mah. Tekuetahwits ke:mah, yeh e:wa *desde** ta:lte:n, mowitsyo:tia, kipia miak witsti, iwki panki:..., iwki mowitsyo:tihtiw m' po..., wa:n iwki panki:stiw wa:n kipia miak witsti. Yo:n te:witswih wa:n n' iwitsyo neje:n se: ima:ko motohto:ka. E:mah. Yo:n witsyoh semi. Yo:n a:mo teh *serbirowa** nio:n tei, a:mo teh se: kikua. ¿Ke:niwki n' ixiwyo n' tekuetahwits? No: ihko:ntsitsi:n, ihko:ntsitsi:n. E:mah. Ma:yeka:mpanpihpitsaktik. ¿Tekuetahwits ka:ni mochi:wa? Kuowtah, ne: kuowtah mochi:wa. Ompa mochi:wa ne: kuowtah. E:mah. Wa:n yo:n we:i mos..., mochi:wa *mata**, ihkó:n we:i wa:n ompa moitsmolo:tia. Wa:n, *porque** tein panki:stiw pero kipia miak n' iwitsyo. Ke:meh i:n ihkó:n, nika:n i:n ki..., kipia n' i..., witsti miak, miak witsti kipia. E:mah. Wa:n iwitsyo se: ima:ko kalaki *o** se: imetsko, motohto:ka. Motohto:ka s..., n' iwitsyo *porque** semi takua:wak nochi n' iwitsyo. ¿Yo:n ka:n ke:man nakki:xtilihkeh n' i..., nakki:xtilihkeh ne:n nanki:xmatkeh ya? Yeh telwitsyoh. E:mah. ¿Ke:ni:wki n' ixo:chio wa:n iteyo n' kantsili:n? N' i..., n' i..., n' kantsili:n, a:..., n' ixo:chio a:mo ke:man nikitilia *porque** wehkapan onkak. E:mah, a:mo ke:man nikitilia. A:mo semi mo..., kite:maka n' i..., n' iteyo *porque** ka:mpa onkak *matas** wehwei, pampi:xowi wa:n ompa ixwa. E:mah, ixwa. Yehwa se: kahsi yo:n ka:mpa ko:kone:meh ihko:ntsitsi:n *apenas** moskaltia. E:mah, yehwa yo:n iteyo ixwa, ixwa n' iteyo. ¿N' a:xiwke:nkech ke:ni:wki n' ixo:chio wa:n iteyo? Ka:n no: ke:man nikitilia *porque** no: wehkapan panki:sa. E:mah. Yo:n a:mo, a:mo moxo:chio:tia ta:lpan. *Porque** yo:n panki:sa n' kuomekat, ihkó:n yowi, yowi wehkapan. E:mah. Yo:n a:mo ke:man se: kitilia n' ixo:chio nio:n iteyo *porque** yo:n panki:sa wehkapan. ¿Tekuetahwits ke:ni:wki n' ixo:chio wa:n iteyo? Yo:n a:mo no: ke:man no: kitilia *porque** pos no:, no: moskaltia. E:mah, kuoma:pan mochi:wati n' ixo:chio. E:mah, komo a:kin kimetste:xi:mak, pos moxo:chio:ti:ti ahko ya. E:mah. Wehkapan ya moxo:chio:ti:ti. E:mah. Moto:ka:y wa:n xola:l ka:mpa tiwa:le:wa. Miguel Gorostiza Gabrioto y San Miguel Tzinacapan.